Non-Defining Relative Clauses oʻzbekcha: vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot (who, which, whose)
Non-Defining Relative Clauses
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz odam, narsa, joy yoki vaqt haqida vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot qoʻsha olasiz — My sister, who lives in Oslo, is a pilot — vergul maʼnoni qanday oʻzgartirishini tushunasiz, butun gapga izoh berish uchun which ni ishlatasiz hamda some of whom / most of which ni qoʻllay olasiz.
Asosiy gʻoya
Relative clause (nisbiy ergash gap) ikki xil ishni bajarishi mumkin.
Defining (aniqlovchi) ergash gap (A2-29, B1-20) qaysi biri ekanini aytadi. Usiz tinglovchi kim yoki nima haqida gapirayotganingizni bilmaydi: The woman who called you is my boss. — Qaysi ayol? Sizga qoʻngʻiroq qilgani.
Non-defining (aniqlamaydigan) ergash gap allaqachon aniq boʻlgan narsa haqida qoʻshimcha maʼlumot beradi. Sahnadagi aktyorni tasavvur qiling: u bir zum tomoshabinlarga oʻgirilib, qisqa izoh aytadi, keyin yana sahnaga qaytadi. Spektaklga bu izoh shart emas, lekin u nimadir qoʻshadi: My boss, who is from Ireland, called today. Mening bitta rahbarim bor; ergash gap u haqida shunchaki koʻproq maʼlumot beradi. Uni olib tashlasangiz ham, gap toʻliq maʼnoli qoladi.
Vergullar oʻsha izohni belgilaydi. Nutqda ular qisqa pauzaga aylanadi va ovoz biroz pasayadi. Bu ergash gap alohida izoh boʻlgani uchun uning qoidalari qatʼiyroq: that ishlatilmaydi va nisbiy soʻzni hech qachon tushirib qoldirib boʻlmaydi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbekchada aniqlovchi ergash gap odatda otdan oldin keladigan sifatdosh bilan yasaladi: «Torontoda yashaydigan akam». Bu shakl qaysi akam ekanini ham, bitta akam haqida qoʻshimcha maʼlumotni ham bildirishi mumkin: farqni faqat kontekst koʻrsatadi. Ingliz tilida esa bu farqni vergul koʻrsatadi. Oʻzbekchada qoʻshimcha maʼlumotni koʻpincha alohida gap bilan beramiz: «Buvim 92 yoshda, lekin hali ham har kuni suzadi», «…, bu esa hammani hayron qoldirdi». Inglizchada buning oʻrniga , who / , which ishlatiladi. Yana bir farq: oʻzbekcha u odamga ham, narsaga ham ishlatiladi; inglizchada odam uchun who, narsa uchun which.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Torontoda yashaydigan akam meʼmor. | qaysi akam? (bir nechta aka) yoki qoʻshimcha maʼlumot: kontekst hal qiladi | My brother who lives in Toronto is an architect. / My brother, who lives in Toronto, is an architect. |
| Buvim 92 yoshda, lekin hali ham har kuni ertalab suzadi. | qoʻshimcha maʼlumot: alohida gap | My grandmother, who is 92, still swims every morning. |
| U yana imtihondan oʻtolmadi, bu esa hammani hayron qoldirdi. | butun gap haqida izoh | He failed his driving test again, which surprised everyone. |
| Ellikka yaqin odam ariza berdi, ularning koʻpchiligida tajriba yoʻq edi. | miqdor + kimlar | About fifty people applied, most of whom had no experience. |
| Maya — uning singlisi bilan bir maktabda oʻqiganman — unashtirildi. | egalik | Maya, whose sister I went to school with, has just got engaged. |
Tuzilish
Non-defining ergash gaplardagi nisbiy soʻzlar
| Soʻz | Nimaga tegishli | Misol |
|---|---|---|
| who | odamlar (ega yoki toʻldiruvchi) | My uncle, who is a chef, cooked dinner. |
| whom | odamlar (toʻldiruvchi; rasmiy) | The director, whom I met last year, has retired. |
| which | narsalar, hayvonlar, butun gaplar | The museum, which opened in 2019, is free. |
| whose | egalik (odamlar va narsalar) | Our neighbour, whose dog barks all night, is moving. |
| where | joylar | We stayed in Porto, where my parents met. |
| when | vaqtlar | I'll call you on Friday, when I'm less busy. |
Qoidalar
| Qoida | ✅ | ❌ |
|---|---|---|
| Ergash gap atrofida vergullar (gap oxirida boʻlsa, bitta vergul) | My car, which is ten years old, still runs well. | My car which is ten years old still runs well. |
| that yoʻq | Paris, which I love, is expensive. | Paris, that I love, is expensive. |
| Nisbiy soʻzni tushirib qoldirib boʻlmaydi | The film, which I saw yesterday, was great. | The film, I saw yesterday, was great. |
Miqdor soʻzi + of whom / of which
| Miqdor soʻzi | Odamlar | Narsalar |
|---|---|---|
| some / many / most / all / none / both / neither / one / two… | + of whom | + of which |
| Misol | I have three brothers, all of whom live abroad. | She wrote five novels, two of which became films. |
Izoh ergash gapi
| Bosh gap | , which … (butun gap haqida) |
|---|---|
| The train was cancelled, | which meant we had to take a taxi. |
Qoʻllanish
1Defining va non-defining: vergul maʼnoni oʻzgartiradi
Vergulsiz ergash gap qaysi biri ekanini aniqlaydi. Vergul bilan esa allaqachon aniq boʻlgan narsa haqida maʼlumot qoʻshadi. Maʼno har xil boʻlishi mumkin.
