SlowingoSarufi
B1 14 / 39

Reported Questions kwa Kiswahili: Kuripoti Maswali, Maombi na Amri; Say au Tell?

Reported Questions, Requests and Commands; Say or Tell?

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuripoti maswali (She asked if I was free, He asked where I lived), maombi na amri (She asked me to wait, He told us not to touch it), na kuchagua kwa usahihi kati ya say na tell.

Wazo Kuu

Unaporipoti swali, linaacha kuwa swali. Wewe huulizi kitu — unamweleza mtu kuhusu swali lililoulizwa. Kwa hiyo alama ya kuuliza (?) inaanguka, na mpangilio wa maneno unarudi kuwa wa sentensi ya kawaida (statement order): kiima kwanza, kisha kitenzi. "Where do you live?" → He asked me where I lived. Hakuna do, hakuna alama ya kuuliza.

Katika maswali ya yes/no hakuna neno la swali, kwa hiyo Kiingereza kinaongeza neno dogo la kuunganisha: if au whether — kama kama ya Kiswahili. "Are you hungry?" → She asked if I was hungry.

Maombi na amri yanahusu vitendo ambavyo mtu anataka vifanyike. Yanatumia muundo rahisi kuliko yote: ask / tell + mtu + to + kitenzi. "Please wait." → She asked me to wait.

Mwisho, say na tell zina maana zinazokaribiana, lakini sarufi tofauti. Tell kwa kawaida inahitaji mtu wa kumshika: tell someone — kama kuambia ya Kiswahili (aliniambia). Say haihitaji mtu — kama kusema.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili huripoti swali la yes/no kwa kama (Aliniuliza kama nina njaa) — hii inalingana vizuri na if / whether. Katika swali lenye neno la swali, Kiswahili huacha swali karibu bila kubadilika: Unaishi wapi? → Aliniuliza ninaishi wapi. Kiingereza kinabadilisha zaidi: do / does / did zinatoweka, kiima kinarudi mbele ya kitenzi, na tense mara nyingi inarudi nyuma hatua moja (live → lived) B1-12, wakati Kiswahili kinabaki na ninaishi. Kwa maombi na amri, Kiswahili hutumia kitenzi cha kuishia na -e (ningoje, nisichelewe); Kiingereza hutumia to / not to + base form.

KiswahiliKiingereza
Aliniuliza kama nina njaa.She asked if I was hungry.
Aliniuliza ninaishi wapi.He asked me where I lived.
Aliniomba ningoje.She asked me to wait.
Mwalimu alituambia tukae chini.The teacher told us to sit down.
Aliniambia nisichelewe.He told me not to be late.
Alisema amechoka.She said (that) she was tired.
Aliniambia amechoka.She told me (that) she was tired.

Habari njema: tofauti ya say na tell ipo pia katika Kiswahili. Kusema haihitaji mtu (alisema), lakini kuambia daima ina mtu ndani yake (aliniambia, alituambia). Kwa hiyo fikiria: -ambia → tell + mtu; sema → say. Angalia pia kwamba Kiswahili kina vitenzi viwili ambapo Kiingereza kina kimoja: kuuliza (swali) na kuomba (ombi) — vyote ni ask kwa Kiingereza.

Muundo

Maswali ya yes/no yaliyoripotiwa — asked (+ mtu) + if / whether + statement order

Swali la moja kwa mojaSwali lililoripotiwa
"Are you ready?"She asked (me) if I was ready.
"Do you like jazz?"He asked whether I liked jazz.
"Have you seen my keys?"She asked if I had seen her keys.
"Can you drive?"They asked if I could drive.

Maswali ya wh- yaliyoripotiwa — asked (+ mtu) + wh- word + statement order

Swali la moja kwa mojaSwali lililoripotiwa
"Where do you live?"He asked me where I lived.
"What time does the film start?"She asked what time the film started.
"Why did you leave?"They asked why I had left.
"Who is that man?"I asked who that man was.
"Who called?" (swali kuhusu kiima)She asked who had called.

Mabadiliko ya tense, viwakilishi (pronouns) na maneno ya wakati ni sawa na ya sentensi za kawaida B1-12. Who au what ikiwa ndiyo kiima, mpangilio haubadiliki A2-33.

