SlowingoGrammatika
B2 9 / 30

Reduced Relative Clauses oʻzbekcha: «eshik oldida turgan odam» ingliz tilida (-ing, past participle, to)

Reduced Relative Clauses: The Man Standing There

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz relative clause larni qisqartira olasiz — the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive — va qachon relative clause ni qisqartirib boʻlmasligini taniy olasiz.

Asosiy gʻoya

Ravon gapiradigan va yozadigan odamlar ortiqcha soʻzlarni yoqtirmaydi. the woman who is standing by the door da who is soʻzlari yangi hech narsa qoʻshmaydi. Tinglovchi gapni ularsiz ham tushunadi. Shuning uchun ingliz tili ularni kesib tashlashga ruxsat beradi: the woman standing by the door.

Bogʻ qaychisi bilan ishlayotgan bogʻbonni tasavvur qiling. U oʻsimlikka kerak boʻlmagan qismlarni kesadi, bu yerda nisbiy soʻz va yordamchi feʼlni, va maʼnoni tashiydigan qismni qoldiradi. Qolgan qism munosabatni koʻrsatadi:

  • -ing shakli → ot harakatni bajaradi: the people living next door (ular u yerda yashaydi).
  • past participle → otga nisbatan biror ish qilinadi: the car stolen last night (kimdir uni oʻgʻirlagan).
  • to-infinitive → the first / the last / the only / the next yoki orttirma darajadan keyin: the first person to arrive (birinchi kelgan odam).

Natija qisqaroq va ravonroq. Bu yangiliklar, eʼlonlar, koʻrsatmalar va ilmiy matnlarda juda keng tarqalgan.

Oʻzbek va ingliz tillari

Yaxshi xabar: oʻzbek tilida bu gʻoya sizga tanish. Biz aniqlovchi ergash gap oʻrniga deyarli doim sifatdosh ishlatamiz: «eshik oldida turgan ayol», «kecha oʻgʻirlangan mashina», «yonimda oʻtirgan odam». Farqlar uchta. Birinchidan, oʻzbekcha sifatdoshli birikma otdan oldin keladi, inglizcha qisqartirilgan ergash gap esa otdan keyin: the woman standing by the door. Ikkinchidan, oʻzbekcha -gan bitta tugallangan oʻtmish harakati uchun ham ishlatiladi («kecha qoʻngʻiroq qilgan odam»); inglizcha -ing shakli esa bunday holatda ishlatilmaydi: toʻliq ergash gap kerak. Uchinchidan, majhul nisbat -il / -in («oʻgʻirlangan», «sotiladigan») inglizchada past participle ga toʻgʻri keladi.

OʻzbekchaMaʼnosiInglizcha
Dadangiz bilan gaplashayotgan ayol kim?ot harakatni bajaradi (hozir)Who's the woman talking to your dad?
Barcha kabellarni oʻz ichiga olgan quti kerak.holatWe need a box containing all the cables.
Uyimiz oldidan oʻgʻirlangan mashina avtoturargohdan topildi.otga nisbatan ish qilinganThe car stolen from outside our house was found in a car park.
Oilasida universitetga kirgan birinchi ayol.birinchi / oxirgi / yagonathe first woman in her family to go to university
Kecha qoʻngʻiroq qilgan odam xabar qoldirdi.bitta tugallangan oʻtmish harakatiThe man who called yesterday left a message.

Tuzilish

Toʻliq ergash gapdan qisqartirilgan shaklga

TuriToʻliq relative clauseQisqartirilgan
Aniq nisbatthe people who live next doorthe people living next door
Aniq nisbat (davomli)the man who is sitting therethe man sitting there
Majhul nisbatthe car which was stolen last nightthe car stolen last night
Majhul nisbat (davomli)the issues that are being discussedthe issues being discussed
first / last / only / next / orttirma darajadan keyinthe first person who arrivedthe first person to arrive
Xuddi shunday, majhulthe last person who was toldthe last person to be told

Qanday qisqartiriladi

QadamHarakat
1Tekshiring: nisbiy soʻz ergash gapning egasi boʻlishi kerak.
2Aniq nisbat → nisbiy soʻzni (va be boʻlsa, uni ham) olib tashlang → -ing shaklini ishlating.
3Majhul nisbat → nisbiy soʻz + be ni olib tashlang → past participle ni qoldiring.
4first / last / only / next yoki orttirma darajadan keyin → to-infinitive ishlating.

