Passive ya Juu: To Be Done, Being Done na Get Done kwa Kiswahili
More Passives: Being Done, To Be Done, Get Done
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutumia passive (kauli ya kutendwa) baada ya vitenzi vinavyofuatwa na to-infinitive au -ing form (want to be promoted, hate being told), kuunda passive kutoka vitenzi vyenye shamirisho mbili na kutoka vitenzi vyenye kihusishi (prepositional verbs), kutumia get-passive isiyo rasmi, na kuelewa needs cleaning.
Wazo Kuu
Tayari unaijua passive katika kila tense: is done, was done, has been done (B1-11). Lakini sarufi nyingi ya Kiingereza hutokea baada ya vitenzi vingine: I want to…, I hate …ing. Je, kitu unachokitaka au unachokichukia ni kitu kinachokutokea wewe, si kitu unachokifanya?
Hapo passive inaingia tu katika nafasi hizo. Kanuni haibadiliki: be + past participle. Ni be peke yake inayobadilisha umbo ili kutoshea nafasi: to be + past participle baada ya vitenzi vinavyochukua to-infinitive, being + past participle baada ya vitenzi vinavyochukua -ing form na baada ya vihusishi (prepositions).
Unaikumbuka adapta ya safari kutoka B1-11? Past participle ni chaja: haibadiliki kamwe. Sasa adapta — be — inabadilika ili kutoshea soketi mpya, si nyakati mpya tu. I want to promote → I want to be promoted. I hate telling → I hate being told.
Kiingereza kina pia kitenzi kisaidizi cha pili cha passive, kisicho rasmi zaidi: get. She got promoted inasikika zaidi kama tukio — mabadiliko, mara nyingi ya ghafla au yasiyotarajiwa — kuliko She was promoted.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili kuna habari njema: Kiswahili kinapenda passive. Tunasema nataka kuchaguliwa, sipendi kuambiwa, nilipewa zawadi bila shida. Changamoto ni kwamba Kiswahili kinaweka passive ndani ya kitenzi kimoja (-w-), wakati Kiingereza kinahitaji maneno mawili au matatu.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina umbo moja la ku- + kitenzi + -w-: kuchaguliwa, kuambiwa, kusafishwa. Kiingereza kinachagua kati ya to be done na being done kulingana na neno lililotangulia. Kiswahili pia huweza kumfanya mtu kuwa kiima karibu kila mara (nilipewa, nilielezwa), na vitenzi kama kucheka au kutunza havina kihusishi. Katika Kiingereza, kihusishi kinabaki (laughed at), na vitenzi kama explain havikubali mtu kama kiima cha passive.
| Kiswahili | Nafasi | Kiingereza |
|---|---|---|
| Natarajia kuchaguliwa. | baada ya kitenzi + to | I'm hoping to be chosen. |
| Anachukia kuambiwa la kufanya. | baada ya kitenzi + -ing | She hates being told what to do. |
| Aliondoka bila kuonekana. | baada ya kihusishi | He left without being noticed. |
| Nilipewa kompyuta. | shamirisho mbili | I was given a laptop. |
| Alichekwa. | kitenzi + kihusishi | He was laughed at. |
| Madirisha yanahitaji kusafishwa. | need | The windows need cleaning. |
| Alifukuzwa kazi. | get-passive | He got fired. |
Angalia safu tatu za kwanza: Kiswahili kina ku-…-w- kila mahali, lakini Kiingereza kinabadilisha adapta. Na safu ya mwisho: Kiswahili hakina "get" maalum kwa passive; alifukuzwa inaweza kuwa he was fired au he got fired.
Muundo
Passive to-infinitive na passive -ing form
| Nafasi | Active | Passive |
|---|---|---|
| kitenzi + to-infinitive | I want to invite them. | I want to be invited. |
| need + to-infinitive | We need to check the data. | The data needs to be checked. |
| kitenzi + -ing | I hate telling people what to do. | I hate being told what to do. |
| kihusishi + -ing | She's afraid of forgetting them. | She's afraid of being forgotten. |
| kukanusha | — | I'd prefer not to be disturbed. / He's used to not being noticed. |
Kuna pia maumbo ya perfect: to have been done (The painting is thought to have been stolen) yanafundishwa katika B2-12; having been done (Having been warned, we…) yanafundishwa katika C1-07.
