Reduced Relative Clauses oʻzbekcha: «eshik oldida turgan odam» ingliz tilida (-ing, past participle, to)
Reduced Relative Clauses: The Man Standing There
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz relative clause larni qisqartira olasiz — the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive — va qachon relative clause ni qisqartirib boʻlmasligini taniy olasiz.
Asosiy gʻoya
Ravon gapiradigan va yozadigan odamlar ortiqcha soʻzlarni yoqtirmaydi. the woman who is standing by the door da who is soʻzlari yangi hech narsa qoʻshmaydi. Tinglovchi gapni ularsiz ham tushunadi. Shuning uchun ingliz tili ularni kesib tashlashga ruxsat beradi: the woman standing by the door.
Bogʻ qaychisi bilan ishlayotgan bogʻbonni tasavvur qiling. U oʻsimlikka kerak boʻlmagan qismlarni kesadi, bu yerda nisbiy soʻz va yordamchi feʼlni, va maʼnoni tashiydigan qismni qoldiradi. Qolgan qism munosabatni koʻrsatadi:
- -ing shakli → ot harakatni bajaradi: the people living next door (ular u yerda yashaydi).
- past participle → otga nisbatan biror ish qilinadi: the car stolen last night (kimdir uni oʻgʻirlagan).
- to-infinitive → the first / the last / the only / the next yoki orttirma darajadan keyin: the first person to arrive (birinchi kelgan odam).
Natija qisqaroq va ravonroq. Bu yangiliklar, eʼlonlar, koʻrsatmalar va ilmiy matnlarda juda keng tarqalgan.
Oʻzbek va ingliz tillari
Yaxshi xabar: oʻzbek tilida bu gʻoya sizga tanish. Biz aniqlovchi ergash gap oʻrniga deyarli doim sifatdosh ishlatamiz: «eshik oldida turgan ayol», «kecha oʻgʻirlangan mashina», «yonimda oʻtirgan odam». Farqlar uchta. Birinchidan, oʻzbekcha sifatdoshli birikma otdan oldin keladi, inglizcha qisqartirilgan ergash gap esa otdan keyin: the woman standing by the door. Ikkinchidan, oʻzbekcha -gan bitta tugallangan oʻtmish harakati uchun ham ishlatiladi («kecha qoʻngʻiroq qilgan odam»); inglizcha -ing shakli esa bunday holatda ishlatilmaydi: toʻliq ergash gap kerak. Uchinchidan, majhul nisbat -il / -in («oʻgʻirlangan», «sotiladigan») inglizchada past participle ga toʻgʻri keladi.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Dadangiz bilan gaplashayotgan ayol kim? | ot harakatni bajaradi (hozir) | Who's the woman talking to your dad? |
| Barcha kabellarni oʻz ichiga olgan quti kerak. | holat | We need a box containing all the cables. |
| Uyimiz oldidan oʻgʻirlangan mashina avtoturargohdan topildi. | otga nisbatan ish qilingan | The car stolen from outside our house was found in a car park. |
| Oilasida universitetga kirgan birinchi ayol. | birinchi / oxirgi / yagona | the first woman in her family to go to university |
| Kecha qoʻngʻiroq qilgan odam xabar qoldirdi. | bitta tugallangan oʻtmish harakati | The man who called yesterday left a message. |
Tuzilish
Toʻliq ergash gapdan qisqartirilgan shaklga
| Turi | Toʻliq relative clause | Qisqartirilgan |
|---|---|---|
| Aniq nisbat | the people who live next door | the people living next door |
| Aniq nisbat (davomli) | the man who is sitting there | the man sitting there |
| Majhul nisbat | the car which was stolen last night | the car stolen last night |
| Majhul nisbat (davomli) | the issues that are being discussed | the issues being discussed |
| first / last / only / next / orttirma darajadan keyin | the first person who arrived | the first person to arrive |
| Xuddi shunday, majhul | the last person who was told | the last person to be told |
Qanday qisqartiriladi
| Qadam | Harakat |
|---|---|
| 1 | Tekshiring: nisbiy soʻz ergash gapning egasi boʻlishi kerak. |
| 2 | Aniq nisbat → nisbiy soʻzni (va be boʻlsa, uni ham) olib tashlang → -ing shaklini ishlating. |
| 3 | Majhul nisbat → nisbiy soʻz + be ni olib tashlang → past participle ni qoldiring. |
| 4 | first / last / only / next yoki orttirma darajadan keyin → to-infinitive ishlating. |
Qachon qisqartirib boʻlmaydi
| Vaziyat | ✅ Toʻliq ergash gap | ❌ Qisqartirilgan |
|---|---|---|
| Oʻtmishdagi bitta, tugallangan harakat (aniq nisbat) | the man who called yesterday | the man calling yesterday |
| Nisbiy soʻz toʻldiruvchi | the film that I watched | the film watching |
| Feʼlda modal yoki perfect shakl bor | people who can drive / the man who has lived here for years | people driving (maʼno boshqa) / the man having lived here for years |
Qoʻllanish
1Aniq maʼno: -ing shakli
Ot harakatni bajarsa, -ing shakli ni ishlating. U davomli feʼl oʻrnida (who is talking) ham, umumiy fakt yoki holat uchun oddiy feʼl oʻrnida (who live, which contains) ham keladi. Holat feʼllari odatda davomli zamonda ishlatilmasa ham, bu yerda -ing shakli toʻgʻri.
