SlowingoSarufi
B2 22 / 30

Noun Clauses kwa Kiswahili: That, Whether na What (Vishazi Nomino)

Noun Clauses: That, Whether, What

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kutumia kishazi kizima mahali ambapo kwa kawaida nomino hukaa — kama shamirisho au kiima cha sentensi — kwa that, whether / if na wh-words, ikiwa ni pamoja na what yenye maana ya "kile ambacho".

Wazo Kuu

Sentensi ina nafasi: nafasi ya kiima, nafasi ya shamirisho, nafasi baada ya kihusishi. Kwa kawaida tunazijaza kwa nomino: I know the answer. The news surprised me.

Lakini mara nyingi tunachotaka kuweka katika nafasi hiyo si kitu. Ni wazo zima: kauli au swali. Kiingereza kinakuruhusu kufunga kishazi kamili, chenye kiima na kitenzi chake, ndani ya nafasi ya nomino. Kishazi hicho kilichofungwa ni noun clause (kishazi nomino).

Fikiria wanasesere wanaoingiana: mwanasesere mdogo kamili anakaa ndani ya mkubwa. Mwanasesere mkubwa ni sentensi kuu; mdogo ni sentensi ndogo kamili inayokaa katika moja ya nafasi zake za nomino. Kila mwanasesere mdogo ana neno lililochorwa mbele: that kwa kauli, whether / if kwa swali la ndiyo/hapana, na wh-word kwa swali la taarifa.

I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.

Ndani ya mwanasesere mdogo, mpangilio wa maneno ni mpangilio wa kauli, kama katika maswali yasiyo ya moja kwa moja B1-14.

Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, hili linajulikana: tunasema najua kwamba anaishi Oslo, sijui kama anaishi Oslo, sijui anaishi wapi. Kazi kubwa ni kuchagua neno sahihi la Kiingereza na kuweka kila kitu mahali pake.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili kina kwamba / kuwa kwa kauli na kama kwa swali la ndiyo/hapana — sawa na that na whether / if. Maswali ya Kiswahili hayageuzi mpangilio, kwa hiyo mpangilio wa kauli ndani ya kishazi ni wa asili kwetu; tofauti ni kwamba Kiingereza kinaweka neno la swali mwanzoni mwa kishazi (where she lives), wakati Kiswahili mara nyingi huliweka mwishoni (anaishi wapi). Kwa what = "kile ambacho", Kiswahili kina kile …-cho-. Na kwa ni ajabu kwamba, Kiswahili hakina neno la kiima, lakini Kiingereza kinahitaji It.

KiswahiliAinaKiingereza
Nadhani kwamba uko sahihi.kauliI think (that) you're right.
Sina uhakika kama duka liko wazi Jumapili.ndiyo/hapanaI'm not sure whether the shop is open on Sundays.
Sijui anaishi wapi.swali la taarifaI don't know where she lives.
Kile unachochohitaji ni usingizi mzuri."kile ambacho"What you need is a good night's sleep.
Ni ajabu kwamba hajapiga simu.it + be + kivumishiIt's strange that he hasn't called.
Inategemea kama mteja atakubali.baada ya kihusishiIt depends on whether the client agrees.

Angalia safu ya tatu: maneno yale yale, lakini neno la swali linahamia mbele. Na safu mbili za mwisho: Kiingereza kinaongeza maneno ambayo Kiswahili hakina — It na on.

Muundo

AinaNeno la kuanziaMfanoMpangilio ndani
kaulithat (mara nyingi huachwa)I think (that) it's a good idea.kiima + kitenzi
swali la ndiyo/hapanawhether / ifI'm not sure whether it's open.kiima + kitenzi
swali la taarifawho, what, where, when, why, how…I don't know where she lives.kiima + kitenzi
"kile / vile ambavyo"whatWhat I need is a holiday.kiima + kitenzi

Mahali pa kishazi

MahaliMfano
shamirisho la kitenziShe said (that) she was tired.
baada ya kivumishiI'm sure (that) we've met before.
kiima: that-clause (rasmi)That he lied surprised nobody. → ya kawaida zaidi: It surprised nobody that he lied.
kiima: wh- / whether-clauseWhat he said was true. Whether we go depends on the weather.
baada ya kihusishiIt depends on whether they agree. I'm interested in what you think.
baada ya the factThe fact that she called is a good sign.