Qachon qisqartirib boʻlmaydi

Vaziyat✅ Toʻliq ergash gap❌ Qisqartirilgan
Oʻtmishdagi bitta, tugallangan harakat (aniq nisbat)the man who called yesterdaythe man calling yesterday
Nisbiy soʻz toʻldiruvchithe film that I watchedthe film watching
Feʼlda modal yoki perfect shakl borpeople who can drive / the man who has lived here for yearspeople driving (maʼno boshqa) / the man having lived here for years

Qoʻllanish

1Aniq maʼno: -ing shakli

Ot harakatni bajarsa, -ing shakli ni ishlating. U davomli feʼl oʻrnida (who is talking) ham, umumiy fakt yoki holat uchun oddiy feʼl oʻrnida (who live, which contains) ham keladi. Holat feʼllari odatda davomli zamonda ishlatilmasa ham, bu yerda -ing shakli toʻgʻri.

Who's the woman talking to your dad?
Dadangiz bilan gaplashayotgan ayol kim?
= who is talking; «-ayotgan» → -ing
Passengers travelling to Manchester should change at Crewe.
Manchesterga ketayotgan yoʻlovchilar Crewe stansiyasida poyezd almashtirishi kerak.
= who are travelling
I've found a website selling second-hand textbooks.
Ishlatilgan darsliklarni sotadigan sayt topdim.
= which sells; «-adigan» → -ing
The man sitting next to me on the plane snored all night.
Samolyotda yonimda oʻtirgan odam tun boʻyi xurrak otdi.
= who was sitting; bu yerda «-gan» davom etgan holat → -ing
We need a box containing all the cables.
Barcha kabellarni oʻz ichiga olgan quti kerak.
= which contains: holat feʼli; bu yerda «-gan» holatni bildiradi → -ing
Anyone wishing to leave early should speak to the organiser.
Erta ketmoqchi boʻlganlar tashkilotchiga murojaat qilsin.
rasmiy eʼlon uslubi

2Majhul maʼno: past participle

Otga nisbatan biror ish qilinsa, past participle ni ishlating. U istalgan zamondagi who / which / that + be + past participle oʻrnida keladi, oʻtmishdagi bitta harakat uchun ham. Oʻzbekchadagi -il / -in li sifatdosh shunga toʻgʻri keladi.

The car stolen from outside our house was found in a car park.
Uyimiz oldidan oʻgʻirlangan mashina avtoturargohdan topildi.
= which was stolen; car park (UK) = parking lot (US)
Most of the vegetables sold at the market are grown locally.
Bozorda sotiladigan sabzavotlarning koʻpi shu yerning oʻzida yetishtiriladi.
«sotiladigan» → sold
Is this the photo taken at Grandma's 80th birthday?
Bu buvimning 80 yoshlik tugʻilgan kunida olingan suratmi?
«olingan» → taken
Applications received after 30 June will not be accepted.
30-iyundan keyin kelib tushgan arizalar qabul qilinmaydi.
rasmiy eʼlon
The issues being discussed today affect everyone.
Bugun muhokama qilinayotgan masalalar hammaga taʼsir qiladi.
davomli majhul: being + past participle («-ilayotgan»)

3first, last, only, next va orttirma darajadan keyin to-infinitive

the first, the second, the last, the next, the only va orttirma darajalardan (the youngest, the best) keyin relative clause oʻrniga to-infinitive ishlating. U aniq yoki majhul boʻlishi mumkin; to have + past participle oldinroq boʻlgan harakatni koʻrsatadi. Oʻzbekchada bu yerda ham «-gan» keladi («birinchi boʻlib kirgan»), lekin inglizchada to kerak.