2Majhul maʼno: past participle
Otga nisbatan biror ish qilinsa, past participle ni ishlating. U istalgan zamondagi who / which / that + be + past participle oʻrnida keladi, oʻtmishdagi bitta harakat uchun ham. Oʻzbekchadagi -il / -in li sifatdosh shunga toʻgʻri keladi.
3first, last, only, next va orttirma darajadan keyin to-infinitive
the first, the second, the last, the next, the only va orttirma darajalardan (the youngest, the best) keyin relative clause oʻrniga to-infinitive ishlating. U aniq yoki majhul boʻlishi mumkin; to have + past participle oldinroq boʻlgan harakatni koʻrsatadi. Oʻzbekchada bu yerda ham «-gan» keladi («birinchi boʻlib kirgan»), lekin inglizchada to kerak.
4Relative clause ni qisqartirib boʻlmaydigan holatlar
Ergash gapni faqat nisbiy soʻz uning egasi boʻlganda qisqartirish mumkin. Aniq nisbatdagi feʼl bilan oʻtmishdagi bitta, tugallangan harakat uchun -ing shaklini ishlatmang: toʻliq ergash gapni qoldiring. Feʼlda modal (can, should, will) yoki perfect shakl (has lived) boʻlsa ham toʻliq ergash gapni qoldiring: -ing shakli bu maʼnoni yoʻqotadi. Nisbiy soʻz toʻldiruvchi boʻlsa, uni faqat tushirib qoldirish mumkin (B1-20).
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Sifatdoshli birikmani otdan oldin qoʻyish. Oʻzbekchada «ustozim tavsiya qilgan kitob» deymiz: hamma soʻz otdan oldin. Inglizchada bitta sifat otdan oldin kelishi mumkin, lekin qoʻshimcha soʻzlari bor participle birikmasi otdan keyin keladi.
2. «-gan» → Past Simple. «Derazani sindirgan bola» gapidagi «sindirgan» oʻtmishni bildirgani uchun inglizchada broke qoʻyib, who ni tushirib qoldirish xavfi bor. Qisqartirilgan ergash gapda Past Simple ishlatilmaydi; bitta tugallangan oʻtmish harakati uchun esa toʻliq ergash gap kerak.
3. «Birinchi boʻlib … -gan» → the first … + Past Simple yoki -ing. Oʻzbekchada «marraga birinchi boʻlib yetib kelgan yuguruvchi» deymiz, inglizchada esa the first / the last / the only dan keyin to-infinitive keladi.
4. «-a oladigan» / «-adigan» → -ing. «Mikroavtobus hayday oladigan koʻngilli kerak» gapida «oladigan» qobiliyatni bildiradi. -ing shakli esa modal maʼnoni yoʻqotadi va «hozir haydab ketayotgan» degan maʼnoni beradi.
Adashtirmang
-ing (aniq nisbat) va past participle (majhul nisbat) — Harakatni kim bajaradi? Bu A2-30 dagi boring / bored kabi ishlaydi.
qisqartirilgan ergash gap va toʻldiruvchi olmoshni tushirib qoldirish — ikki xil qisqartirish usuli. Nisbiy soʻz toʻldiruvchi boʻlsa, uni shunchaki tushirib qoldirasiz (B1-20); ega boʻlsa, participle bilan qisqartirasiz.
qisqartirilgan relative clause va participle clause — Qisqartirilgan relative clause darhol otdan keyin keladi va qaysi biri ekanini aytadi. Gap boshidagi participle clause esa ega nima qilganini tasvirlaydi; u B2-10 da oʻrganiladi.