Vitenzi vyenye shamirisho mbili (give, send, offer, show, tell, teach, lend, pay, promise, award) — mpangilio wa active uko katika A2-15
| Active | Passive — mtu kama kiima (kawaida zaidi) | Passive — kitu kama kiima |
|---|---|---|
| They gave me a present. | I was given a present. | A present was given to me. |
| The bank offered her a loan. | She was offered a loan. | A loan was offered to her. |
Vitenzi vyenye kihusishi — kihusishi kinabaki moja kwa moja baada ya kitenzi
| Active | Passive |
|---|---|
| Someone is looking after the baby. | The baby is being looked after. |
| Nobody has dealt with the complaint. | The complaint hasn't been dealt with. |
| People laughed at him. | He was laughed at. |
Get-passive
| Tense | Mfano |
|---|---|
| Past Simple | She got hired last week. |
| Present Perfect | Our flight has got cancelled. (UK) / Our flight has gotten cancelled. (US) |
| wakati ujao | You'll get hurt. |
| baada ya to-infinitive | I don't want to get caught in the rain. |
| swali / kukanusha | Did he get paid? He didn't get invited. |
Need + -ing (maana ya passive)
| Umbo | Maana |
|---|---|
| The car needs washing. | = The car needs to be washed. |
Matumizi
1Passive to-infinitive — to be + past participle
Baada ya vitenzi, vivumishi na nomino vinavyochukua to-infinitive, tumia to be done kiima kinapopokea tendo — kama kuchaguliwa, kusikilizwa.
2Passive -ing form — being + past participle
Baada ya vitenzi vinavyochukua -ing form (B1-17) na baada ya vihusishi (B1-19), tumia being done. Kiswahili kinatumia ku-…-w- hapa pia, kwa hiyo kumbuka kubadilisha adapta kuwa being.
Vitenzi vingine, kama like, love, hate na can't stand, huchukua mipangilio yote miwili: She can't stand being interrupted / She can't stand to be interrupted.
3Vitenzi vyenye shamirisho mbili
Vitenzi kama give, send, offer, show, tell na pay vina shamirisho la mtu na shamirisho la kitu. Yeyote anaweza kuwa kiima, lakini Kiingereza kwa kawaida hupendelea mtu, kwa sababu watu ndio mada mara nyingi — kama Kiswahili (nilipewa, tulionyeshwa). Kitu kikiwa kiima, tumia to + mtu.
4Vitenzi vyenye kihusishi katika passive
Kitenzi kikihitaji kihusishi (look after, deal with, talk about, rely on), weka kihusishi moja kwa moja baada ya past participle — hata mwishoni mwa sentensi. Kiswahili kina neno moja (kutunzwa, kushughulikiwa, kuchekwa), kwa hiyo ni rahisi kusahau kihusishi.
5Get-passive
Tumia get + past participle katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi, hasa kwa mabadiliko na matukio yasiyotarajiwa au yasiyotakiwa (get hurt, get stuck, get lost, get fired), na kwa mambo yanayompata mtu kutokana na matendo yake (get promoted, get paid). Inasisitiza tukio, si hali. Katika maandishi rasmi, pendelea be.
6Need + -ing yenye maana ya passive
Baada ya need, -ing form inaweza kuwa na maana ya passive: needs cleaning = needs to be cleaned — kama inahitaji kusafishwa. Inatumika katika Kiingereza cha Uingereza na cha Marekani; Wamarekani pia husema mara nyingi needs to be cleaned. Katika maeneo mengine (k.m. Scotland, sehemu za Marekani) watu husema needs cleaned, lakini si sanifu. Want + -ing kwa maana hiyo hiyo (The car wants washing) si rasmi na ni ya Uingereza tu. Need + -ing dhidi ya need + to inarudiwa katika B2-16.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Bila kuonekana → "without to be seen". Kwa sababu ku- mara nyingi hutafsiriwa to, ni rahisi kuweka to be baada ya kihusishi. Lakini baada ya kihusishi (without, of, for, about), Kiingereza kinahitaji being + past participle.
2. Natarajia kulipwa → "I expect to pay". Katika Kiswahili, -w- ndogo ndani ya kitenzi inabadilisha maana yote (kulipa / kulipwa, kuuliza / kuulizwa). Ukiisahau katika Kiingereza, sentensi inabaki sahihi kisarufi lakini inasema kinyume chake.
3. Tulipendekezewa hoteli → "We were suggested a hotel". Kiswahili kinaweza kumfanya mtu kuwa kiima karibu na kitenzi chochote (tulipendekezewa, nilielezewa). Kiingereza kinaruhusu hivyo kwa give, send, offer, show, tell, lakini si kwa suggest, explain, describe: hapo kitu ndicho kiima, na mtu anakuja baada ya to.
4. Alichekwa, wanatunzwa → kihusishi kimepotea. Kucheka, kutunza, kutegemea havihitaji kihusishi katika Kiswahili, lakini laugh at, care for, rely on vinahitaji. Katika passive, kihusishi kinabaki baada ya past participle.
Usichanganye
get-passive na get something done — Causative inaweka shamirisho kati ya get na past participle: mtu mwingine anafanya tendo kwa kitu chako (B2-11). Get-passive haina shamirisho katikati: kiima chenyewe kinapokea tendo.
being done na been done — being ni -ing form (kinaendelea, au baada ya vitenzi na vihusishi); been ni past participle ya be, inayotumika baada ya have. Tazama B1-11.
needs doing na needs to do — Kwa needs + -ing, kiima kinapokea tendo. Kwa needs to do, kiima kinatenda.