She was the first woman in her family to go to university.
U oilasida universitetga kirgan birinchi ayol edi.
«birinchi … -gan» → the first … to
The last person to leave the office should switch off the lights.
Ofisdan eng oxirgi boʻlib chiqqan odam chiroqlarni oʻchirishi kerak.
At 19, she became the youngest player to win the title.
19 yoshida u bu unvonni qoʻlga kiritgan eng yosh oʻyinchi boʻldi.
orttirma daraja + to
I was the last to be told about the changes.
Oʻzgarishlar haqida menga eng oxirida aytishdi.
majhul: to be + past participle
He's the only one to have read the whole report.
Hisobotni boshidan oxirigacha oʻqib chiqqan yagona odam shu.
to have + past participle: u oʻqib boʻlgan

4Relative clause ni qisqartirib boʻlmaydigan holatlar

Ergash gapni faqat nisbiy soʻz uning egasi boʻlganda qisqartirish mumkin. Aniq nisbatdagi feʼl bilan oʻtmishdagi bitta, tugallangan harakat uchun -ing shaklini ishlatmang: toʻliq ergash gapni qoldiring. Feʼlda modal (can, should, will) yoki perfect shakl (has lived) boʻlsa ham toʻliq ergash gapni qoldiring: -ing shakli bu maʼnoni yoʻqotadi. Nisbiy soʻz toʻldiruvchi boʻlsa, uni faqat tushirib qoldirish mumkin (B1-20).

The man who called yesterday left a message.
Kecha qoʻngʻiroq qilgan odam xabar qoldirdi.
«the man calling yesterday» emas; «-gan» bu yerda bitta tugallangan harakat
The student who won the prize last year is giving a speech.
Oʻtgan yili mukofot olgan talaba nutq soʻzlayapti.
oʻtmishdagi bitta voqea
The burglar who broke into our flat has been caught.
Kvartiramizga tushgan oʻgʻri qoʻlga olindi.
flat (UK) = apartment (US)
We need someone who can drive.
Mashina hayday oladigan odam kerak.
modal: «someone driving» boshqa maʼno beradi
The man who has lived next door for thirty years is moving out.
Oʻttiz yildan beri qoʻshnimiz boʻlib yashab kelayotgan odam koʻchib ketyapti.
perfect: toʻliq ergash gapni qoldiring
The cake that I made for the party was a disaster.
Ziyofat uchun men pishirgan tort umuman chiqmay qoldi.
toʻldiruvchi: «the cake I made» deyish mumkin, lekin -ing bilan emas

Keng tarqalgan xatolar

❌The man calling you yesterday was my uncle.
✅The man who called you yesterday was my uncle.
Oʻtmishdagi bitta tugallangan harakat: toʻliq ergash gap ishlating.
❌The book writing by my aunt is a bestseller.
✅The book written by my aunt is a bestseller.
Majhul maʼno → past participle.
❌The people lived next door are very noisy.
✅The people living next door are very noisy.
Aniq nisbatdagi qisqartirilgan ergash gap → -ing, Past Simple emas.
❌The documents sending yesterday have arrived.
✅The documents sent yesterday have arrived.
Hujjatlar hech narsa yubormaydi; kimdir ularni yuboradi → sent.
❌The girl standing by the window she is my cousin.
✅The girl standing by the window is my cousin.
Egani takrorlamang.
❌The film I watching last night was boring.
✅The film I watched last night was boring.
Toʻldiruvchi boʻlgan nisbiy soʻz: uni shunchaki tushirib qoldiring (B1-20); -ing ishlatmang.
⚠️She was the first person arriving at the party.
✅She was the first person to arrive at the party.
the first / last / only dan keyin tabiiy tanlov to-infinitive.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. Sifatdoshli birikmani otdan oldin qoʻyish. Oʻzbekchada «ustozim tavsiya qilgan kitob» deymiz: hamma soʻz otdan oldin. Inglizchada bitta sifat otdan oldin kelishi mumkin, lekin qoʻshimcha soʻzlari bor participle birikmasi otdan keyin keladi.