Imlo va talaffuz
- Qisqartirilgan aniqlovchi ergash gaplarda vergul ham, pauza ham yoʻq: The man standing there is my boss. Qisqartirilgan non-defining ergash gap esa vergullarini saqlaydi (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
- Notoʻgʻri feʼllarning past participle shakllariga eʼtibor bering: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
- -ing imlosi: soʻz oxiridagi talaffuz qilinmaydigan e tushadi (leave → leaving), qisqa urgʻuli unlidan keyin oxirgi undosh ikkilanadi (sit → sitting), lie → lying.
- -ing oxiridagi /ŋ/ oʻzbekcha «ng» ga oʻxshaydi, bu siz uchun oson; lekin oxiriga /g/ yoki /k/ qoʻshmang.
- Participle otdan kuchliroq urgʻu olmaydi: the people living next door bir butun guruh sifatida ravon aytiladi, asosiy urgʻu door ga tushadi: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).
Oltin qoida
Nisbiy soʻz va yordamchi feʼlni kesing: ot harakatni bajarsa → -ing; otga nisbatan ish qilinsa → past participle; first / last / only / next / orttirma daraja dan keyin → to-infinitive. Faqat nisbiy soʻz ega boʻlganda qisqartiring; oʻtmishdagi bitta tugallangan harakat uchun yoki modal va perfect feʼl oʻrnida -ing ishlatmang. Va esda tuting: inglizchada bu birikma otdan keyin keladi.
Mashqlar
A. Tuzilish
Gapdagi relative clause ni qisqartiring.
-
Qisqartiring: The girl who is playing the piano is only eight.
-
Qisqartiring: The bridge which was built in 1890 is still in use.
-
Qisqartiring: She was the first person in our town who drove an electric car.
-
Qisqartiring: Students who want to join the trip should sign up today.
-
Qisqartiring: The problems that are being discussed are serious.
-
Qisqartiring: He was the only player who was chosen for both teams.
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The money … at the event went to charity.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Do you know the guy … the red jacket?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: She was the only candidate … every question correctly.
-
Bu ergash gapni qisqartirish mumkinmi? "the dress that she bought last week" …nisbiy soʻz toʻldiruvchi
-
Bu ergash gapni qisqartirish mumkinmi? "the train that leaves at 9:15" …the train leaving at 9:15
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
The email sending by the bank was a scam.
-
The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
-
The people waiting outside have been there for an hour.
-
The house built by my grandfather it is still standing.
D. Kontekstda
Eʼlonni toʻldiring. Qavs ichidagi feʼlni toʻgʻri shaklda yozing.
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Suratdagi yoki siz turgan xonadagi ikki kishini -ing shakli bilan tasvirlang.
-
Biror yutuq haqida the first / the only / the youngest + to-infinitive bilan yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses oʻzbekcha: vergul bilan qoʻshimcha maʼlumot (who, which, whose) My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
-
A2-30 Bored yoki Boring? -ed va -ing sifatlar oʻzbekcha: «zerikdim» va «zerikarli» The film was really ….
-
B1-11 Passive Voice barcha zamonlarda va modal feʼllar bilan oʻzbekcha The new hospital (build) at the moment.
-
B2-07 Need, Needn't Have va Be Supposed To oʻzbekcha: «shart emas», «… kerak edi» va majburiyat darajalari The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Javoblar
A. Tuzilish
- The girl playing the piano is only eight.
- The bridge built in 1890 is still in use.
- She was the first person in our town to drive an electric car.
- Students wanting to join the trip should sign up today.
- The problems being discussed are serious.
- He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.
B. Maʼno
- raised
- wearing
- to answer
- No
- Yes
C. Xatoni toping
- The email sent by the bank was a scam.
- The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
- ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
- The house built by my grandfather is still standing.
D. Kontekstda
- travelling
- leaving
- left
- to stop / stopping
- bought
E. Sizning navbatingiz
- The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
- My grandmother was the first person in her village to go to university.
F. Aralash takrorlash
- who
- boring
- is being built
- was supposed to arrive