Maombi na amri zilizoripotiwa — ask / tell + mtu + (not) to + base form

Maneno ya moja kwa mojaYaliyoripotiwa
"Please close the door."She asked me to close the door.
"Could you help me?"She asked me to help her.
"Sit down!"The teacher told us to sit down.
"Don't be late."He told me not to be late.

say na tell

KitenziMuundoMfano
saysay (that) + kishaziShe said (that) she was tired.
saysay + kitu + to + mtuHe said goodbye to everyone.
telltell + mtu + (that) + kishaziShe told me (that) she was tired.
telltell + mtu + to + kitenziHe told us to wait.
tellmisemo isiyobadilika: tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a jokeTell me the truth.

Matumizi

1Kuripoti Maswali ya Yes/No kwa If / Whether

Tumia if au whether pale swali la asili halina neno la swali. Whether ni rasmi kidogo zaidi.

The receptionist asked if we had a reservation.
Mhudumu wa mapokezi alituuliza kama tumehifadhi nafasi.
swali: "Do you have a reservation?"; kama → if; have → had
My dad asked whether I needed any money.
Baba yangu aliniuliza kama ninahitaji pesa yoyote.
swali: "Do you need any money?"; Kiswahili: ninahitaji, Kiingereza: needed, bila do
She wanted to know if the shop was open on Sundays.
Alitaka kujua kama duka liko wazi siku za Jumapili.
Kiswahili kinabaki na "liko"; Kiingereza: was
He asked me if I could lend him my charger.
Aliniuliza kama ningeweza kumwazima chaja yangu.
kumwazima = lend; yeye ni mwanamume → he, him

2Kuripoti Maswali ya Wh-

Weka neno la swali, kisha tumia statement order: kiima + kitenzi. Usiongeze do, does, did ili kujenga swali (didn't ya hasi inaweza kubaki: She asked why I didn't call.).

The officer asked me where I was going.
Afisa aliniuliza ninaenda wapi.
I was going, si was I going
My friend asked what I had done at the weekend.
Rafiki yangu aliniuliza nilifanya nini wikendi.
swali: "What did you do at the weekend?"; hakuna did katika ripoti
She asked how much the tickets cost.
Aliuliza tiketi zinauzwa bei gani.
the tickets cost, bila did
They wanted to know why the train was late.
Walitaka kujua kwa nini treni ilichelewa.
the train was, si was the train

3Kuripoti Maombi kwa Ask + To

Maombi ya adabu (Please…, Can you…?, Could you…?) huripotiwa kwa ask + mtu + to. Hapa ask = kuomba, si kuuliza.

She asked me to pick up some bread.
Aliniomba ninunue mkate njiani.
ombi: "Can you pick up some bread?"; ninunue (-e) → to + kitenzi
The waiter asked us to wait at the bar.
Mhudumu alituomba tusubiri kwenye baa.
tusubiri → to wait
I asked him to turn the music down.
Nilimwomba apunguze sauti ya muziki.
yeye ni mwanamume → him
They asked us not to park in front of the gate.
Walituomba tusiegeshe gari mbele ya geti.
tusi-…-e → not to

4Kuripoti Amri na Maelekezo kwa Tell + To

Amri na maelekezo huripotiwa kwa tell + mtu + to. Hasi yake ni not to.

The doctor told me to stay in bed for two days.
Daktari aliniambia nibaki kitandani kwa siku mbili.
nibaki (-e) → to stay
My boss told us to finish the report by Friday.
Bosi wangu alituambia tumalize ripoti kufikia Ijumaa.
tumalize (-e) → to finish; by Friday = kufikia Ijumaa
The guide told everyone not to touch the paintings.
Kiongozi wa watalii aliwaambia wote wasiguse michoro.
wasi-…-e → not to, si don't
Mum told me not to talk to strangers.
Mama aliniambia nisizungumze na watu nisiowajua.
nisi-…-e → not to

5Say na Tell

Tell inahitaji mtu mara moja baada yake (isipokuwa katika misemo isiyobadilika kama tell the truth). Say haihitaji; ukitaka kumtaja mtu, tumia say … to + mtu.

She said she was sorry.
Alisema anasikitika.
hakuna mtu → said; Kiswahili kinabaki na "anasikitika"
She told me she was sorry.
Aliniambia anasikitika.
aliniambia → told me
He said goodbye to his colleagues and left.
Aliwaaga wafanyakazi wenzake akaondoka.
say + kitu + to + mtu
Can you tell me the time?
Unaweza kuniambia ni saa ngapi?
kuniambia → tell me
Don't tell anyone, OK?
Usimwambie mtu yeyote, sawa?
tell + mtu, bila to