❌I've just read the by my teacher recommended book.
✅I've just read the book recommended by my teacher.
❌Do you know the in the corner sitting man?
✅Do you know the man sitting in the corner?

2. «-gan» → Past Simple. «Derazani sindirgan bola» gapidagi «sindirgan» oʻtmishni bildirgani uchun inglizchada broke qoʻyib, who ni tushirib qoldirish xavfi bor. Qisqartirilgan ergash gapda Past Simple ishlatilmaydi; bitta tugallangan oʻtmish harakati uchun esa toʻliq ergash gap kerak.

❌The boy broke the window has apologised.
✅The boy who broke the window has apologised.
bitta tugallangan harakat: who + Past Simple.
❌The tourists visited our school last week sent us a letter.
✅The tourists who visited our school last week sent us a letter.

3. «Birinchi boʻlib … -gan» → the first … + Past Simple yoki -ing. Oʻzbekchada «marraga birinchi boʻlib yetib kelgan yuguruvchi» deymiz, inglizchada esa the first / the last / the only dan keyin to-infinitive keladi.

❌Malika was the first runner crossed the finish line.
✅Malika was the first runner to cross the finish line.
⚠️Our village was the last place getting electricity.
✅Our village was the last place to get electricity.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin the last dan keyin tabiiy tanlov to-infinitive.

4. «-a oladigan» / «-adigan» → -ing. «Mikroavtobus hayday oladigan koʻngilli kerak» gapida «oladigan» qobiliyatni bildiradi. -ing shakli esa modal maʼnoni yoʻqotadi va «hozir haydab ketayotgan» degan maʼnoni beradi.

⚠️We're looking for a volunteer driving a minibus.
✅We're looking for a volunteer who can drive a minibus.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin bu «hozir mikroavtobus haydayotgan koʻngilli» degani.

Adashtirmang

-ing (aniq nisbat) va past participle (majhul nisbat) — Harakatni kim bajaradi? Bu A2-30 dagi boring / bored kabi ishlaydi.

There's a dog chasing a cat in the garden.
Bogʻda mushukni quvayotgan it bor.
it quvadi
The cat chased by the dog is safe now.
It quvgan mushuk hozir xavfsiz.
mushuk quviladi

qisqartirilgan ergash gap va toʻldiruvchi olmoshni tushirib qoldirish — ikki xil qisqartirish usuli. Nisbiy soʻz toʻldiruvchi boʻlsa, uni shunchaki tushirib qoldirasiz (B1-20); ega boʻlsa, participle bilan qisqartirasiz.

The song she sang was beautiful.
U kuylagan qoʻshiq juda chiroyli edi.
toʻldiruvchi: that tushib qolgan
The woman singing that song is my sister.
Oʻsha qoʻshiqni kuylayotgan ayol mening opam.
ega: who is singing → singing

qisqartirilgan relative clause va participle clause — Qisqartirilgan relative clause darhol otdan keyin keladi va qaysi biri ekanini aytadi. Gap boshidagi participle clause esa ega nima qilganini tasvirlaydi; u B2-10 da oʻrganiladi.

The woman standing by the door is my aunt.
Eshik oldida turgan ayol mening xolam.
qaysi ayol: qisqartirilgan relative clause
Standing by the door, my aunt waved goodbye.
Xolam eshik oldida turib, qoʻl siltab xayrlashdi.
u nima qilayotgan edi: participle clause

