Want Him To, Make Him Do, Let Him Do kwa Kiswahili: Kitenzi + Mtu + To
Want Him To, Make Him Do, Let Him Do
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema unachotaka, unachoomba, unachoagiza au unachomshawishi mtu mwingine afanye (I want you to stay), na kusema kwamba mtu analazimisha (make), anaruhusu (let, allow, permit) au anasaidia (help) mtu mwingine kufanya jambo — katika sentensi za active na passive.
Wazo Kuu
Katika B1-17, mtu mmoja alifanya vitendo vyote viwili: I want to stay. Sasa mtu wa pili anaingia kwenye sentensi: I want you to stay. Mtu huyo — mtendwa (object) — anasimama kati ya vitenzi viwili.
Fikiria lango kati ya mtu na kitendo. Want, ask, tell, persuade zinamwelekeza mtu kwenye lango. Make inamsukuma apite, apende asipende. Let na allow zinafungua lango — anaweza kupita akitaka. Help inapita pamoja naye.
Sarufi ni fupi lakini imejaa mitego. Vitenzi vingi katika somo hili huchukua mtendwa + to: She asked me to wait. Kati ya vitenzi hivi, ni make na let tu ambavyo daima huchukua mtendwa + base form bila to (help inaweza kuchukua yoyote): She made me wait. She let me go. Na katika passive, make ghafla inahitaji to (I was made to wait), wakati let inabadilishwa na be allowed to.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili huweka mtu wa pili ndani ya kitenzi cha pili, kwa umbo la -e: nataka uje, alituambia tuulize. Kiingereza hakina umbo hilo: kinaweka mtu kama mtendwa (you, us, him) kisha to + base form. Kwa make na let, Kiswahili kina ku- au -e (alinilazimisha kuomba msamaha / niombe msamaha), lakini Kiingereza hakina to hata kidogo. Habari njema: passive ya Kiswahili kwa -w- (niliruhusiwa, tulilazimishwa) inalingana vizuri na was allowed to / were made to.
| Kiswahili | Kiingereza |
|---|---|
| Nataka uje kwenye sherehe yangu. | I want you to come to my party. |
| Mwalimu alituhimiza tuulize maswali. | The teacher encouraged us to ask questions. |
| Mama alinilazimisha niombe msamaha. | My mum made me apologise. |
| Bosi aliniruhusu niondoke mapema. | My boss let me leave early. |
| Tulilazimishwa kusubiri nje. | We were made to wait outside. |
| Niliruhusiwa kuondoka mapema. | I was allowed to leave early. |
| Inaruhusiwa kuvuta sigara hapa? | Are we allowed to smoke here? / Is smoking allowed here? |
Angalia mstari wa mwisho: inaruhusiwa ina kiambishi cha kiima i- kisichomrejelea mtu yeyote, lakini Kiingereza hakisemi Is it allowed to smoke…?: kiima ni mtu (we, you) au shughuli (smoking).
Muundo
Kitenzi + mtendwa + to-infinitive
| Kitenzi | Mfano |
|---|---|
| want, would like, expect | I want you to stay. |
| ask, tell, remind, warn | She reminded me to call him. |
| advise, encourage, persuade, invite | They persuaded her to apply. |
| allow, permit, force | The rules allow guests to stay until noon. |
| hasi: mtendwa + not to | He told us not to wait. |
Kitenzi + mtendwa + base form (bila to)
| Kitenzi | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| make | kulazimisha / kusababisha | The coach made us run. |
| let | kuruhusu (si rasmi) | My boss let me leave early. |
| help | kusaidia — to si lazima | Can you help me (to) carry this? |
Let ni kitenzi kisicho cha kawaida (irregular): let – let – let.
Active → passive
| Active | Passive |
|---|---|
| They made us wait. | We were made to wait. |
| They allowed us to leave early. | We were allowed to leave early. |
| They let us leave early. | We were allowed to leave early. (si were let) |
| They don't permit visitors to take photos. | Visitors are not permitted to take photos. |
| My boss told me to wait. | I was told to wait. |
Be allowed to katika tense mbalimbali
| Tense | Mfano |
|---|---|
| Present | Are we allowed to park here? |
| Past | I wasn't allowed to watch TV on school nights. |
| Future | You'll be allowed to leave after the test. |
| Present Perfect | Students have never been allowed to use phones in class. |
Matumizi
1Kutaka na Kutarajia: want / would like / expect + mtendwa + to
Tumia hivi unapotaka au kutarajia mtu mwingine afanye jambo. Kamwe usitumie kishazi cha that baada ya want.