Kishazi nomino kikiwa kiima, kwa kawaida huchukua kitenzi cha umoja: What they said was true. (Kukiwa na nomino ya wingi baada ya kitenzi, kitenzi cha wingi pia ni cha kawaida: What we need are more volunteers.)

Matumizi

1That-clauses kama shamirisho na baada ya vivumishi

Baada ya vitenzi vya kufikiri na kusema (think, know, believe, hope, say, realise, notice) na baada ya vivumishi vya hisia au uhakika (sure, afraid, glad, surprised, aware), tumia kishazi cha that — kama kwamba / kuwa. That mara nyingi sana huachwa katika mazungumzo.

I think you're right.
Nadhani uko sahihi.
that imeachwa, kama kwamba katika Kiswahili cha mazungumzo
She realised that she had left her wallet at home.
Aligundua kwamba alikuwa ameacha pochi yake nyumbani.
alikuwa ame- → had left
I'm sure we've met before.
Nina uhakika tumewahi kukutana.
tumewahi (-me-) → we've met
We're glad that you could come.
Tunafurahi kwamba uliweza kuja.
Are you aware that the meeting has been moved?
Unafahamu kwamba mkutano umehamishwa?
umehamishwa (-me- + -w-) → has been moved

2The fact that na It + be + kivumishi + that

Kishazi cha that kwa kawaida hakiwezi kufuata kihusishi moja kwa moja, na kinasikika kizito kama kiima. Kuna suluhisho mbili: tumia the fact that (ukweli kwamba), au anza na it na uhamishie kishazi mwishoni.

The fact that nobody replied worried me.
Ukweli kwamba hakuna aliyejibu ulinitia wasiwasi.
Despite the fact that it was raining, the match went ahead.
Licha ya ukweli kwamba mvua ilikuwa inanyesha, mechi iliendelea.
kihusishi + the fact that
It's strange that he hasn't called.
Ni ajabu kwamba hajapiga simu.
ni → it's; usisahau it
It's obvious that she loves her job.
Ni wazi kwamba anaipenda kazi yake.
It's a shame that you can't stay longer.
Inasikitisha kwamba huwezi kukaa muda mrefu zaidi.
It + be + nomino + that
That he lied surprised nobody.
Kwamba alidanganya, hilo halikumshangaza mtu yeyote.
rasmi: that-clause kama kiima

3Whether / if clauses

Tumia whether au if kwa swali la ndiyo/hapana ndani ya sentensi — kama kama ya Kiswahili. If ni ya kawaida zaidi katika mazungumzo; whether ni rasmi zaidi. Tumia whether, si if, kama kiima, moja kwa moja kabla ya or not, na kabla ya to-infinitive. Baada ya kihusishi, whether ndiyo chaguo sanifu.

I'm not sure whether the shop is open on Sundays.
Sina uhakika kama duka liko wazi Jumapili.
Can you check if the printer is working?
Unaweza kuangalia kama printa inafanya kazi?
Whether we go camping depends on the weather.
Kama tutaenda kupiga kambi au la inategemea hali ya hewa.
kiima: whether tu
It depends on whether the client agrees.
Inategemea kama mteja atakubali.
baada ya kihusishi; Kiswahili hakina on
I can't decide whether to stay or leave.
Siwezi kuamua kama nibaki au niondoke.
kabla ya to-infinitive: whether tu
Let me know whether or not you can come.
Nijulishe kama unaweza kuja au la.
kama … au la → whether or not

4Wh-clauses kama kiima au shamirisho

Kishazi kinachoanza na who, what, where, when, why au how kinaweza kuwa shamirisho au kiima cha sentensi. Tumia mpangilio wa kauli ndani yake, bila do / does / did.