2Qoʻshimcha maʼlumot qoʻshish: who, which, whom
Odamlar uchun who, narsalar uchun which ishlating. Rasmiy yozuvda odam toʻldiruvchi boʻlsa, whom ishlatiladi; suhbatda koʻpchilik who deydi. Ergash gap gapning oʻrtasida yoki oxirida kelishi mumkin.
3Butun gapga tegishli which
Which faqat bitta otga emas, oldingi gapning butun mazmuniga izoh berishi mumkin. Bu ergash gap izoh berayotgan gapdan keyin, verguldan soʻng keladi. Bu yerda what ishlatib boʻlmaydi. Oʻzbekchada bunga «…, bu esa …» toʻgʻri keladi.
4Miqdor soʻzi + of whom / of which
Son yoki miqdor soʻzidan keyin odamlar uchun of whom, narsalar uchun of which ishlating. Bu ikki fikrni bitta ravon gapga birlashtiradi va yozuvda keng tarqalgan. Oʻzbekchadagi «ularning koʻpchiligi», «ikkalasi ham» shunga toʻgʻri keladi.
5Non-defining ergash gaplarda whose, where va when
Whose egalikni, where joy haqidagi maʼlumotni, when vaqt haqidagi maʼlumotni qoʻshadi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «U» → which (odam uchun ham). Oʻzbekcha u olmoshi odamga ham, narsaga ham ishlatiladi, shuning uchun baʼzan odam haqida ham which qoʻyiladi. Inglizchada odam uchun doim who (yoki rasmiy whom).
2. Vergulsiz yozish. Oʻzbekcha sifatdoshli ergash gap vergul talab qilmaydi («1940-yilda tugʻilgan bobom…»), shuning uchun inglizchada ham vergul tushib qoladi. Bitta odam yoki yagona narsa haqidagi qoʻshimcha maʼlumot ikki vergul orasida yoziladi.
3. «…, bu esa …» → this. Oʻzbekchada butun gapga izohni «bu esa» bilan beramiz va inglizchada this qoʻyamiz. Lekin vergul ikki mustaqil gapni bogʻlay olmaydi; bu yerda which kerak.
4. «Ularning koʻpchiligi» → most of them. Oʻzbekchada «ularning koʻpchiligi», «ulardan baʼzilari» deymiz va inglizchada of them qoladi. Ikki gap faqat vergul bilan bogʻlansa, of whom / of which kerak.
Adashtirmang
defining va non-defining — A2-29 va B1-20 ga qarang.
which (bitta ot) va which (butun gap)
which va what — which oʻzidan oldingi narsaga ishora qiladi; what «… narsa» degani va undan oldin hech narsa turmaydi. B2-20 ga qarang.
Predlogi whom yoki which dan oldin keladigan rasmiy tuzilmalar (the colleague to whom I spoke) C1-15 da oʻrganiladi. Vergul haqida koʻproq qoidalar B2-27 da.
Imlo va talaffuz
- Nutqda non-defining ergash gapdan oldin va keyin qisqa pauza boʻladi; u biroz pastroq va tezroq, xuddi chetga aytilgan izoh kabi aytiladi: My brother | who lives in Toronto | is an architect.