2Kuongea Ili Mtu Atende: ask, tell, remind, warn, advise, encourage, invite, persuade
Vitenzi hivi vinaeleza tunachosema ili mtu atende. Pia ndivyo vitenzi vikuu vya kuripoti maombi na amri B1-13. Kwa hasi, weka not kabla ya to.
3Ruhusa na Kulazimisha: allow, permit, force + mtendwa + to
Allow ni ya kawaida; permit ni rasmi (sheria, matangazo, nyaraka); force ina nguvu — hakuna chaguo. Zote tatu huchukua mtendwa + to.
4Make + Mtendwa + Base Form (Kulazimisha au Kusababisha)
Make inamaanisha kwamba mtu analazimisha mtu mwingine atende, au kwamba kitu kinasababisha hisia fulani. Hakuna to.
5Let + Mtendwa + Base Form (Ruhusa)
Let inatoa ruhusa. Si rasmi, na inatumika sana katika mazungumzo. Let me… pia ni njia ya kirafiki ya kujitolea kusaidia.
6Passive: be made to, be allowed to
Katika passive, make huchukua to: be made to do. Let haina passive katika muundo huu, kwa hiyo tumia be allowed to. Misemo michache tu isiyobadilika hutumia let ya passive: be let go (= kufukuzwa kazi), be let in, be let off (= kusamehewa adhabu).
7Help + Mtendwa + (to) + Base Form
Baada ya help, base form na to + base form zote ni sahihi. Base form inatumika zaidi, hasa katika Kiingereza cha Marekani. Mtendwa pia anaweza kuachwa.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kitenzi cha -e → "want we finish" au "want you come". Kiswahili huweka mtu wa pili ndani ya kitenzi cha -e: Mwalimu anataka tumalize insha kufikia Jumatatu. Tukitafsiri moja kwa moja, tunapata kiwakilishi cha kiima (we) na hakuna to. Kiingereza kinataka mtendwa (us, them, me) + to.
2. Alitulazimisha kuandika… → "made us to". Kwa sababu kulazimisha hufuatwa na ku- (au -e), na ku- = to, tunaongeza to baada ya make. Lakini katika active, make + mtendwa + base form, bila to.
3. Inaruhusiwa…? / Hairuhusiwi… → "It is (not) allowed to…". Kiswahili hutumia kiima i- (inaruhusiwa, hairuhusiwi kuvuta sigara). Tukiitafsiri kama it, tunapata muundo ambao si sahihi katika Kiingereza. Fanya mtu au shughuli kuwa kiima.
4. Mwache aende → "leave him to go". Katika Kiswahili, kuacha hutumika kwa ruhusa: mwache aende, niache nikusaidie. Tukitafsiri acha kama leave, tunapata leave him to go. Hii inasikika sana katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, lakini katika Kiingereza sanifu leave someone to do something inamaanisha "kumwacha peke yake afanye jambo" (k.m. I'll leave you to finish your work). Kwa ruhusa, tumia let.
Usichanganye
make na let — Mawazo yanayopingana kuhusu udhibiti: make = hakuna chaguo; let = chaguo huru.
Let's na Let us — Let's ni pendekezo linalomjumuisha msikilizaji A1-18. Let us (umbo kamili, mara nyingi pamoja na please) huomba ruhusa.
allow + mtendwa + to na allow + -ing — Mtu akitajwa, tumia mtendwa + to. Mtu asipotajwa, allow, permit na advise huchukua -ing.
make someone do na get someone to do — Make ni kulazimisha; get someone to do maana yake ni kushawishi au kupanga, na huchukua to. Tazama B2-11.
Tahajia na Matamshi
- allowed /əˈlaʊd/ hutamkwa sawa kabisa na aloud (= kwa sauti) — "uh-LOWD". Ni silabi mbili tu, na irabu /aʊ/ ni kama au katika kaunta. Usiitamke kwa tahajia, kama "a-lo-wedi". allowed pekee ndiyo yenye maana ya "kuruhusiwa".
- let haina umbo la -ed: Yesterday my boss let me… (si letted).
- Katika made to na allowed to, to ni dhaifu: /ˈmeɪd tə/, /əˈlaʊd tə/ — "made tuh", "uh-lowd tuh". made /meɪd/ ina irabu mbili zinazoteleza (e kisha i), si e moja ya Kiswahili kama katika med.
