Noun Clauses kwa Kiswahili: That, Whether na What (Vishazi Nomino)
Noun Clauses: That, Whether, What
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutumia kishazi kizima mahali ambapo kwa kawaida nomino hukaa — kama shamirisho au kiima cha sentensi — kwa that, whether / if na wh-words, ikiwa ni pamoja na what yenye maana ya "kile ambacho".
Wazo Kuu
Sentensi ina nafasi: nafasi ya kiima, nafasi ya shamirisho, nafasi baada ya kihusishi. Kwa kawaida tunazijaza kwa nomino: I know the answer. The news surprised me.
Lakini mara nyingi tunachotaka kuweka katika nafasi hiyo si kitu. Ni wazo zima: kauli au swali. Kiingereza kinakuruhusu kufunga kishazi kamili, chenye kiima na kitenzi chake, ndani ya nafasi ya nomino. Kishazi hicho kilichofungwa ni noun clause (kishazi nomino).
Fikiria wanasesere wanaoingiana: mwanasesere mdogo kamili anakaa ndani ya mkubwa. Mwanasesere mkubwa ni sentensi kuu; mdogo ni sentensi ndogo kamili inayokaa katika moja ya nafasi zake za nomino. Kila mwanasesere mdogo ana neno lililochorwa mbele: that kwa kauli, whether / if kwa swali la ndiyo/hapana, na wh-word kwa swali la taarifa.
I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.
Ndani ya mwanasesere mdogo, mpangilio wa maneno ni mpangilio wa kauli, kama katika maswali yasiyo ya moja kwa moja B1-14.
Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, hili linajulikana: tunasema najua kwamba anaishi Oslo, sijui kama anaishi Oslo, sijui anaishi wapi. Kazi kubwa ni kuchagua neno sahihi la Kiingereza na kuweka kila kitu mahali pake.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina kwamba / kuwa kwa kauli na kama kwa swali la ndiyo/hapana — sawa na that na whether / if. Maswali ya Kiswahili hayageuzi mpangilio, kwa hiyo mpangilio wa kauli ndani ya kishazi ni wa asili kwetu; tofauti ni kwamba Kiingereza kinaweka neno la swali mwanzoni mwa kishazi (where she lives), wakati Kiswahili mara nyingi huliweka mwishoni (anaishi wapi). Kwa what = "kile ambacho", Kiswahili kina kile …-cho-. Na kwa ni ajabu kwamba, Kiswahili hakina neno la kiima, lakini Kiingereza kinahitaji It.
| Kiswahili | Aina | Kiingereza |
|---|---|---|
| Nadhani kwamba uko sahihi. | kauli | I think (that) you're right. |
| Sina uhakika kama duka liko wazi Jumapili. | ndiyo/hapana | I'm not sure whether the shop is open on Sundays. |
| Sijui anaishi wapi. | swali la taarifa | I don't know where she lives. |
| Kile unachochohitaji ni usingizi mzuri. | "kile ambacho" | What you need is a good night's sleep. |
| Ni ajabu kwamba hajapiga simu. | it + be + kivumishi | It's strange that he hasn't called. |
| Inategemea kama mteja atakubali. | baada ya kihusishi | It depends on whether the client agrees. |
Angalia safu ya tatu: maneno yale yale, lakini neno la swali linahamia mbele. Na safu mbili za mwisho: Kiingereza kinaongeza maneno ambayo Kiswahili hakina — It na on.
Muundo
| Aina | Neno la kuanzia | Mfano | Mpangilio ndani |
|---|---|---|---|
| kauli | that (mara nyingi huachwa) | I think (that) it's a good idea. | kiima + kitenzi |
| swali la ndiyo/hapana | whether / if | I'm not sure whether it's open. | kiima + kitenzi |
| swali la taarifa | who, what, where, when, why, how… | I don't know where she lives. | kiima + kitenzi |
| "kile / vile ambavyo" | what | What I need is a holiday. | kiima + kitenzi |
Mahali pa kishazi
| Mahali | Mfano |
|---|---|
| shamirisho la kitenzi | She said (that) she was tired. |
| baada ya kivumishi | I'm sure (that) we've met before. |
| kiima: that-clause (rasmi) | That he lied surprised nobody. → ya kawaida zaidi: It surprised nobody that he lied. |
| kiima: wh- / whether-clause | What he said was true. Whether we go depends on the weather. |
| baada ya kihusishi | It depends on whether they agree. I'm interested in what you think. |
| baada ya the fact | The fact that she called is a good sign. |
Kishazi nomino kikiwa kiima, kwa kawaida huchukua kitenzi cha umoja: What they said was true. (Kukiwa na nomino ya wingi baada ya kitenzi, kitenzi cha wingi pia ni cha kawaida: What we need are more volunteers.)
Matumizi
1That-clauses kama shamirisho na baada ya vivumishi
Baada ya vitenzi vya kufikiri na kusema (think, know, believe, hope, say, realise, notice) na baada ya vivumishi vya hisia au uhakika (sure, afraid, glad, surprised, aware), tumia kishazi cha that — kama kwamba / kuwa. That mara nyingi sana huachwa katika mazungumzo.
2The fact that na It + be + kivumishi + that
Kishazi cha that kwa kawaida hakiwezi kufuata kihusishi moja kwa moja, na kinasikika kizito kama kiima. Kuna suluhisho mbili: tumia the fact that (ukweli kwamba), au anza na it na uhamishie kishazi mwishoni.
3Whether / if clauses
Tumia whether au if kwa swali la ndiyo/hapana ndani ya sentensi — kama kama ya Kiswahili. If ni ya kawaida zaidi katika mazungumzo; whether ni rasmi zaidi. Tumia whether, si if, kama kiima, moja kwa moja kabla ya or not, na kabla ya to-infinitive. Baada ya kihusishi, whether ndiyo chaguo sanifu.