Imlo va talaffuz

  • Qisqartirilgan aniqlovchi ergash gaplarda vergul ham, pauza ham yoʻq: The man standing there is my boss. Qisqartirilgan non-defining ergash gap esa vergullarini saqlaydi (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
  • Notoʻgʻri feʼllarning past participle shakllariga eʼtibor bering: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
  • -ing imlosi: soʻz oxiridagi talaffuz qilinmaydigan e tushadi (leave → leaving), qisqa urgʻuli unlidan keyin oxirgi undosh ikkilanadi (sit → sitting), lie → lying.
  • -ing oxiridagi /ŋ/ oʻzbekcha «ng» ga oʻxshaydi, bu siz uchun oson; lekin oxiriga /g/ yoki /k/ qoʻshmang.
  • Participle otdan kuchliroq urgʻu olmaydi: the people living next door bir butun guruh sifatida ravon aytiladi, asosiy urgʻu door ga tushadi: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).

Oltin qoida

Nisbiy soʻz va yordamchi feʼlni kesing: ot harakatni bajarsa → -ing; otga nisbatan ish qilinsa → past participle; first / last / only / next / orttirma daraja dan keyin → to-infinitive. Faqat nisbiy soʻz ega boʻlganda qisqartiring; oʻtmishdagi bitta tugallangan harakat uchun yoki modal va perfect feʼl oʻrnida -ing ishlatmang. Va esda tuting: inglizchada bu birikma otdan keyin keladi.

Mashqlar

A. Tuzilish

Gapdagi relative clause ni qisqartiring.

  1. Qisqartiring: The girl who is playing the piano is only eight.
  2. Qisqartiring: The bridge which was built in 1890 is still in use.
  3. Qisqartiring: She was the first person in our town who drove an electric car.
  4. Qisqartiring: Students who want to join the trip should sign up today.
  5. Qisqartiring: The problems that are being discussed are serious.
  6. Qisqartiring: He was the only player who was chosen for both teams.

B. Maʼno

Vaziyatga mos javobni tanlang.

  1. Toʻgʻri javobni tanlang: The money … at the event went to charity.
  2. Toʻgʻri javobni tanlang: Do you know the guy … the red jacket?
  3. Toʻgʻri javobni tanlang: She was the only candidate … every question correctly.
  4. Bu ergash gapni qisqartirish mumkinmi? "the dress that she bought last week" …
  5. Bu ergash gapni qisqartirish mumkinmi? "the train that leaves at 9:15" …

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. The email sending by the bank was a scam.
  2. The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
  3. The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather it is still standing.

D. Kontekstda

Eʼlonni toʻldiring. Qavs ichidagi feʼlni toʻgʻri shaklda yozing.

Notice at the station
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Suratdagi yoki siz turgan xonadagi ikki kishini -ing shakli bilan tasvirlang.
  2. Biror yutuq haqida the first / the only / the youngest + to-infinitive bilan yozing.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. B2-08 Non-Defining Relative Clauses oʻzbekcha: vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot (who, which, whose)
    My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
  2. A2-30 Bored yoki Boring? -ed va -ing sifatlar oʻzbekcha: «zerikdim» va «zerikarli»
    The film was really ….
  3. B1-11 Passive Voice barcha zamonlarda va modal feʼllar bilan oʻzbekcha
    The new hospital (build) at the moment.
  4. B2-07 Need, Needn't Have va Be Supposed To oʻzbekcha: «shart emas», «… kerak edi» va majburiyat darajalari
    The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. The girl playing the piano is only eight.
  2. The bridge built in 1890 is still in use.
  3. She was the first person in our town to drive an electric car.
  4. Students wanting to join the trip should sign up today.
  5. The problems being discussed are serious.
  6. He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.

B. Maʼno

  1. raised
  2. wearing
  3. to answer
  4. No
  5. Yes

C. Xatoni toping

  1. The email sent by the bank was a scam.
  2. The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
  3. ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather is still standing.

D. Kontekstda

  1. travelling
  2. leaving
  3. left
  4. to stop / stopping
  5. bought

E. Sizning navbatingiz

  1. The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
  2. My grandmother was the first person in her village to go to university.

F. Aralash takrorlash

  1. who
  2. boring
  3. is being built
  4. was supposed to arrive
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play