- Let me mara nyingi hutamkwa /ˈlemi/ katika mazungumzo ya haraka — "lemmy".
- permit kama kitenzi ina mkazo kwenye silabi ya pili (/pəˈmɪt/, "per-MIT"); kama nomino (a parking permit) ina mkazo kwenye ya kwanza (/ˈpɜːmɪt/ (UK), /ˈpɝːmɪt/ (US), "PUR-mit"). Kiswahili huweka mkazo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho kila mara; katika Kiingereza mkazo hubadilika na maana.
Kanuni ya Dhahabu
Vitenzi vingi katika somo hili huchukua mtu + to + kitenzi (want, ask, tell, allow) — si kitenzi cha -e wala that. Kati ya vitenzi hivi, make na let huchukua mtu + kitenzi bila to; help inaweza kuchukua yoyote. Katika passive, sema be made to na be allowed to, si be let to.
Mazoezi
A. Muundo
Andika kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi: na au bila to.
-
The film made me (cry).
-
My manager let me (take) a day off.
-
Our teacher doesn't allow us (use) phones in class.
-
She reminded me (lock) the door.
-
They were made (wait) outside.
-
Can you help me (carry) these boxes?
-
Ibadilishe kuwa passive: The rules don't permit visitors to take photos.
B. Maana
Chagua jibu au andika upya sentensi kama unavyoelekezwa.
-
Chagua jibu sahihi: My parents … me to travel alone.
-
Inamaanisha nini? "My boss made me stay late."
-
Ripoti kwa warn: "Don't swim here — it's dangerous," the guide said to us.
-
Ripoti kwa invite: "Would you like to come to dinner on Saturday?" Maria asked Tom.
-
Andika upya kwa be allowed to: The school lets students leave at lunchtime.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I want that you come to my party.
-
I was let to stay up late.
-
They don't let us to bring food.
-
My parents encouraged me to learn the piano.
-
Is it allowed to park here?
D. Katika Muktadha
Andika kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi.
When I started my first job, my manager asked me 18 (work) on Saturdays. She didn't let me 19 (choose) my hours, and she made everyone 20 (wear) a uniform. We weren't allowed 21 (use) our phones at work. But she also encouraged me 22 (take) a course, and a year later she helped me 23 (find) a better job.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika sentensi mbili kuhusu utoto wako: moja kwa let na moja kwa make.
-
Andika sheria mbili za shuleni au kazini kwako: moja kwa be allowed to na moja kwa not allowed to.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-17 Verb + -ing au Verb + To kwa Kiswahili: Orodha Kamili ya Vitenzi She refused (help) us.
-
B1-13 Reported Questions kwa Kiswahili: Kuripoti Maswali, Maombi na Amri; Say au Tell? "Please sit down," the doctor said to me. Iripoti kwa tell au ask.
-
B1-10 Passive Voice kwa Kiswahili: Kauli ya Kutendwa (Is Made, Was Built) Ibadilishe kuwa passive: Someone stole my bike.
Majibu
A. Muundo
- cry
- take
- to use
- to lock
- to wait
- carry / to carry
- Visitors are not permitted to take photos. / Visitors aren't permitted to take photos.
B. Maana
- allowed
- I had no choice.
- The guide warned us not to swim there. / The guide warned us not to swim here.
- Maria invited Tom to come to dinner on Saturday. / Maria invited Tom to dinner on Saturday. / Maria invited Tom to come for dinner on Saturday. / Maria invited Tom for dinner on Saturday.
- Students are allowed to leave at lunchtime. / The students are allowed to leave at lunchtime.
C. Tafuta Kosa
- I want you to come to my party.
- I was allowed to stay up late.
- They don't let us bring food.
- ✓ My parents encouraged me to learn the piano.
- Are we allowed to park here? / Am I allowed to park here? / Are you allowed to park here? / Is parking allowed here?
D. Katika Muktadha
- to work
- choose
- wear
- to use
- to take
- find / to find
E. Zamu Yako
- My parents let me stay up late on Fridays. They made me do my homework before dinner.
- We're allowed to work from home on Fridays. We aren't allowed to eat at our desks.
F. Marudio Mchanganyiko
- to help
- The doctor told me to sit down. / The doctor asked me to sit down.
- My bike was stolen.