Makosa ya Kawaida

❌She asked me where did I live.
✅She asked me where I lived.
Statement order; hakuna did.
❌He asked me what time was it.
✅He asked me what time it was.
Katika swali lililoripotiwa, kiima huja kabla ya kitenzi.
❌They asked me do I like pizza.
✅They asked me if I liked pizza.
Swali la yes/no → if / whether.
❌She asked if I was hungry?
✅She asked if I was hungry.
Swali lililoripotiwa ni sentensi ya kawaida: nukta, si alama ya kuuliza.
❌He said me to wait.
✅He told me to wait.
say haiwezi kufuatwa na mtu moja kwa moja.
❌She told that she was busy.
✅She said that she was busy.
tell + kishazi inahitaji mtu (au: She told me that she was busy).
❌He told me don't go.
✅He told me not to go.
Amri ya hasi → not to.
❌She asked me that I close the window.
✅She asked me to close the window.
Ombi → ask + mtu + to.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Kunakili swali kama lilivyo. Kiswahili hakigeuzi mpangilio wa maneno katika swali, kwa hiyo hakina kitu cha "kurudisha" unaporipoti. Wengi wetu tulijifunza maswali ya Kiingereza kama vipande kamili (where do you…, why did you…) na tunavibandika katika ripoti bila kubadilisha. Lakini katika ripoti, do / does / did zinatoweka na kiima kinarudi mbele ya kitenzi.

❌The bank officer asked me how much did I earn every month.
✅The bank officer asked me how much I earned every month.
Hakuna did; kiima (I) kabla ya kitenzi.
❌My grandmother asked me which school do I go to.
✅My grandmother asked me which school I went to.
Hakuna do; statement order: I went.

2. Kitenzi cha -e → "that I…" au "don't". Kiswahili huripoti ombi au amri kwa kitenzi cha kuishia na -e: aliniomba nimsaidie, aliniambia nisiende. Tukitafsiri neno kwa neno tunapata asked me that I help au told me don't go. Kiingereza kinataka to / not to + base form.

❌My neighbour asked me that I water his plants.
✅My neighbour asked me to water his plants.
ask + mtu + to.
❌The nurse told me don't eat anything before the test.
✅The nurse told me not to eat anything before the test.
nisi-…-e → not to.

3. Aliniomba → "requested me" au "begged me". Kuomba ni neno la kawaida kabisa kwa ombi la kila siku, lakini mara nyingi hutafsiriwa kama request au beg. Katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania hii ni ya kawaida, lakini kimataifa request inasikika rasmi sana, na beg inamaanisha kuomba kwa kusihi sana. Kwa ombi la kawaida, tumia ask.

⚠️My colleague requested me to send him the photos.
✅My colleague asked me to send him the photos.
Sarufi ni sahihi, lakini requested inasikika rasmi mno kwa ombi dogo.
⚠️My sister begged me to buy milk on the way home.
✅My sister asked me to buy milk on the way home.
Begged ni kusihi sana; kwa ombi la kawaida, asked.

4. Yeye → he au she? Unaporipoti, viwakilishi hubadilika mara nyingi. Kwa sababu Kiswahili kina yeye mmoja kwa mwanamume na mwanamke (na kiambishi a- kimoja: aliuliza), ni rahisi kuchagua kiwakilishi kisicho sahihi — na maana inabadilika.

⚠️(Shangazi yako ndiye anayetaka kulala nyumbani kwenu.) My aunt asked if he could stay at our house.
✅My aunt asked if she could stay at our house.
Sarufi ni sahihi, lakini he sasa ni mwanamume mwingine.

Usichanganye

Swali la moja kwa moja na swali lililoripotiwa — Swali la moja kwa moja lina mpangilio wa swali na alama ya kuuliza; lililoripotiwa lina statement order na nukta.

"Where is the station?" she asked.
"Kituo kiko wapi?" aliuliza.
la moja kwa moja
She asked where the station was.
Aliuliza kituo kiko wapi.
limeripotiwa: Kiswahili kinabaki na "kiko", Kiingereza: the station was

told me to na told me that — to + kitenzi huripoti amri; that + kishazi huripoti habari.

She told me to call the office.
Aliniambia nipige simu ofisini.
amri: nipige (-e), anataka mimi nipige
She told me that she had called the office.
Aliniambia kwamba alikuwa amepiga simu ofisini.
habari: yeye ndiye aliyepiga

Swali lililoripotiwa na indirect question — Yote mawili yanatumia statement order. Swali lililoripotiwa linaeleza kile kilichoulizwa; indirect question ni njia ya adabu ya kuuliza sasa B1-14.

