Reporting Verbs kwa Kiswahili: Suggest, Deny, Admit na Accuse (Vitenzi vya Kuripoti)
Reporting Verbs: Suggest, Deny, Admit, Accuse
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuripoti kile watu walichosema kwa vitenzi sahihi kama promise, warn, admit, deny, accuse na suggest, na kutumia mpangilio sahihi wa sarufi baada ya kila kimoja.
Wazo Kuu
Say na tell B1-13 huripoti maneno. Vitenzi vya kuripoti (reporting verbs) huripoti tendo lililo nyuma ya maneno. Rafiki yako akisema "OK, I took your charger", hasemi kitu tu: anakiri. "I'll never do it again" ni ahadi. "Don't touch that wire!" ni onyo.
Kitenzi kimoja cha kuripoti kinaweza kuchukua nafasi ya nukuu nzima na wakati huo huo kuonyesha lengo la msemaji. Linganisha He said that he hadn't taken the money na He denied taking the money (alikana kuchukua pesa). Sentensi ya pili ni fupi zaidi na inasema mengi zaidi.
Changamoto ni kwamba kila kitenzi kina mpangilio wake wa sarufi. Fikiria ukuta wenye visanduku vitano vya barua, kama rafu za posta ofisini: to, object + to, -ing, preposition + -ing na that. Jifunze kitenzi kinaishi katika kisanduku kipi, na mpangilio wake unakuja nacho.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, vitenzi vingi vina wenzao wazuri: kuahidi, kukataa, kuonya, kukiri, kukana, kulaumu, kupendekeza. Changamoto kubwa ni kwamba Kiswahili kinatumia ku- karibu kila mahali, wakati Kiingereza kinachagua kati ya to, -ing na kihusishi.
Kiswahili na Kiingereza
Baada ya vitenzi vya kuripoti, Kiswahili mara nyingi kinatumia ku- (alikataa kusaini, alikana kuiba), au kiambishi cha mtendwa pamoja na kitenzi cha dhamira (alinikumbusha nifunge mlango). Kiingereza kina visanduku vitano, na ku- haitafsiriwi kila mara kama to: baada ya deny, admit, suggest ni -ing. Pia kwa ya Kiswahili (alimtuhumu kwa kuiba) haiwi for kila mara: Kiingereza kinasema accuse of.
| Kiswahili | Kisanduku | Kiingereza |
|---|---|---|
| Alikataa kusaini mkataba. | to | He refused to sign the contract. |
| Mama alitukumbusha tufunge mlango. | object + to | Mum reminded us to lock the door. |
| Alikana kuweka picha hiyo mtandaoni. | -ing | She denied posting the photo. |
| Niliomba msamaha kwa kuchelewa. | preposition + -ing | I apologised for being late. |
| Alimtuhumu kaka yake kwa kuchukua simu yake. | object + preposition + -ing | She accused her brother of taking her phone. |
| Mhandisi alieleza kwamba mfumo ulikuwa umeharibika. | that | The engineer explained that the system had crashed. |
Angalia safu ya tatu: kuweka (ku-) → posting (-ing), si to post. Na safu ya tano: kwa → of, si for. Safu ya kwanza na ya nne zinafanana na Kiswahili: kukataa ku- → refuse to, kuomba msamaha kwa → apologise for.
Muundo
| Mpangilio | Vitenzi | Mfano |
|---|---|---|
| verb + to-infinitive | agree, offer, promise, refuse, threaten, claim | She offered to help. |
| verb + object + to-infinitive | advise, ask, encourage, invite, remind, warn, persuade, order | He reminded me to call Dad. |
| verb + -ing | admit, deny, recommend, suggest, mention | They denied breaking the window. |
| verb + preposition + -ing | apologise for, insist on, object to | I apologised for being late. |
| verb + object + preposition + -ing | accuse sb of, blame sb for, congratulate sb on, thank sb for | She thanked us for coming. |
| verb + that-clause | explain, complain, insist, suggest (pia admit, deny, agree, promise, claim, warn sb, remind sb) | He explained that the shop was closed. |
Kukanusha
| Mpangilio | Kukanusha |
|---|---|
| verb + to-infinitive | He promised not to tell anyone. |
| verb + object + to-infinitive | She warned us not to swim there. |
| verb + -ing | He admitted not reading the contract. |
| preposition + -ing | She apologised for not calling. |
Suggest: mipangilio sahihi
| Mpangilio | Mfano |
|---|---|
| suggest + -ing | She suggested taking a taxi. |
| suggest + (that) + kiima + base form | She suggested (that) we take a taxi. |
| suggest + (that) + kiima + should + base form | She suggested (that) we should take a taxi. |
| suggest + nomino | She suggested a taxi. |
Suggest kamwe haifuatwi na object + to-infinitive.
Vitenzi vingi vina zaidi ya mpangilio mmoja: admit / deny + -ing au + that; promise / agree / claim + to au + that.
