Reported Questions kwa Kiswahili: Kuripoti Maswali, Maombi na Amri; Say au Tell?
Reported Questions, Requests and Commands; Say or Tell?
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuripoti maswali (She asked if I was free, He asked where I lived), maombi na amri (She asked me to wait, He told us not to touch it), na kuchagua kwa usahihi kati ya say na tell.
Wazo Kuu
Unaporipoti swali, linaacha kuwa swali. Wewe huulizi kitu — unamweleza mtu kuhusu swali lililoulizwa. Kwa hiyo alama ya kuuliza (?) inaanguka, na mpangilio wa maneno unarudi kuwa wa sentensi ya kawaida (statement order): kiima kwanza, kisha kitenzi. "Where do you live?" → He asked me where I lived. Hakuna do, hakuna alama ya kuuliza.
Katika maswali ya yes/no hakuna neno la swali, kwa hiyo Kiingereza kinaongeza neno dogo la kuunganisha: if au whether — kama kama ya Kiswahili. "Are you hungry?" → She asked if I was hungry.
Maombi na amri yanahusu vitendo ambavyo mtu anataka vifanyike. Yanatumia muundo rahisi kuliko yote: ask / tell + mtu + to + kitenzi. "Please wait." → She asked me to wait.
Mwisho, say na tell zina maana zinazokaribiana, lakini sarufi tofauti. Tell kwa kawaida inahitaji mtu wa kumshika: tell someone — kama kuambia ya Kiswahili (aliniambia). Say haihitaji mtu — kama kusema.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili huripoti swali la yes/no kwa kama (Aliniuliza kama nina njaa) — hii inalingana vizuri na if / whether. Katika swali lenye neno la swali, Kiswahili huacha swali karibu bila kubadilika: Unaishi wapi? → Aliniuliza ninaishi wapi. Kiingereza kinabadilisha zaidi: do / does / did zinatoweka, kiima kinarudi mbele ya kitenzi, na tense mara nyingi inarudi nyuma hatua moja (live → lived) B1-12, wakati Kiswahili kinabaki na ninaishi. Kwa maombi na amri, Kiswahili hutumia kitenzi cha kuishia na -e (ningoje, nisichelewe); Kiingereza hutumia to / not to + base form.
| Kiswahili | Kiingereza |
|---|---|
| Aliniuliza kama nina njaa. | She asked if I was hungry. |
| Aliniuliza ninaishi wapi. | He asked me where I lived. |
| Aliniomba ningoje. | She asked me to wait. |
| Mwalimu alituambia tukae chini. | The teacher told us to sit down. |
| Aliniambia nisichelewe. | He told me not to be late. |
| Alisema amechoka. | She said (that) she was tired. |
| Aliniambia amechoka. | She told me (that) she was tired. |
Habari njema: tofauti ya say na tell ipo pia katika Kiswahili. Kusema haihitaji mtu (alisema), lakini kuambia daima ina mtu ndani yake (aliniambia, alituambia). Kwa hiyo fikiria: -ambia → tell + mtu; sema → say. Angalia pia kwamba Kiswahili kina vitenzi viwili ambapo Kiingereza kina kimoja: kuuliza (swali) na kuomba (ombi) — vyote ni ask kwa Kiingereza.
Muundo
Maswali ya yes/no yaliyoripotiwa — asked (+ mtu) + if / whether + statement order
| Swali la moja kwa moja | Swali lililoripotiwa |
|---|---|
| "Are you ready?" | She asked (me) if I was ready. |
| "Do you like jazz?" | He asked whether I liked jazz. |
| "Have you seen my keys?" | She asked if I had seen her keys. |
| "Can you drive?" | They asked if I could drive. |
Maswali ya wh- yaliyoripotiwa — asked (+ mtu) + wh- word + statement order
| Swali la moja kwa moja | Swali lililoripotiwa |
|---|---|
| "Where do you live?" | He asked me where I lived. |
| "What time does the film start?" | She asked what time the film started. |
| "Why did you leave?" | They asked why I had left. |
| "Who is that man?" | I asked who that man was. |
| "Who called?" (swali kuhusu kiima) | She asked who had called. |
Mabadiliko ya tense, viwakilishi (pronouns) na maneno ya wakati ni sawa na ya sentensi za kawaida B1-12. Who au what ikiwa ndiyo kiima, mpangilio haubadiliki A2-33.