I don't know where she lives.
Sijui anaishi wapi.
wapi mwishoni → where mwanzoni mwa kishazi
Nobody knows why the meeting was cancelled.
Hakuna anayejua kwa nini mkutano ulifutwa.
How you say it matters as much as what you say.
Jinsi unavyosema ni muhimu sawa na kile unachosema.
Where we hold the party isn't important.
Mahali tutakapofanyia sherehe si muhimu.
tutakapo- (-ta-) → we hold
Do you remember when the course starts?
Unakumbuka kozi inaanza lini?
lini mwishoni → when mwanzoni; starts, si does start

5What = kile / vile ambavyo

What inaweza kumaanisha "kile ambacho" au "vile ambavyo". Mwanzoni mwa sentensi, inaelekeza umakini kwenye kitu fulani. Sentensi za aina ya What I need is… (cleft sentences) zinaendelezwa katika C1-05; whatever, whoever na maneno kama hayo yako katika C1-15.

What you need is a good night's sleep.
Kile unachohitaji ni usingizi mzuri wa usiku.
kile …-cho- → what
I didn't understand what she said.
Sikuelewa alichosema.
alichosema → what she said
What surprised me most was the price.
Kilichonishangaza zaidi ni bei.
Show me what you've bought!
Nionyeshe ulichonunua!
ulichonunua (-li- + -cho-); Kiingereza: what you've bought
That's exactly what I was thinking.
Hicho ndicho hasa nilichokuwa nikifikiria.

Makosa ya Kawaida

❌I don't know where does she live.
✅I don't know where she lives.
Mpangilio wa kauli; hakuna does.
❌I'm not sure if or not he's coming.
✅I'm not sure whether or not he's coming. au I'm not sure if he's coming or not.
Moja kwa moja kabla ya or not, tumia whether.
❌The thing what I need is time.
✅What I need is time. au The thing that I need is time.
what tayari ina maana ya "kile ambacho".
❌Is strange that he hasn't called.
✅It's strange that he hasn't called.
Sentensi inahitaji kiima it.
❌I was surprised of that she left.
✅I was surprised that she left.
Hakuna kihusishi moja kwa moja kabla ya that.
❌I asked him what was his name.
✅I asked him what his name was.
Mpangilio wa kauli ndani ya kishazi.
⚠️It depends on if they agree.
✅It depends on whether they agree.
if baada ya kihusishi husikika katika mazungumzo yasiyo rasmi, lakini whether ndiyo sanifu.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Inashangaza kwamba… / Ni wazi kwamba… → bila "it". Katika Kiswahili, kiambishi i- (inashangaza) au neno ni linatosha mwanzoni. Kiingereza kinahitaji kiima: It.

❌Is clear that the road needs repairs.
✅It's clear that the road needs repairs. au It is clear that the road needs repairs.
❌Was a surprise that the bus came on time.
✅It was a surprise that the bus came on time.
ilikuwa ni mshangao → it was a surprise.

2. Kama … au la → "if or not". Niambie kama utakuja au la ni sahihi kabisa katika Kiswahili. Ukitafsiri kama kama if na kuweka or not mara moja baadaye, unapata if or not. Moja kwa moja kabla ya or not, Kiingereza kinatumia whether; au weka or not mwishoni.

❌Please tell me if or not you will attend the wedding.
✅Please tell me whether or not you will attend the wedding. au Please tell me whether you will attend the wedding or not. au Please tell me if you will attend the wedding or not.

3. Inategemea kama… → "It depends if…". Kiswahili hakina kihusishi baada ya inategemea. Kiingereza husema depend on, na baada ya kihusishi chaguo sanifu ni whether.

⚠️It depends if the bus comes on time.
✅It depends on whether the bus comes on time.
Inasikika katika mazungumzo yasiyo rasmi, lakini katika maandishi tumia depends on whether.

Usichanganye

what (noun clause) na that / which (relative clause) — Katika noun clause, what tayari ina nomino ndani yake ("kile ambacho"). Katika relative clause A2-29, that / which huja baada ya nomino.

I bought what I needed.
Nilinunua nilichohitaji.
what = vitu ambavyo
I bought the things that I needed.
Nilinunua vitu nilivyohitaji.
that baada ya nomino (vitu)

that (noun clause) na that (neno rejeshi) — that ya noun clause inaanzisha wazo kamili (kwamba); that ya relative clause inaeleza nomino iliyoitangulia (amba-).

