SlowingoGrammatika
B2 8 / 30

Non-Defining Relative Clauses oʻzbekcha: vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot (who, which, whose)

Non-Defining Relative Clauses

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz odam, narsa, joy yoki vaqt haqida vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot qoʻsha olasiz — My sister, who lives in Oslo, is a pilot — vergul maʼnoni qanday oʻzgartirishini tushunasiz, butun gapga izoh berish uchun which ni ishlatasiz hamda some of whom / most of which ni qoʻllay olasiz.

Asosiy gʻoya

Relative clause (nisbiy ergash gap) ikki xil ishni bajarishi mumkin.

Defining (aniqlovchi) ergash gap (A2-29, B1-20) qaysi biri ekanini aytadi. Usiz tinglovchi kim yoki nima haqida gapirayotganingizni bilmaydi: The woman who called you is my boss. — Qaysi ayol? Sizga qoʻngʻiroq qilgani.

Non-defining (aniqlamaydigan) ergash gap allaqachon aniq boʻlgan narsa haqida qoʻshimcha maʼlumot beradi. Sahnadagi aktyorni tasavvur qiling: u bir zum tomoshabinlarga oʻgirilib, qisqa izoh aytadi, keyin yana sahnaga qaytadi. Spektaklga bu izoh shart emas, lekin u nimadir qoʻshadi: My boss, who is from Ireland, called today. Mening bitta rahbarim bor; ergash gap u haqida shunchaki koʻproq maʼlumot beradi. Uni olib tashlasangiz ham, gap toʻliq maʼnoli qoladi.

Vergullar oʻsha izohni belgilaydi. Nutqda ular qisqa pauzaga aylanadi va ovoz biroz pasayadi. Bu ergash gap alohida izoh boʻlgani uchun uning qoidalari qatʼiyroq: that ishlatilmaydi va nisbiy soʻzni hech qachon tushirib qoldirib boʻlmaydi.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbekchada aniqlovchi ergash gap odatda otdan oldin keladigan sifatdosh bilan yasaladi: «Torontoda yashaydigan akam». Bu shakl qaysi akam ekanini ham, bitta akam haqida qoʻshimcha maʼlumotni ham bildirishi mumkin: farqni faqat kontekst koʻrsatadi. Ingliz tilida esa bu farqni vergul koʻrsatadi. Oʻzbekchada qoʻshimcha maʼlumotni koʻpincha alohida gap bilan beramiz: «Buvim 92 yoshda, lekin hali ham har kuni suzadi», «…, bu esa hammani hayron qoldirdi». Inglizchada buning oʻrniga , who / , which ishlatiladi. Yana bir farq: oʻzbekcha u odamga ham, narsaga ham ishlatiladi; inglizchada odam uchun who, narsa uchun which.

OʻzbekchaMaʼnosiInglizcha
Torontoda yashaydigan akam meʼmor.qaysi akam? (bir nechta aka) yoki qoʻshimcha maʼlumot: kontekst hal qiladiMy brother who lives in Toronto is an architect. / My brother, who lives in Toronto, is an architect.
Buvim 92 yoshda, lekin hali ham har kuni ertalab suzadi.qoʻshimcha maʼlumot: alohida gapMy grandmother, who is 92, still swims every morning.
U yana imtihondan oʻtolmadi, bu esa hammani hayron qoldirdi.butun gap haqida izohHe failed his driving test again, which surprised everyone.
Ellikka yaqin odam ariza berdi, ularning koʻpchiligida tajriba yoʻq edi.miqdor + kimlarAbout fifty people applied, most of whom had no experience.
Maya — uning singlisi bilan bir maktabda oʻqiganman — unashtirildi.egalikMaya, whose sister I went to school with, has just got engaged.

Tuzilish

Non-defining ergash gaplardagi nisbiy soʻzlar

SoʻzNimaga tegishliMisol
whoodamlar (ega yoki toʻldiruvchi)My uncle, who is a chef, cooked dinner.
whomodamlar (toʻldiruvchi; rasmiy)The director, whom I met last year, has retired.
whichnarsalar, hayvonlar, butun gaplarThe museum, which opened in 2019, is free.
whoseegalik (odamlar va narsalar)Our neighbour, whose dog barks all night, is moving.
wherejoylarWe stayed in Porto, where my parents met.
whenvaqtlarI'll call you on Friday, when I'm less busy.

Qoidalar

Qoida✅❌
Ergash gap atrofida vergullar (gap oxirida boʻlsa, bitta vergul)My car, which is ten years old, still runs well.My car which is ten years old still runs well.
that yoʻqParis, which I love, is expensive.Paris, that I love, is expensive.
Nisbiy soʻzni tushirib qoldirib boʻlmaydiThe film, which I saw yesterday, was great.The film, I saw yesterday, was great.

