Should Have, Could Have, Might Have kwa Kiswahili: Ulipaswa, Ungeweza na Majuto
Should Have, Could Have, Might Have
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu majuto na makosa ya zamani (I should have left earlier), nafasi zilizopotea (We could have won), kuwakosoa watu (You could have told me!) na kusema ulichokuwa tayari kufanya (I would have helped, but…).
Wazo Kuu
Baada ya mechi ya mpira wa miguu, wachezaji hutazama marudio ya video. Wanasimamisha video na kusema: "Hapa nilipaswa kupiga pasi." "Hapa tungeweza kufunga." Mechi imekwisha. Hakuna kinachoweza kubadilika. Lakini wanalinganisha kilichotokea na kile kilichokuwa sahihi, au kile kilichowezekana.
Hivyo ndivyo modal + have + past participle inavyofanya. Inaangalia nyuma zamani na kuilinganisha na toleo jingine — kwa kawaida lile ambalo halikutokea:
- You should have called. → Kupiga simu kulikuwa jambo sahihi. Hukupiga. (Ulipaswa kupiga simu.)
- You could have called. → Kupiga simu kuliwezekana. Hukupiga. (Ungeweza kupiga simu.)
- I would have called, but… → Nilikuwa tayari. Kitu fulani kilinizuia. (Ningepiga simu, lakini…)
Umbo ni lile lile kila mara. Modal inakuambia ni aina gani ya uamuzi unaoufanya: jambo sahihi, jambo lililowezekana, au jambo ulilokuwa tayari kulifanya. Kwa I, sentensi hizi mara nyingi zinaonyesha majuto. Kwa you, mara nyingi ni lawama.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, jambo moja ni muhimu sana: Kiswahili kinaweka wakati uliopita kwenye paswa au weza (ulipaswa, ungeweza). Kiingereza hakiwezi kuweka wakati uliopita kwenye should au could. Kwa hiyo wakati uliopita unahamia kwenye kitenzi kikuu: have + past participle.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili husema -lipaswa (nilipaswa, hukupaswa) kwa jambo sahihi ambalo halikufanyika au jambo baya lililofanyika; -ngeweza kwa uwezekano uliopotea; na -nge- peke yake (ningekuja, ungeniambia!) kwa utayari au lawama kuhusu zamani. Kiingereza kina umbo moja kwa yote: modal + have + past participle.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Nilipaswa kuchaji simu yangu jana usiku. | jambo sahihi, halikufanyika | I should have charged my phone last night. |
| Hatukupaswa kukesha hivyo. | jambo baya, lilifanyika | We shouldn't have stayed up so late. |
| Tungeweza kupita barabara kuu. | uwezekano uliopotea | We could have taken the motorway. |
| Ungeweza kunipigia simu! | lawama | You could have called me! |
| Ningekuja kwenye sherehe yako, lakini nilikwama kazini. | nilikuwa tayari, kitu kilinizuia | I would have come to your party, but I was stuck at work. |
| Nilipaswa kumwambia ukweli? | kuuliza kuhusu uamuzi wa zamani | Should I have told her the truth? |
Angalia: katika Kiswahili, -li- na -nge- ziko kwenye paswa, weza au kitenzi chenyewe. Katika Kiingereza, should, could na would hazibadiliki; kinachoonyesha zamani ni have + past participle (have charged, have taken, have come). Na ningekuja hapa ni zamani, ingawa ina -nge- tu: Kiingereza kinahitaji would have come, si would come.
Muundo
modal + have + past participle
| Umbo | Maana | Kilichotokea kweli | Mfano |
|---|---|---|---|
| should have / ought to have | lilikuwa jambo sahihi (ulipaswa) | kwa kawaida: halikutokea | You should have warned me. |
| shouldn't have / ought not to have | lilikuwa jambo baya (hukupaswa) | lilitokea | I shouldn't have eaten so much. |
| could have | liliwezekana (tungeweza) | kwa kawaida: halikutokea | We could have won. |
| might have (lawama) | ingekuwa vizuri / adabu | halikutokea | You might have said thank you! |
| would have | nilikuwa tayari (ningekuja) | halikutokea | I would have helped, but I was away. |
Hasi na maswali
| Mfano | |
|---|---|
| Hasi | You shouldn't have said that. / We couldn't have done more. |
| Swali | Should I have told her? / What could we have done? |
| Majibu mafupi | Should I have called? — Yes, you should (have). / No, you shouldn't (have). |
Vifupisho na maumbo dhaifu (katika mazungumzo)
| Maandishi | Jinsi mara nyingi yanavyosikika |
|---|---|
| should have / should've | "SHOOD-uv" |
| could have / could've | "COOD-uv" |
| would have / would've | "WOOD-uv" |
| shouldn't have | "SHOOD-nt-uv" |
Matumizi
1Should have — majuto na lawama
Tumia should have kwa jambo sahihi ambalo halikutokea, na shouldn't have kwa jambo baya lililotokea. Kwa I au we, ni majuto; kwa you au wengine, ni lawama. Ought to have ina maana sawa lakini haitumiki sana na ni rasmi zaidi.