I know that the film is good.
Najua kwamba filamu hiyo ni nzuri.
noun clause: ninachojua
I know a film that you'll love.
Najua filamu ambayo utaipenda.
relative clause: filamu ipi

if (whether) na if (sharti) — Katika noun clause, if = whether. Katika conditional, if inaanzisha sharti A2-27. Kiswahili kina kama kwa yote mawili.

Tell me if you need help.
Niambie ukihitaji msaada.
sharti: ukihitaji msaada, niambie
Ask her if she needs help.
Muulize kama anahitaji msaada.
noun clause: muulize kama…

Tahajia na Matamshi

  • that katika noun clause kwa kawaida ni dhaifu: /ðət/, si /ðæt/ — kama "thut". Mara nyingi huachwa kabisa katika mazungumzo. th hapa ni /ð/, sauti ile ile ya dh katika dhambi — usiitamke kama d au z.
  • whether na weather hutamkwa sawa kwa wazungumzaji wengi: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Andika kwa uangalifu. th ni /ð/ tena, na silabi ya pili ni dhaifu: si "we-tha" kwa irabu kamili.
  • Hakuna koma kabla ya noun clause: I think that…, si I think, that….
  • What mwanzoni mwa kishazi-kiima mara nyingi hupewa msisitizo ili kuelekeza umakini: What I need is…

Kanuni ya Dhahabu

Noun clause ni kishazi kizima kinachotumika kama nomino. Kianzishe kwa that (kauli, kwamba), whether / if (ndiyo/hapana, kama) au wh-word (taarifa), na weka mpangilio wa kauli ndani yake. Pendelea whether baada ya kihusishi, na itumie moja kwa moja kabla ya or not, kabla ya to-infinitive na kama kiima. Usisahau It mwanzoni, hata kama Kiswahili kinasema ni ajabu kwamba tu.

Mazoezi

A. Muundo

Unganisha au andika upya sentensi kama unavyoelekezwa.

  1. Unganisha: Where is the bank? I don't know.
  2. Unganisha: Is the café open? Can you check?
  3. Andika upya kwa It… that: That you forgot her birthday is surprising.
  4. Andika upya kwa the fact that: He didn't apologise. That made me angry.
  5. Andika upya kwa what: The thing that I need is a holiday.
  6. Unganisha: Why did she leave? Nobody knows.

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua jibu sahihi: I can't decide … to accept the offer.
  2. Chagua jibu sahihi: … I want for my birthday is a new bike.
  3. Chagua jibu sahihi: … he lied surprised nobody.
  4. Chagua jibu sahihi: It depends … we have enough money.
  5. Chagua jibu sahihi: I'm sure … we've met before.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. Do you know what time does the shop close?
  2. The thing what I like most is the music.
  3. I'm not sure if or not she's coming.
  4. Whether we go camping depends on the weather.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo. Jaza neno moja katika kila nafasi.

A leaving party
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.

  1. Kamilisha sentensi mbili kukuhusu: What I like most about… is… na I'm not sure whether…
  2. Andika sentensi inayoanza na It's amazing that… au The fact that… kuhusu maisha yako.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-14 Indirect Questions kwa Kiswahili: Could You Tell Me Where…? Jinsi ya Kuuliza kwa Adabu
    Could you tell me where (the station / is)?
  2. B1-14 Indirect Questions kwa Kiswahili: Could You Tell Me Where…? Jinsi ya Kuuliza kwa Adabu
    I don't know what (do) about it.
  3. B2-19 Few au A Few? Little au A Little? Quantifiers kwa Kiswahili kwa Undani
    … number of students has risen.
  4. A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
    This is the book ___ … I told you about.
Majibu

A. Muundo

  1. I don't know where the bank is.
  2. Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
  3. It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
  4. The fact that he didn't apologise made me angry.
  5. What I need is a holiday.
  6. Nobody knows why she left.

B. Maana

  1. whether
  2. What
  3. That
  4. on whether
  5. that

C. Tafuta Kosa

  1. Do you know what time the shop closes?
  2. What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
  3. I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
  4. ✓ Whether we go camping depends on the weather.

D. Katika Muktadha

  1. that
  2. why / when
  3. What
  4. whether / if
  5. The
  6. what

E. Zamu Yako

  1. What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
  2. It's amazing that my grandmother still goes running every morning.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. the station is
  2. to do
  3. The
  4. that
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play