He asked me where the bank was.
Aliniuliza benki iko wapi.
unaripoti: the bank was
Could you tell me where the bank is?
Ungeweza kuniambia benki iko wapi?
unauliza kwa adabu sasa: tazama B1-14

Tahajia na Matamshi

  • asked ni ngumu kutamka: /ɑːskt/ (UK), /æskt/ (US) — silabi moja tu, yenye konsonanti tatu mwishoni: /s/, /k/, /t/. Usiongeze irabu kati yao wala mwishoni; epuka matamshi kama "askidi" au "askiti". Katika mazungumzo ya haraka /k/ mara nyingi hupotea, lakini daima andika asked.
  • told me to hutamkwa kama kipande kimoja, na to ni dhaifu (/tə/): "TOLD-me-tuh". told /təʊld/ (UK) ina irabu mbili zinazoteleza (/əʊ/), si o moja ya Kiswahili; na usiongeze irabu baada ya d.
  • Katika not to, weka mkazo kwenye not: He told me NOT to go.
  • Hakuna alama ya kuuliza baada ya swali lililoripotiwa, hata likiwa refu.
  • whether na weather kwa kawaida hutamkwa sawa: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðɚ/ (US). th hapa ni /ð/, sauti ile ile ya dh katika dhahabu. Kama huitamki dh katika Kiswahili, jizoeze: ncha ya ulimi kati ya meno, na sauti inatetemeka — si /z/ wala /d/.

Kanuni ya Dhahabu

Maswali yaliyoripotiwa yanatumia statement order — hakuna do / does / did ya kujenga swali, hakuna alama ya kuuliza — na if / whether (kama) kwa maswali ya yes/no. Maombi na amri: ask / tell + mtu + (not) to + kitenzi — si kitenzi cha -e wala don't. Tell mtu (kuambia); say kitu (kusema).

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha sentensi. Katika namba 1–5, rudisha tense nyuma hatua moja (backshift).

  1. "Are you tired?" → She asked me I was tired.
  2. "Where do you work?" → He asked me where .
  3. "What time does the train leave?" → I asked what time the train .
  4. "Please be quiet." → The librarian asked us quiet.
  5. "Don't open the window." → She told me the window.
  6. Ripoti swali hili: "Why did you leave early?" (my boss asked me)

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: He … me he was leaving.
  2. Chagua jibu sahihi: She … goodbye and left.
  3. Chagua jibu sahihi: The teacher … us to open our books.
  4. Chagua jibu sahihi: "She told me to call the office." This is ….

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. She asked me where was the bathroom.
  2. He asked me did I want a drink.
  3. They said us to come early.
  4. She asked who had taken her pen.

D. Katika Muktadha

Jaza neno sahihi, au tumia maneno yaliyo kwenye mabano katika umbo sahihi.

First day at work
On my first day, my manager asked me 15 I had worked in a café before. I said no. Then she asked me 16 (how / I / get) to work. She 17 (say / tell) me to wear black shoes, and she asked me 18 (not / use) my phone in the café. At the end of the day, she 19 (say / tell) I had done well!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Ripoti maswali mawili ambayo mtu alikuuliza wiki hii.
  2. Ripoti agizo moja kutoka kwa mwalimu, daktari au bosi.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-12 Reported Speech kwa Kiswahili: Usemi wa Taarifa (She Said She Was…)
    "I'll call you tomorrow." (wiki moja baadaye) → She said she would call me .
  2. A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions)
    Who (live) in that house?
  3. B1-11 Passive Voice katika Tense Zote na Modals: Is Being Done, Has Been Done, Must Be Done
    Sorry, the lift (repair) at the moment.
  4. B1-08 I Wish na If Only kwa Kiswahili: Natamani, Laiti na Tofauti ya Wish na Hope
    I wish I (have) more free time.
Majibu

A. Muundo

  1. if / whether
  2. I worked
  3. left
  4. to be
  5. not to open
  6. My boss asked me why I had left early. / My boss asked me why I left early.

B. Maana

  1. told
  2. said
  3. told
  4. an instruction

C. Tafuta Kosa

  1. She asked me where the bathroom was.
  2. He asked me if I wanted a drink. / He asked me whether I wanted a drink.
  3. They told us to come early. / They asked us to come early.
  4. ✓ She asked who had taken her pen.

D. Katika Muktadha

  1. if / whether
  2. how I got / how I get
  3. told
  4. not to use
  5. said

E. Zamu Yako

  1. My neighbour asked me if I was going away for the weekend. My son asked me what we were having for dinner.
  2. My doctor told me to drink more water and not to work so late.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. the next day / the following day / the day after
  2. lives
  3. is being repaired
  4. had
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play