Maombi na amri zilizoripotiwa — ask / tell + mtu + (not) to + base form
| Maneno ya moja kwa moja | Yaliyoripotiwa |
|---|---|
| "Please close the door." | She asked me to close the door. |
| "Could you help me?" | She asked me to help her. |
| "Sit down!" | The teacher told us to sit down. |
| "Don't be late." | He told me not to be late. |
say na tell
| Kitenzi | Muundo | Mfano |
|---|---|---|
| say | say (that) + kishazi | She said (that) she was tired. |
| say | say + kitu + to + mtu | He said goodbye to everyone. |
| tell | tell + mtu + (that) + kishazi | She told me (that) she was tired. |
| tell | tell + mtu + to + kitenzi | He told us to wait. |
| tell | misemo isiyobadilika: tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a joke | Tell me the truth. |
Matumizi
1Kuripoti Maswali ya Yes/No kwa If / Whether
Tumia if au whether pale swali la asili halina neno la swali. Whether ni rasmi kidogo zaidi.
2Kuripoti Maswali ya Wh-
Weka neno la swali, kisha tumia statement order: kiima + kitenzi. Usiongeze do, does, did ili kujenga swali (didn't ya hasi inaweza kubaki: She asked why I didn't call.).
3Kuripoti Maombi kwa Ask + To
Maombi ya adabu (Please…, Can you…?, Could you…?) huripotiwa kwa ask + mtu + to. Hapa ask = kuomba, si kuuliza.
4Kuripoti Amri na Maelekezo kwa Tell + To
Amri na maelekezo huripotiwa kwa tell + mtu + to. Hasi yake ni not to.
5Say na Tell
Tell inahitaji mtu mara moja baada yake (isipokuwa katika misemo isiyobadilika kama tell the truth). Say haihitaji; ukitaka kumtaja mtu, tumia say … to + mtu.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kunakili swali kama lilivyo. Kiswahili hakigeuzi mpangilio wa maneno katika swali, kwa hiyo hakina kitu cha "kurudisha" unaporipoti. Wengi wetu tulijifunza maswali ya Kiingereza kama vipande kamili (where do you…, why did you…) na tunavibandika katika ripoti bila kubadilisha. Lakini katika ripoti, do / does / did zinatoweka na kiima kinarudi mbele ya kitenzi.
2. Kitenzi cha -e → "that I…" au "don't". Kiswahili huripoti ombi au amri kwa kitenzi cha kuishia na -e: aliniomba nimsaidie, aliniambia nisiende. Tukitafsiri neno kwa neno tunapata asked me that I help au told me don't go. Kiingereza kinataka to / not to + base form.
3. Aliniomba → "requested me" au "begged me". Kuomba ni neno la kawaida kabisa kwa ombi la kila siku, lakini mara nyingi hutafsiriwa kama request au beg. Katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania hii ni ya kawaida, lakini kimataifa request inasikika rasmi sana, na beg inamaanisha kuomba kwa kusihi sana. Kwa ombi la kawaida, tumia ask.
4. Yeye → he au she? Unaporipoti, viwakilishi hubadilika mara nyingi. Kwa sababu Kiswahili kina yeye mmoja kwa mwanamume na mwanamke (na kiambishi a- kimoja: aliuliza), ni rahisi kuchagua kiwakilishi kisicho sahihi — na maana inabadilika.
Usichanganye
Swali la moja kwa moja na swali lililoripotiwa — Swali la moja kwa moja lina mpangilio wa swali na alama ya kuuliza; lililoripotiwa lina statement order na nukta.
told me to na told me that — to + kitenzi huripoti amri; that + kishazi huripoti habari.
Swali lililoripotiwa na indirect question — Yote mawili yanatumia statement order. Swali lililoripotiwa linaeleza kile kilichoulizwa; indirect question ni njia ya adabu ya kuuliza sasa B1-14.