Miqdor soʻzi + of whom / of which

Miqdor soʻziOdamlarNarsalar
some / many / most / all / none / both / neither / one / two…+ of whom+ of which
MisolI have three brothers, all of whom live abroad.She wrote five novels, two of which became films.

Izoh ergash gapi

Bosh gap, which … (butun gap haqida)
The train was cancelled,which meant we had to take a taxi.

Qoʻllanish

1Defining va non-defining: vergul maʼnoni oʻzgartiradi

Vergulsiz ergash gap qaysi biri ekanini aniqlaydi. Vergul bilan esa allaqachon aniq boʻlgan narsa haqida maʼlumot qoʻshadi. Maʼno har xil boʻlishi mumkin.

My brother who lives in Toronto is an architect.
Torontoda yashaydigan akam meʼmor.
bir nechta akam bor; Torontodagisi
My brother, who lives in Toronto, is an architect.
Akam meʼmor, u Torontoda yashaydi.
bitta akam bor; brother = aka yoki uka
The students who passed the exam got a certificate.
Imtihondan oʻtgan talabalar sertifikat oldi.
faqat baʼzilari oʻtgan
The students, who passed the exam, got a certificate.
Talabalar imtihondan oʻtishdi va sertifikat olishdi.
hammasi oʻtgan
Mount Everest, which is on the border of Nepal and China, attracts thousands of climbers.
Nepal va Xitoy chegarasida joylashgan Everest choʻqqisi minglab alpinistlarni oʻziga tortadi.
yagona narsa: ergash gap doim non-defining

2Qoʻshimcha maʼlumot qoʻshish: who, which, whom

Odamlar uchun who, narsalar uchun which ishlating. Rasmiy yozuvda odam toʻldiruvchi boʻlsa, whom ishlatiladi; suhbatda koʻpchilik who deydi. Ergash gap gapning oʻrtasida yoki oxirida kelishi mumkin.

Our new manager, who started on Monday, seems very friendly.
Yangi menejerimiz dushanba kuni ish boshladi, u juda xushmuomala koʻrinadi.
odam → who
I've just finished the novel you lent me, which took me six months.
Siz bergan romanni hozirgina tugatdim, uni oʻqishga olti oy ketdi.
narsa → which
Dr Patel, whom many patients ask for by name, works only on Tuesdays.
Doktor Patel faqat seshanba kunlari ishlaydi, koʻplab bemorlar aynan uning qabuliga yozilishni soʻraydi.
rasmiy: whom
We're flying with SkyLink, which I've never used before.
SkyLink aviakompaniyasi bilan uchyapmiz, ilgari undan hech foydalanmaganman.
My grandmother, who is 92, still swims every morning.
Buvim 92 yoshda, lekin hali ham har kuni ertalab suzadi.
oʻzbekchada alohida gap; inglizchada , who …,

3Butun gapga tegishli which

Which faqat bitta otga emas, oldingi gapning butun mazmuniga izoh berishi mumkin. Bu ergash gap izoh berayotgan gapdan keyin, verguldan soʻng keladi. Bu yerda what ishlatib boʻlmaydi. Oʻzbekchada bunga «…, bu esa …» toʻgʻri keladi.

He failed his driving test again, which surprised everyone.
U haydovchilik imtihonidan yana oʻtolmadi, bu esa hammani hayron qoldirdi.
«bu esa» → which, this emas
The flight was delayed by six hours, which meant we missed our connection.
Reys olti soatga kechikdi, shu sababli keyingi reysga ulgurmadik.
She offered to drive me home, which was really kind of her.
U meni uyimgacha mashinada eltib qoʻyishni taklif qildi, bu juda mehribonlik edi.
she → ayol
Prices have gone up again, which is why we're eating out less.
Narxlar yana oshdi, shuning uchun tashqarida kamroq ovqatlanyapmiz.
which is why = shuning uchun

4Miqdor soʻzi + of whom / of which

Son yoki miqdor soʻzidan keyin odamlar uchun of whom, narsalar uchun of which ishlating. Bu ikki fikrni bitta ravon gapga birlashtiradi va yozuvda keng tarqalgan. Oʻzbekchadagi «ularning koʻpchiligi», «ikkalasi ham» shunga toʻgʻri keladi.

About fifty people applied, most of whom had no experience.
Ellikka yaqin odam ariza berdi, ularning koʻpchiligida tajriba yoʻq edi.
odamlar → of whom
I bought three plants, none of which survived the winter.
Uchta oʻsimlik sotib oldim, ularning birortasi ham qishdan omon chiqmadi.
narsalar → of which
She has two sons, both of whom are doctors.
Uning ikki oʻgʻli bor, ikkalasi ham shifokor.
The report makes several suggestions, some of which are quite expensive.
Hisobotda bir nechta taklif bor, ulardan baʼzilari ancha qimmat.
We visited four cities, the last of which was Kraków.
Toʻrtta shaharga bordik, ularning oxirgisi Krakov edi.