2Could have — uwezekano usiotumiwa
Tumia could have (-ngeweza) kwa jambo lililowezekana lakini halikutokea: nafasi iliyopotea, au hatari ambayo haikutokea.
3Could have na might have — lawama ya kukasirika
Kwa you, could have mara nyingi inamaanisha "ulikuwa na nafasi, na hukuitumia". Might have hutumika vivyo hivyo, hasa katika Kiingereza cha Uingereza, mtu asipofanya jambo la adabu. Weka msisitizo kwenye modal. Kiswahili mara nyingi husema -nge- pamoja na basi: Ungenipigia simu basi!
4Would have — nilikuwa tayari, lakini kitu kilizuia
Tumia would have kusema ulikuwa tayari au ulipanga kufanya jambo, lakini kitu fulani kilikuzuia. Mara nyingi huja na but au kishazi cha if B1-07. Kiswahili mara nyingi husema -nge- tu (ningekuja); kwa zamani, Kiingereza kinahitaji have.
5Kuuliza kuhusu maamuzi ya zamani
Tumia should I have…? na what could I have…? kuuliza kuhusu uamuzi sahihi au uwezekano mwingine.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Ulipaswa kuniambia → "should told" au "should to have". Kiswahili kinaweka -li- kwenye paswa, na kitenzi kinachofuata kina ku- (ulipaswa kuniambia). Kwa hiyo wengi huweka wakati uliopita kwenye kitenzi kikuu moja kwa moja, au huongeza to kwa sababu ya ku-. Kiingereza: should + have + past participle, bila to.
2. Ungenionya! → "You would warn me!". Kwa lawama, Kiswahili mara nyingi hutumia -nge- peke yake: Ungenionya basi! Ukitafsiri -nge- kama would, sentensi inapoteza maana ya zamani na ya lawama. Kiingereza: could have / should have + past participle.
3. Ningekuja, lakini… → "would + base form" kwa zamani. Ningekuja, lakini nilikuwa mgonjwa inahusu zamani, ingawa ina -nge- tu. Kiingereza kinahitaji would have + past participle kwa utayari wa zamani. Would + base form inasikika kama sasa au wakati ujao.
Usichanganye
should have na should — should + base form inatoa ushauri kuhusu sasa au wakati ujao A2-21 (unapaswa); should have + past participle inaangalia nyuma (ulipaswa).
should have kwa lawama na should have kwa matarajio — Should have inaweza pia kumaanisha "hili lilitarajiwa, na huenda limetokea (au nashangaa kama halijatokea)". Muktadha unaamua.
could have (nafasi iliyopotea) na could have (kukisia kuhusu zamani) — could have na might have zinaweza pia kukisia kilichotokea huenda. Matumizi hayo yanafundishwa katika B2-06.
I should have… na I wish I had… — Zote mbili zinaonyesha majuto. I wish I had… inafundishwa katika B2-04.
Tahajia na Matamshi
- have kwa kawaida ni dhaifu katika maumbo haya yote: should have /ˈʃʊdəv/ ("SHOOD-uv"), could have /ˈkʊdəv/, would have /ˈwʊdəv/, might have /ˈmaɪtəv/ ("MITE-uv"). h inapotea na irabu inakuwa schwa /ə/. Wazungumzaji wa Kiswahili mara nyingi hutamka "shud hevu"; jaribu "SHOOD-uv", bila irabu mwishoni.
- shouldn't have /ˈʃʊdntəv/ — katika mazungumzo ya haraka, t mara nyingi haitamkwi kikamilifu.
- l katika should, could, would haitamkwi.