- Defining ergash gapda pauza yoʻq: My brother who lives in Toronto is an architect bir butun boʻlib aytiladi.
- Ergash gap gapning oʻrtasida boʻlsa, ikkita vergul kerak: biri oldin, biri keyin.
- whose (egalik) va who's (= who is / who has) bir xil eshitiladi: /huːz/. Who's that? / The man whose car… Oxiridagi /z/ jarangli: uni «s» qilib aytmang.
- whom /huːm/ rasmiy va nutqda kam uchraydi. wh bu soʻzlarda /h/ deb oʻqiladi, /w/ emas.
Oltin qoida
Qoʻshimcha maʼlumotmi? Uni vergullar orasiga qoʻying va who / whom / which / whose / where / when ishlating, that emas; nisbiy soʻzni hech qachon tushirib qoldirmang. Odam uchun who, narsa uchun which; «…, bu esa …» = , which.
Mashqlar
A. Tuzilish
Toʻgʻri nisbiy soʻzni yozing yoki gaplarni birlashtiring.
-
My best friend, lives next door, is a nurse.
-
The castle, was built in 1250, is now a hotel.
-
Our teacher, husband is a famous chef, invited us to dinner.
-
We went to Lisbon, we ate the best seafood of our lives.
-
The company has 300 employees, most of work from home.
-
I've read his three books, none of I enjoyed.
-
Gaplarni qoʻshimcha maʼlumot sifatida birlashtiring: Rome has nearly three million people. It is the capital of Italy.
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Kim kasal boʻldi? "The guests, who ate the fish, got sick."
-
Kim kasal boʻldi? "The guests who ate the fish got sick."baliq yeganlar
-
"He forgot my birthday, which hurt me" gapida which nimaga ishora qiladi?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I missed the bus, … meant I was late.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
My car, that is very old, broke down again.
-
She has two daughters, both of them are lawyers.
-
The restaurant, we went to last night, was excellent.
-
Our flat, which has two bedrooms, is near the station.flat (UK) = apartment (US)
D. Kontekstda
Har bir oʻringa nisbiy soʻz (who, whom, which, whose, where, when) yoki miqdor soʻzi kerak.
Hi Ana! We're having a great time in Edinburgh, 16 it hasn't stopped raining since Monday! We're staying with Uncle Tom, 17 house is right in the old town. His two sons, 18 of 19 study music, play the piano every evening. Yesterday we visited the castle, 20 was built on top of an old volcano. Then Tom's car broke down, 21 meant we had to walk home in the rain!
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Oila aʼzongiz yoki doʻstingiz haqida who yoki whose bilan qoʻshimcha maʼlumot qoʻshib, bitta gap yozing.
-
Yaqinda boʻlgan bir voqea haqida gap yozing, keyin unga which bilan izoh bering.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-29 Who, Which, That va Where oʻzbekcha: relative clause (nisbiy ergash gap) oddiy tilda A dentist is someone ___ looks after your teeth. …
-
B1-20 Relative clauses oʻzbekcha: whose, where, when va olmoshni tushirib qoldirish («men oʻqigan kitob») That's the woman son plays in my team.
-
B2-07 Need, Needn't Have va Be Supposed To oʻzbekcha: «shart emas», «… kerak edi» va majburiyat darajalari We (needn't bring) our umbrellas — it was sunny all day.
-
B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have oʻzbekcha: «… -gan boʻlsa kerak» ingliz tilida She (can't see) the message — her phone was off.
Javoblar
A. Tuzilish
- who
- which
- whose
- where
- whom
- which
- Rome, which is the capital of Italy, has nearly three million people. / Rome, which has nearly three million people, is the capital of Italy.
B. Maʼno
- all the guests
- only some of the guests
- the fact that he forgot
- which
C. Xatoni toping
- My car, which is very old, broke down again.
- She has two daughters, both of whom are lawyers. / She has two daughters, and both of them are lawyers.
- The restaurant, which we went to last night, was excellent. / The restaurant we went to last night was excellent.
- ✓ Our flat, which has two bedrooms, is near the station.
D. Kontekstda
- where
- whose
- both
- whom
- which
- which
E. Sizning navbatingiz
- My cousin Lara, who works in a hospital, is coming to visit next week.
- My phone fell in the sink, which meant I had to buy a new one.
F. Aralash takrorlash
- who
- whose
- needn't have brought / didn't need to bring
- can't have seen / couldn't have seen