Tahajia na Matamshi
- asked ni ngumu kutamka: /ɑːskt/ (UK), /æskt/ (US) — silabi moja tu, yenye konsonanti tatu mwishoni: /s/, /k/, /t/. Usiongeze irabu kati yao wala mwishoni; epuka matamshi kama "askidi" au "askiti". Katika mazungumzo ya haraka /k/ mara nyingi hupotea, lakini daima andika asked.
- told me to hutamkwa kama kipande kimoja, na to ni dhaifu (/tə/): "TOLD-me-tuh". told /təʊld/ (UK) ina irabu mbili zinazoteleza (/əʊ/), si o moja ya Kiswahili; na usiongeze irabu baada ya d.
- Katika not to, weka mkazo kwenye not: He told me NOT to go.
- Hakuna alama ya kuuliza baada ya swali lililoripotiwa, hata likiwa refu.
- whether na weather kwa kawaida hutamkwa sawa: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðɚ/ (US). th hapa ni /ð/, sauti ile ile ya dh katika dhahabu. Kama huitamki dh katika Kiswahili, jizoeze: ncha ya ulimi kati ya meno, na sauti inatetemeka — si /z/ wala /d/.
Kanuni ya Dhahabu
Maswali yaliyoripotiwa yanatumia statement order — hakuna do / does / did ya kujenga swali, hakuna alama ya kuuliza — na if / whether (kama) kwa maswali ya yes/no. Maombi na amri: ask / tell + mtu + (not) to + kitenzi — si kitenzi cha -e wala don't. Tell mtu (kuambia); say kitu (kusema).
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha sentensi. Katika namba 1–5, rudisha tense nyuma hatua moja (backshift).
-
"Are you tired?" → She asked me I was tired.
-
"Where do you work?" → He asked me where .
-
"What time does the train leave?" → I asked what time the train .
-
"Please be quiet." → The librarian asked us quiet.
-
"Don't open the window." → She told me the window.
-
Ripoti swali hili: "Why did you leave early?" (my boss asked me)
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: He … me he was leaving.
-
Chagua jibu sahihi: She … goodbye and left.
-
Chagua jibu sahihi: The teacher … us to open our books.
-
Chagua jibu sahihi: "She told me to call the office." This is ….
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
She asked me where was the bathroom.
-
He asked me did I want a drink.
-
They said us to come early.
-
She asked who had taken her pen.
D. Katika Muktadha
Jaza neno sahihi, au tumia maneno yaliyo kwenye mabano katika umbo sahihi.
On my first day, my manager asked me 15 I had worked in a café before. I said no. Then she asked me 16 (how / I / get) to work. She 17 (say / tell) me to wear black shoes, and she asked me 18 (not / use) my phone in the café. At the end of the day, she 19 (say / tell) I had done well!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Ripoti maswali mawili ambayo mtu alikuuliza wiki hii.
-
Ripoti agizo moja kutoka kwa mwalimu, daktari au bosi.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-12 Reported Speech kwa Kiswahili: Usemi wa Taarifa (She Said She Was…) "I'll call you tomorrow." (wiki moja baadaye) → She said she would call me .
-
A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions) Who (live) in that house?
-
B1-11 Passive Voice katika Tense Zote na Modals: Is Being Done, Has Been Done, Must Be Done Sorry, the lift (repair) at the moment.lift (UK) = elevator (US)
-
B1-08 I Wish na If Only kwa Kiswahili: Natamani, Laiti na Tofauti ya Wish na Hope I wish I (have) more free time.
Majibu
A. Muundo
- if / whether
- I worked
- left
- to be
- not to open
- My boss asked me why I had left early. / My boss asked me why I left early.
B. Maana
- told
- said
- told
- an instruction
C. Tafuta Kosa
- She asked me where the bathroom was.
- He asked me if I wanted a drink. / He asked me whether I wanted a drink.
- They told us to come early. / They asked us to come early.
- ✓ She asked who had taken her pen.
D. Katika Muktadha
- if / whether
- how I got / how I get
- told
- not to use
- said
E. Zamu Yako
- My neighbour asked me if I was going away for the weekend. My son asked me what we were having for dinner.
- My doctor told me to drink more water and not to work so late.
F. Marudio Mchanganyiko
- the next day / the following day / the day after
- lives
- is being repaired
- had