- Usiandike kamwe should of, could of, would of, might of. Andika should have au should've.
- Past participle za vitenzi visivyo vya kawaida zinahitaji umakini: drink – drank – drunk. drunk ina /ʌ/ (fupi, mdomo umelegea, karibu na a fupi), drank ina /æ/ (mdomo wazi zaidi na midomo imetanuka; si a wala e ya Kiswahili).
- Kwa lawama, weka msisitizo kwenye modal: You COULD have told me! You SHOULD have asked.
Kanuni ya Dhahabu
should / could / might / would + have + past participle inaangalia nyuma na kulinganisha zamani halisi na toleo jingine: jambo sahihi (should — ulipaswa), jambo lililowezekana (could — ungeweza), jambo la adabu (might) au jambo ulilokuwa tayari kufanya (would — ningekuja). Wakati uliopita hauko kwenye modal kama ulivyo kwenye ulipaswa; uko kwenye have + past participle. Kwa kawaida toleo lile jingine halikutokea; kwa shouldn't have, jambo baya lilitokea.
Mazoezi
A. Muundo
Tumia maneno yaliyo kwenye mabano kukamilisha sentensi.
-
I failed the test. I (should / study) more.
-
You (could / tell) me the meeting was cancelled!
-
I (would / help) you, but I was abroad.
-
My head hurts. I (shouldn't / drink) so much coffee.
-
Andika upya kwa shouldn't have: It was a mistake to eat that third piece of cake.
-
Andika upya kwa should have: It was a mistake not to bring a coat.
B. Maana
Jibu au chagua kulingana na maana.
-
"We could have won." Je, walishinda? Jibu kwa Yes au No.
-
"I shouldn't have said that." Je, msemaji alisema jambo hilo? Jibu kwa Yes au No.
-
Ulitaka sana kuwepo. Chagua jibu sahihi: I … come to your wedding, but I was in hospital.in hospital (UK); in the hospital (US)
-
Chagua jibu sahihi: You … see a doctor about that cough — go today.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
You should have went to the meeting.
-
She should of asked for directions.
-
It could have been much worse.
-
I would have call you, but my phone was dead.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo. Tumia maneno yaliyo kwenye mabano.
Jo: The party was a disaster. I 15 (shouldn't / invite) so many people. The flat was too small.
Max: Yes, and you 16 (should / buy) more food. It finished in an hour!
Jo: I know. And Tim was so rude. He 17 (might / say) thank you, at least.
Max: True. And you 18 (could / ask) me for help! I 19 (would / come) early.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu zamani yako.
-
Andika kuhusu jambo moja unalolijutia wiki iliyopita, kwa should have au shouldn't have.
-
Rafiki hakukuambia kuhusu tamasha zuri la muziki. Andika lawama kwa could have.
-
Andika sentensi kuhusu jambo ulilokuwa tayari kufanya lakini hukuweza.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-07 Third Conditional kwa Kiswahili: If I Had Known… (Ningalijua…) If I (know) about the traffic, I would have taken the train.
-
A2-21 Should na Ought To kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutoa Ushauri I think you ___ talk to your boss about it. …
-
A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?) Have you ever (break) a bone?
-
B1-08 I Wish na If Only kwa Kiswahili: Natamani, Laiti na Tofauti ya Wish na Hope I wish I (can) speak Japanese.
Majibu
A. Muundo
- should have studied / should've studied
- could have told / could've told
- would have helped / 'd have helped / would've helped
- shouldn't have drunk / should not have drunk
- I shouldn't have eaten that third piece of cake.
- I should have brought a coat. / We should have brought a coat.
B. Maana
- No
- Yes
- would have
- should
C. Tafuta Kosa
- You should have gone to the meeting.
- She should have asked for directions. / She should've asked for directions.
- ✓ It could have been much worse.
- I would have called you, but my phone was dead. / I'd have called you, but my phone was dead.
D. Katika Muktadha
- shouldn't have invited
- should have bought / should've bought
- might have said / might've said
- could have asked / could've asked
- would have come / 'd have come / would've come
E. Zamu Yako
- I shouldn't have stayed up so late on Sunday. I should have gone to bed at ten.
- You could have told me about the concert! I would have loved to go.
- I would have helped you move, but I was working all weekend.
F. Marudio Mchanganyiko
- had known / 'd known
- should
- broken
- could