Tahajia na Matamshi
- to be kwa kawaida ni dhaifu katika mazungumzo: /tə bi/ — "tuh-bee". Katika mazungumzo ya haraka, want to be mara nyingi husikika kama "wanna be", lakini haiandikwi hivyo katika maandishi sanifu.
- being ina silabi mbili: /ˈbiːɪŋ/ — "BEE-ing". Usiifupishe kuwa silabi moja, na usiongeze irabu mwishoni ("biingi"): ng ya mwisho ni sauti moja ya puani, bila g inayosikika.
- been hutamkwa /biːn/ au dhaifu /bɪn/ (UK), kwa kawaida /bɪn/ (US) — "been" au "bin". Usiongeze irabu ("bini").
- Present Perfect got na gotten: has got cancelled (UK), has gotten cancelled (US).
- Mwisho wa -ed hupotea kirahisi kabla ya konsonanti: to be asked for /tə bi ˈɑːskt fə/ (UK), /tə bi ˈæskt fər/ (US). Usiseme "askidi": -ed hapa ni /t/ tu, bila irabu. Vivyo hivyo laughed at /lɑːft ət/ (UK), /læft ət/ (US).
- Tahajia: looked after, dealt with (si dealed), paid (si payed), hired, injured, stuck.
Kanuni ya Dhahabu
Passive ni be + past participle katika kila nafasi — badilisha tu be ili itoshee nafasi: to be done baada ya vitenzi vinavyochukua to-infinitive, being done baada ya vitenzi vinavyochukua -ing form na baada ya vihusishi. Kiswahili kina ku-…-w- kila mahali, lakini Kiingereza kinachagua adapta. Tumia get done kwa matukio na mabadiliko yasiyo rasmi.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha sentensi kwa umbo sahihi la passive la kitenzi kilicho kwenye mabano, au andika upya kama unavyoelekezwa.
-
I'd love (invite) to the wedding.
-
She can't stand (interrupt).
-
Badilisha (anza na "He"): They offered him a new contract.
-
Badilisha (tumia "look after"): Someone is taking care of the dog.
-
Badilisha (anza na "We"): The company sent us the tickets.
-
Andika upya kwa get: She was promoted last month.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: The kitchen needs ….
-
Chagua jibu sahihi: I'm afraid of … forgotten.
-
Sentensi zote mbili ni sahihi. Ipi ni isiyo rasmi zaidi?
-
"The report needs checking." Nani anafanya tendo? …
-
Chagua jibu sahihi: The road … repaired, so it's closed today.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
The complaint was dealt quickly.
-
He was got arrested last night.
-
I was explained the rules.
-
I don't like being photographed.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo. Tumia maneno yaliyo kwenye mabano katika umbo sahihi, au jaza neno moja pale pasipo na mabano.
Ola: How's the new job?
Tom: Great! On my first day I 16 (give) a laptop and a phone. And I've already 17 (invite) to the team dinner.
Ola: Nice! Is your boss OK?
Tom: Yes, but she hates 18 (interrupt) in meetings — I learned that fast!
Ola: Ha! And your car? It 19 (need / fix) last month.
Tom: It still does. And yesterday I 20 (get / stuck) in traffic for an hour because of it.
Ola: You need to have it looked 21 soon.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Andika kuhusu jambo unalochukia au unalopenda kufanyiwa, kwa being + past participle.
-
Andika kuhusu kitu nyumbani kwako kinachohitaji kushughulikiwa, kwa needs + -ing.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-11 Passive Voice katika Tense Zote na Modals: Is Being Done, Has Been Done, Must Be Done A new hospital (build) next year.
-
A2-15 Give Me the Book au Give It to Me? Vitenzi vyenye Vitu Viwili Can you explain ___ ? …
-
B2-12 It Is Said That na He Is Said To kwa Kiswahili: Inasemekana, Inaaminika (Reporting Passive) The thieves are believed (escape) by boat last week.
-
B2-11 Have Something Done kwa Kiswahili: Nilinyolewa, Nilitengenezewa na Niliibiwa I need to (have / my car / service).
Majibu
A. Muundo
- to be invited
- being interrupted / to be interrupted
- He was offered a new contract.
- The dog is being looked after.
- We were sent the tickets.
- She got promoted last month.
B. Maana
- cleaning
- being
- We got caught in the rain.
- someone else
- is being
C. Tafuta Kosa
- The complaint was dealt with quickly.
- He got arrested last night. / He was arrested last night.
- The rules were explained to me.
- ✓ I don't like being photographed.
D. Katika Muktadha
- was given / got given
- been invited / got invited / gotten invited
- being interrupted / to be interrupted
- needed fixing / needed to be fixed
- got stuck
- at / over
E. Zamu Yako
- I love being surprised, but I hate being kept waiting.
- My bike needs fixing, and the kitchen walls need painting.
F. Marudio Mchanganyiko
- will be built / is going to be built
- it to me
- to have escaped
- have my car serviced