Matumizi
1Verb + to-infinitive — uamuzi au ahadi yako mwenyewe
Msemaji anazungumzia tendo lake mwenyewe, kwa hiyo hakuna shamirisho kabla ya to. Claim to ina maana ya "kudai kwamba jambo ni kweli, bila ushahidi".
2Verb + object + to-infinitive — kumfanya mtu mwingine atende
Msemaji anataka mtu mwingine afanye kitu, kwa hiyo mtaje mtu huyo kabla ya to (mpangilio kutoka B1-18). Kiswahili mara nyingi hutumia kitenzi cha dhamira hapa (alinishauri nimwone); Kiingereza: object + to.
3Verb + -ing — admit, deny, recommend, suggest, mention
Vitenzi hivi huripoti tendo kwa -ing, ingawa Kiswahili kinasema ku- (alikiri kula, alikana kuweka). Baada ya admit na deny, unaweza pia kutumia having + past participle kuonyesha wazi kwamba tendo lilitangulia, lakini -ing ya kawaida inatumika zaidi. Admit inaweza pia kuchukua to + -ing (He admitted to eating it).
4Verb (+ object) + preposition + -ing
Vitenzi hivi vinahitaji kihusishi, na baada ya kihusishi Kiingereza hutumia -ing B1-19. Vingine huweka mtu (shamirisho) kabla ya kihusishi. Blame ina mpangilio wa pili pia: blame something on someone. Kumbuka: kwa ya Kiswahili inaweza kuwa for, of au on, kulingana na kitenzi.
5Verb + that-clause
Tumia kishazi cha that kuripoti kauli kamili, hasa kwa explain, complain na insist — kama alieleza kwamba. Mabadiliko ya kawaida ya tense yanafanyika B1-12. Kwa explain na complain, mtu anakuja baada ya to: explain to me that…, complain to the manager that…. Insist that inaweza kuripoti dai (she insisted that she had paid) au matakwa (he insisted that we stay).
6Suggest — kamwe si + object + to-infinitive
Suggest ndio mtego mkubwa zaidi. Tumia suggest + -ing usiposema nani atafanya, au suggest (that) + mtu + (should) + base form ukisema. That mara nyingi huachwa. Kamwe usiseme suggest someone to do. Kiswahili kinasaidia hapa: alipendekeza tuchukue teksi — kitenzi cha dhamira (tuchukue) kinalingana na base form (we take). Umbo lisilo na should (suggest that he go) linaelezwa kikamilifu katika C1-09.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Alikana kuiba → "denied to steal". Ku- mara nyingi hutafsiriwa to, kwa hiyo ni rahisi kuweka to baada ya kila kitenzi cha kuripoti. Lakini deny, admit, recommend, suggest, mention huchukua -ing.
2. Alinipendekezea → "suggested me". Kiswahili kinaweka mtu ndani ya kitenzi (alinipendekezea, alinieleza), kwa hiyo mtu anaingia moja kwa moja baada ya suggest au explain. Kiingereza hakiruhusu hivyo: suggest that + mtu…, explain (something) to + mtu.
3. Kwa → "for" kila mara. Aliomba msamaha kwa… → apologised for ni sahihi, lakini alimtuhumu kwa… → accuse of, na alimpongeza kwa… → congratulate on. Jifunze kihusishi pamoja na kitenzi.
4. Kitenzi cha dhamira → "warned us that we don't". Alituonya tusiogelee ni sahihi kabisa katika Kiswahili. Ukitafsiri kitenzi cha dhamira (wasiogelee) kwa present simple, sentensi inabadilisha maana: inakuwa taarifa, si onyo. Kiingereza kina njia fupi: object + not to + base form.
Usichanganye
suggest na advise — Advise inachukua mtu + to-infinitive; suggest haichukui.
accuse sb of na blame sb for — Vyote viwili vinaripoti lawama. Accuse (kutuhumu, kushutumu) ni kusema "Wewe ndiye uliyefanya (na ilikuwa makosa)". Blame (kulaumu) ni kusema mtu fulani anawajibika kwa matokeo mabaya.
say / tell na vitenzi vya kuripoti — Say na tell huripoti maneno bila kuongeza kitu B1-13. Kitenzi cha kuripoti kinatuambia pia msemaji alikuwa anafanya nini.
remember, stop, try + -ing au to — Vitenzi vingine hubadilisha maana kwa -ing au to. Hivyo viko katika B2-15.
Tahajia na Matamshi
- apologise (UK, pia apologize) / apologize (US).
- advise (kitenzi) inaishia kwa sauti ya /z/: /ədˈvaɪz/. advice (nomino) inaishia kwa sauti ya /s/: /ədˈvaɪs/. She advised me… / Her advice was… Usiongeze irabu mwishoni ("advaizi").