5Non-defining ergash gaplarda whose, where va when

Whose egalikni, where joy haqidagi maʼlumotni, when vaqt haqidagi maʼlumotni qoʻshadi.

Maya, whose sister I went to school with, has just got engaged.
Maya unashtirildi; uning singlisi bilan bir maktabda oʻqiganman.
whose = uning
The company, whose profits doubled last year, is hiring 200 people.
Oʻtgan yili foydasi ikki baravar oshgan kompaniya 200 kishini ishga olmoqda.
whose narsalar uchun ham
We had lunch in Brighton, where my cousin runs a café.
Braytonda tushlik qildik, u yerda amakivachchamning kafesi bor.
where = u yerda
Come in August, when the weather is at its best.
Avgustda keling, oʻshanda havo eng yaxshi boʻladi.
when = oʻshanda
In 2010, when I first moved to the city, rents were much lower.
2010-yilda, shaharga endi koʻchib kelganimda, ijara narxlari ancha past edi.

Keng tarqalgan xatolar

❌My father, that is a teacher, loves football.
✅My father, who is a teacher, loves football.
Non-defining ergash gapda that ishlatilmaydi.
❌The book, I borrowed from you, is brilliant.
✅The book, which I borrowed from you, is brilliant.
Nisbiy soʻzni tushirib qoldirib boʻlmaydi.
❌He was late again, what annoyed his boss.
✅He was late again, which annoyed his boss.
Butun gapga izoh = which.
❌I have two cousins, both of them live in Dubai.
✅I have two cousins, both of whom live in Dubai.
Vergul bilan bogʻlangan ikki gapga of whom kerak (yoki: …cousins, and both of them live in Dubai).
❌The hotel, which we stayed in it, was lovely.
✅The hotel, which we stayed in, was lovely.
which it ning oʻrnini oladi: it ni takrorlamang.
❌I spoke to Mr Lee, who his son is in my class.
✅I spoke to Mr Lee, whose son is in my class.
Egalik = whose.
❌My mother who is 60 has just retired.
✅My mother, who is 60, has just retired.
Tinish belgisi xatosi: vergulsiz gap sizning bir nechta onangiz bor degan maʼnoni beradi.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «U» → which (odam uchun ham). Oʻzbekcha u olmoshi odamga ham, narsaga ham ishlatiladi, shuning uchun baʼzan odam haqida ham which qoʻyiladi. Inglizchada odam uchun doim who (yoki rasmiy whom).

❌My uncle, which is a pilot, flies to London every week.
✅My uncle, who is a pilot, flies to London every week.
❌We met the new director, which seemed very nice.
✅We met the new director, who seemed very nice.

2. Vergulsiz yozish. Oʻzbekcha sifatdoshli ergash gap vergul talab qilmaydi («1940-yilda tugʻilgan bobom…»), shuning uchun inglizchada ham vergul tushib qoladi. Bitta odam yoki yagona narsa haqidagi qoʻshimcha maʼlumot ikki vergul orasida yoziladi.

❌My grandfather who was born in 1940 still works in his garden every day.
✅My grandfather, who was born in 1940, still works in his garden every day.
vergulsiz gap bir nechta bobongiz bor degan maʼnoni beradi.

3. «…, bu esa …» → this. Oʻzbekchada butun gapga izohni «bu esa» bilan beramiz va inglizchada this qoʻyamiz. Lekin vergul ikki mustaqil gapni bogʻlay olmaydi; bu yerda which kerak.

❌Our team won the final, this was a big surprise for everyone.
✅Our team won the final, which was a big surprise for everyone.
yoki nuqta qoʻying: … the final. This was a big surprise …

4. «Ularning koʻpchiligi» → most of them. Oʻzbekchada «ularning koʻpchiligi», «ulardan baʼzilari» deymiz va inglizchada of them qoladi. Ikki gap faqat vergul bilan bogʻlansa, of whom / of which kerak.

❌Twenty students took the exam, most of them passed easily.
✅Twenty students took the exam, most of whom passed easily.
yoki: …the exam, and most of them passed easily.
❌I tried five recipes, some of them were too spicy.
✅I tried five recipes, some of which were too spicy.

Adashtirmang

defining va non-defining — A2-29 va B1-20 ga qarang.