4Wh-clauses kama kiima au shamirisho
Kishazi kinachoanza na who, what, where, when, why au how kinaweza kuwa shamirisho au kiima cha sentensi. Tumia mpangilio wa kauli ndani yake, bila do / does / did.
5What = kile / vile ambavyo
What inaweza kumaanisha "kile ambacho" au "vile ambavyo". Mwanzoni mwa sentensi, inaelekeza umakini kwenye kitu fulani. Sentensi za aina ya What I need is… (cleft sentences) zinaendelezwa katika C1-05; whatever, whoever na maneno kama hayo yako katika C1-15.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Inashangaza kwamba… / Ni wazi kwamba… → bila "it". Katika Kiswahili, kiambishi i- (inashangaza) au neno ni linatosha mwanzoni. Kiingereza kinahitaji kiima: It.
2. Kama … au la → "if or not". Niambie kama utakuja au la ni sahihi kabisa katika Kiswahili. Ukitafsiri kama kama if na kuweka or not mara moja baadaye, unapata if or not. Moja kwa moja kabla ya or not, Kiingereza kinatumia whether; au weka or not mwishoni.
3. Inategemea kama… → "It depends if…". Kiswahili hakina kihusishi baada ya inategemea. Kiingereza husema depend on, na baada ya kihusishi chaguo sanifu ni whether.
Usichanganye
what (noun clause) na that / which (relative clause) — Katika noun clause, what tayari ina nomino ndani yake ("kile ambacho"). Katika relative clause A2-29, that / which huja baada ya nomino.
that (noun clause) na that (neno rejeshi) — that ya noun clause inaanzisha wazo kamili (kwamba); that ya relative clause inaeleza nomino iliyoitangulia (amba-).
if (whether) na if (sharti) — Katika noun clause, if = whether. Katika conditional, if inaanzisha sharti A2-27. Kiswahili kina kama kwa yote mawili.
Tahajia na Matamshi
- that katika noun clause kwa kawaida ni dhaifu: /ðət/, si /ðæt/ — kama "thut". Mara nyingi huachwa kabisa katika mazungumzo. th hapa ni /ð/, sauti ile ile ya dh katika dhambi — usiitamke kama d au z.
- whether na weather hutamkwa sawa kwa wazungumzaji wengi: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Andika kwa uangalifu. th ni /ð/ tena, na silabi ya pili ni dhaifu: si "we-tha" kwa irabu kamili.
- Hakuna koma kabla ya noun clause: I think that…, si I think, that….
- What mwanzoni mwa kishazi-kiima mara nyingi hupewa msisitizo ili kuelekeza umakini: What I need is…
Kanuni ya Dhahabu
Noun clause ni kishazi kizima kinachotumika kama nomino. Kianzishe kwa that (kauli, kwamba), whether / if (ndiyo/hapana, kama) au wh-word (taarifa), na weka mpangilio wa kauli ndani yake. Pendelea whether baada ya kihusishi, na itumie moja kwa moja kabla ya or not, kabla ya to-infinitive na kama kiima. Usisahau It mwanzoni, hata kama Kiswahili kinasema ni ajabu kwamba tu.
Mazoezi
A. Muundo
Unganisha au andika upya sentensi kama unavyoelekezwa.
-
Unganisha: Where is the bank? I don't know.
-
Unganisha: Is the café open? Can you check?
-
Andika upya kwa It… that: That you forgot her birthday is surprising.
-
Andika upya kwa the fact that: He didn't apologise. That made me angry.
-
Andika upya kwa what: The thing that I need is a holiday.holiday (UK) = vacation (US)
-
Unganisha: Why did she leave? Nobody knows.
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Chagua jibu sahihi: I can't decide … to accept the offer.
-
Chagua jibu sahihi: … I want for my birthday is a new bike.
-
Chagua jibu sahihi: … he lied surprised nobody.
-
Chagua jibu sahihi: It depends … we have enough money.
-
Chagua jibu sahihi: I'm sure … we've met before.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
Do you know what time does the shop close?
-
The thing what I like most is the music.
-
I'm not sure if or not she's coming.
-
Whether we go camping depends on the weather.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo. Jaza neno moja katika kila nafasi.
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Kamilisha sentensi mbili kukuhusu: What I like most about… is… na I'm not sure whether…
-
Andika sentensi inayoanza na It's amazing that… au The fact that… kuhusu maisha yako.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-14 Indirect Questions kwa Kiswahili: Could You Tell Me Where…? Jinsi ya Kuuliza kwa Adabu Could you tell me where (the station / is)?
-
B1-14 Indirect Questions kwa Kiswahili: Could You Tell Me Where…? Jinsi ya Kuuliza kwa Adabu I don't know what (do) about it.
-
B2-19 Few au A Few? Little au A Little? Quantifiers kwa Kiswahili kwa Undani … number of students has risen.
-
A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo) This is the book ___ … I told you about.
Majibu
A. Muundo
- I don't know where the bank is.
- Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
- It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
- The fact that he didn't apologise made me angry.
- What I need is a holiday.
- Nobody knows why she left.
B. Maana
- whether
- What
- That
- on whether
- that
C. Tafuta Kosa
- Do you know what time the shop closes?
- What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
- I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
- ✓ Whether we go camping depends on the weather.
D. Katika Muktadha
- that
- why / when
- What
- whether / if
- The
- what
E. Zamu Yako
- What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
- It's amazing that my grandmother still goes running every morning.
F. Marudio Mchanganyiko
- the station is
- to do
- The
- that