- Weka msisitizo kwenye silabi ya pili: accuse /əˈkjuːz/, deny /dɪˈnaɪ/, admit /ədˈmɪt/, insist /ɪnˈsɪst/, object (kitenzi) /əbˈdʒekt/. Nomino object ina msisitizo kwenye silabi ya kwanza: /ˈɒbdʒɪkt/ (UK), /ˈɑːbdʒɪkt/ (US). Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, yaani silabi ya kwanza katika neno la silabi mbili, kwa hiyo ni rahisi kusema "AC-cuse" au "DE-ny". Katika vitenzi hivi, sukuma msisitizo kwenye silabi ya mwisho; kwa object, chagua kulingana na maana.
- threaten /ˈθretn/ — ea inasikika kama e ya meza, na th ni /θ/ kama katika thelathini. Silabi ya pili ni dhaifu sana: si "thre-te-ni".
- denied /dɪˈnaɪd/ na accused /əˈkjuːzd/ zina silabi mbili tu; insisted /ɪnˈsɪstɪd/ ina silabi ya ziada kwa sababu kitenzi kinaishia na t.
Kanuni ya Dhahabu
Chagua kitenzi kinachoonyesha msemaji alikuwa anafanya nini (kuahidi, kuonya, kukiri…), kisha tumia mpangilio wa kitenzi hicho. Usitafsiri ku- kama to kila mara. Unaweza advise someone to do something, lakini kwa suggest unasema suggest doing au suggest that someone (should) do — kamwe si suggest someone to do.
Mazoezi
A. Muundo
Ripoti maneno yaliyo kwenye alama za kunukuu. Jaza nafasi kwa umbo sahihi.
-
"I'll carry your bag." He offered my bag.
-
"I didn't break the vase." She denied the vase.
-
"You cheated!" They accused him cheating.
-
"Don't touch the oven!" She warned the children the oven.
-
"Sorry I forgot your birthday." He apologised my birthday.
-
"Well done on winning the prize!" She congratulated Leo the prize.
B. Maana
Chagua kitenzi kinacholingana na maneno ya msemaji.
-
"I'll definitely be there at eight." She … to be there at eight.
-
"Why don't we take a taxi?" He … taking a taxi.
-
"You should talk to a lawyer." She … me to talk to a lawyer.
-
"It was me. I broke it." He … breaking it.
-
"No, I won't do it." She … to do it.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
She suggested me to buy a new phone.
-
He insisted to pay for the tickets.
-
The guide explained us the route.
-
They blamed the delay on the weather.
D. Katika Muktadha
Kamilisha maelezo ya mkutano. Tumia kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi, au jaza neno moja pale pasipo na mabano.
At Monday's meeting, Sara apologised 16 (be) late. Then the manager reminded everyone 17 (send) their reports by Friday. Leo suggested 18 (move) the deadline, but the manager refused 19 (change) it. Leo complained 20 the team had too much work. In the end, the manager agreed 21 (hire) a temporary assistant.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Fikiria jambo ambalo rafiki au mtu wa familia alikuambia hivi karibuni. Liripoti kwa kitenzi sahihi (promise, warn, remind, suggest…).
-
Ripoti msamaha mmoja na shukrani moja ulizopokea.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-13 Reported Questions kwa Kiswahili: Kuripoti Maswali, Maombi na Amri; Say au Tell? "Please close the window," she said to me. Ripoti kwa ask.
-
B1-12 Reported Speech kwa Kiswahili: Usemi wa Taarifa (She Said She Was…) "I'm tired," he said. Ripoti kwa said na kwa kurudisha tense nyuma (backshift).
-
B1-17 Verb + -ing au Verb + To kwa Kiswahili: Orodha Kamili ya Vitenzi I can't afford (buy) a new car this year.
-
B1-19 Gerund kwa Kiswahili: -ing Kama Nomino, Kiima na Baada ya Kihusishi She's thinking of (change) jobs.
Majibu
A. Muundo
- to carry
- breaking / having broken
- of
- not to touch
- for forgetting / for having forgotten
- on winning
B. Maana
- promised
- suggested
- advised
- admitted
- refused
C. Tafuta Kosa
- She suggested that I buy a new phone. / She suggested I buy a new phone. / She suggested that I should buy a new phone. / She suggested I should buy a new phone. / She suggested buying a new phone.
- He insisted on paying for the tickets.
- The guide explained the route to us.
- ✓ They blamed the delay on the weather.
D. Katika Muktadha
- for being
- to send
- moving / that they move / they move / that they should move / they should move / that we move / we move / that we should move / we should move
- to change
- that
- to hire
E. Zamu Yako
- My brother promised to help me move house. My mum warned me not to drive in the snow.
- My neighbour apologised for making so much noise. My colleague thanked me for covering her shift.
F. Marudio Mchanganyiko
- She asked me to close the window.
- He said that he was tired. / He said he was tired.
- to buy
- changing