The phone that I bought last week has stopped working.
Oʻtgan hafta sotib olgan telefonim ishlamay qoldi.
qaysi telefon ekanini aniqlaydi; that toʻgʻri
My phone, which I bought last week, has stopped working.
Telefonim ishlamay qoldi, uni oʻtgan hafta sotib olgandim.
qoʻshimcha maʼlumot; that emas, which

which (bitta ot) va which (butun gap)

She sent me a long email, which I haven't read yet.
U menga uzun xat yubordi, uni hali oʻqimadim.
which = xat
She sent me a long email, which was unusual.
U menga uzun xat yubordi, bu odatiy hol emas edi.
which = xat yuborgani

which va what — which oʻzidan oldingi narsaga ishora qiladi; what «… narsa» degani va undan oldin hech narsa turmaydi. B2-20 ga qarang.

He said nothing, which was strange.
U hech narsa demadi, bu gʻalati edi.
What he said was strange.
Uning aytgani gʻalati edi.

Predlogi whom yoki which dan oldin keladigan rasmiy tuzilmalar (the colleague to whom I spoke) C1-15 da oʻrganiladi. Vergul haqida koʻproq qoidalar B2-27 da.

Imlo va talaffuz

  • Nutqda non-defining ergash gapdan oldin va keyin qisqa pauza boʻladi; u biroz pastroq va tezroq, xuddi chetga aytilgan izoh kabi aytiladi: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
  • Defining ergash gapda pauza yoʻq: My brother who lives in Toronto is an architect bir butun boʻlib aytiladi.
  • Ergash gap gapning oʻrtasida boʻlsa, ikkita vergul kerak: biri oldin, biri keyin.
  • whose (egalik) va who's (= who is / who has) bir xil eshitiladi: /huːz/. Who's that? / The man whose car… Oxiridagi /z/ jarangli: uni «s» qilib aytmang.
  • whom /huːm/ rasmiy va nutqda kam uchraydi. wh bu soʻzlarda /h/ deb oʻqiladi, /w/ emas.

Oltin qoida

Qoʻshimcha maʼlumotmi? Uni vergullar orasiga qoʻying va who / whom / which / whose / where / when ishlating, that emas; nisbiy soʻzni hech qachon tushirib qoldirmang. Odam uchun who, narsa uchun which; «…, bu esa …» = , which.

Mashqlar

A. Tuzilish

Toʻgʻri nisbiy soʻzni yozing yoki gaplarni birlashtiring.

  1. My best friend, lives next door, is a nurse.
  2. The castle, was built in 1250, is now a hotel.
  3. Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
  4. We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
  5. The company has 300 employees, most of work from home.
  6. I've read his three books, none of I enjoyed.
  7. Gaplarni qoʻshimcha maʼlumot sifatida birlashtiring: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. Kim kasal boʻldi? "The guests, who ate the fish, got sick."
  2. Kim kasal boʻldi? "The guests who ate the fish got sick."
  3. "He forgot my birthday, which hurt me" gapida which nimaga ishora qiladi?
  4. Toʻgʻri javobni tanlang: I missed the bus, … meant I was late.

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. My car, that is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of them are lawyers.
  3. The restaurant, we went to last night, was excellent.
  4. Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Kontekstda

Har bir oʻringa nisbiy soʻz (who, whom, which, whose, where, when) yoki miqdor soʻzi kerak.

A family email
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Oila aʼzongiz yoki doʻstingiz haqida who yoki whose bilan qoʻshimcha maʼlumot qoʻshib, bitta gap yozing.
  2. Yaqinda boʻlgan bir voqea haqida gap yozing, keyin unga which bilan izoh bering.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. A2-29 Who, Which, That va Where oʻzbekcha: relative clause (nisbiy ergash gap) oddiy tilda
    A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
  2. B1-20 Relative clauses oʻzbekcha: whose, where, when va olmoshni tushirib qoldirish («men oʻqigan kitob»)
    That's the woman son plays in my team.
  3. B2-07 Need, Needn't Have va Be Supposed To oʻzbekcha: «shart emas», «… kerak edi» va majburiyat darajalari
    We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
  4. B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have oʻzbekcha: «… -gan boʻlsa kerak» ingliz tilida
    She (can't see) the message — her phone was off.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. who
  2. which
  3. whose
  4. where
  5. whom
  6. which
  7. Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.

B. Maʼno

  1. all the guests
  2. only some of the guests
  3. the fact that he forgot
  4. which

C. Xatoni toping

  1. My car, which is very old, broke down again.
  2. She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
  3. The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
  4. ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.

D. Kontekstda

  1. where
  2. whose
  3. both
  4. whom
  5. which
  6. which

E. Sizning navbatingiz

  1. My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
  2. My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.

F. Aralash takrorlash

  1. who
  2. whose
  3. needn't have brought / didn't need to bring
  4. can't have seen / couldn't have seen
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play