Need, Needn't Have va Be Supposed To oʻzbekcha: «shart emas», «… kerak edi» va majburiyat darajalari
Need, Needn't Have, Be Supposed To: Obligation in Depth
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz nima zarur yoki zarur emasligini ayta olasiz (need to, don't need to, needn't), oʻtmishdagi harakat keraksiz boʻlganini bildira olasiz (needn't have done va didn't need to do), odamlar koʻpincha buzadigan kutilmalar va qoidalar haqida gapira olasiz (be supposed to), rasmiy majburiyatni ifodalay olasiz (be required to, be obliged to) hamda should, need to, have to va must orasidan toʻgʻrisini tanlay olasiz.
Asosiy gʻoya
A2-20 da siz must, have to, mustn't va don't have to ni oʻrgangansiz. Haqiqiy majburiyatlarning esa turli darajalari bor, shuning uchun ikkita savol bering:
- Qanchalik kuchli? Maslahatmi, zaruratmi yoki oqibati bor qoidami?
- Qayerdan keladi? Oʻzingizdanmi, qoida yoki qonundanmi yoki shunchaki odamlar kutayotgan narsadanmi?
Termometrni tasavvur qiling. Eng pastda should: tavsiya. Yuqoriroqda need to: natijaga erishish uchun zarur. Keyin have to va must: haqiqiy majburiyat. Eng tepada be required to va be obliged to: qoidalar, qonunlar va shartnomalar.
Termometr yonida maxsus belgi bor: be supposed to. U nima kutilayotganini aytadi va koʻpincha odamlar buni qilmasligiga ishora qiladi.
Va nihoyat, need ning oʻtmishda bitta hiylasi bor. I needn't have taken a taxi — taksiga oʻtirganman, lekin bu ortiqcha boʻlgan. I didn't need to take a taxi odatda taksiga oʻtirmaganimni bildiradi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbekchada kerak soʻzi bu darsdagi deyarli hamma narsani qamrab oladi: maslahat, zarurat, majburiyat va kutilma («Soat oltida yetib kelishimiz kerak»). Inkorda kerak emas va shart emas «zarurat yoʻq» degani, lekin «kerak emas» baʼzan «qilmang» deb ham tushuniladi; ingliz tilida mustn't (taqiq) va don't need to (zarurat yoʻq) butunlay boshqa. Oʻtmish uchun oʻzbekchada juda qulay shakl bor: -masam ham boʻlar ekan («Taksiga oʻtirmasam ham boʻlar ekan») — bu aynan needn't have done: ish qilingan, lekin keraksiz boʻlgan. Hojat boʻlmadi esa didn't need to ga yaqin. … kerak edi («Posilka kecha kelishi kerak edi») — kutilgan, lekin boʻlmagan reja → was supposed to. Rasmiy uslubdagi talab qilinadi va majbur → be required to va be obliged to.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Juma kunidan oldin bu hisobotni tugatishim kerak. | zarurat | I need to finish this report before Friday. |
| Poyabzalingizni yechishingiz shart emas. | zarurat yoʻq | You don't need to take your shoes off. |
| Bunchalik koʻp ovqat pishirmasam ham boʻlar ekan. | qilganman, lekin keraksiz | I needn't have cooked so much. |
| Stol band qilishimizga hojat boʻlmadi. | keraksiz, qilmaganmiz | We didn't need to book. |
| Posilka kecha kelishi kerak edi. | kutilgan, boʻlmagan | The parcel was supposed to arrive yesterday. |
| Yoʻlovchilardan amaldagi chipta koʻrsatish talab qilinadi. | rasmiy qoida | Passengers are required to show a valid ticket. |
Tuzilish
Need (hozirgi zamon)
| Shakl | Turi | Misol |
|---|---|---|
| need to + asosiy shakl | oddiy feʼl (hamma zamonlarda) | You need to renew your passport. |
| don't / doesn't need to + asosiy shakl | oddiy feʼl, inkor | You don't need to bring anything. |
| needn't + asosiy shakl (to yoʻq, -s yoʻq) | modal feʼl; asosan UK, biroz rasmiy | You needn't bring anything. |
| Do I need to…? | savol | Do I need to book? |
Oʻtmishdagi keraksiz harakatlar: ikki andoza
| Andoza | Harakat boʻlganmi? | Misol |
|---|---|---|
| needn't have + past participle | Ha, lekin keraksiz edi. | I needn't have taken a taxi. (Taksiga oʻtirganman.) |
| didn't need to + asosiy shakl | Odatda yoʻq: zarur emas edi, shuning uchun qilmadim. | I didn't need to take a taxi. (Odatda: oʻtirmaganman.) |
Needn't have asosan britan ingliz tilida ishlatiladi. Amerika ingliz tilida ikkala holat uchun ham odatda didn't need to yoki didn't have to deyiladi va maʼnoni kontekst koʻrsatadi. Kontekst aniq boʻlsa, didn't need to bajarilgan harakat haqida ham boʻlishi mumkin.
Be supposed to
| Misol | |
|---|---|
| hozirgi zamon + | We're supposed to check in by three. |
| hozirgi zamon − | You're not supposed to park here. |
| hozirgi zamon ? | What are we supposed to do with these forms? |
| oʻtgan zamon + | He was supposed to call me. (Qoʻngʻiroq qilmadi.) |
| oʻtgan zamon − | You weren't supposed to open it! (Siz ochdingiz.) |
Rasmiy majburiyat
| Shakl | Misol |
|---|---|
| be required to + asosiy shakl | Staff are required to wear ID badges. |
| be obliged to + asosiy shakl | Landlords are obliged to carry out repairs. |
Kuch shkalasi
| Kuchsiz → kuchli | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| should / ought to | maslahat, toʻgʻri ish | You should back up your files. |
| need to | natija uchun zarur | You need to back up your files before the update. |
| have to | tashqi qoida yoki vaziyat | We have to back up all files on Fridays — it's company policy. |
| must | kuchli; gapiruvchining oʻz hissi yoki yozma qoida | All files must be backed up daily. |
| be required to / be obliged to | rasmiy | Employees are required to back up all files. |
Qoʻllanish
1Need to, don't need to, needn't
Need to zaruratni bildiradi: natijaga erishish uchun nima zarur. Don't need to va needn't harakat zarur emasligini bildiradi (xohlasangiz, qilishingiz mumkin). Needn't modal feʼl: to ham, -s ham yoʻq. U asosan britancha va biroz rasmiy; don't need to hamma joyda keng tarqalgan.
2Needn't have va didn't need to: oʻtmishdagi keraksiz harakatlar
Needn't have + past participle: siz ishni qildingiz, keyin bu zarur emasligini bildingiz: behuda harakat. Didn't need to + asosiy shakl: bu zarur emas edi va odatda siz uni qilmadingiz.
3Be supposed to: kutilmalar va qoidalar (koʻpincha buziladigan)
Be supposed to qoida, kelishuv yoki odatiy tartib sababli kimdan nima kutilayotganini aytadi. U koʻpincha bu kutilma bajarilmasligiga ishora qiladi. Not supposed to = qoidaga zid, ruxsat yoʻq. Oʻtmishda was / were supposed to amalga oshmagan reja yoki kutilmani bildiradi; oʻzbekchada bu yerda koʻpincha «… kerak edi» keladi.
Be supposed to «odamlar aytishicha» degan maʼnoni ham berishi mumkin: This café is supposed to be very good. Bu maʼno B2-12 da oʻrganiladi.
4Be required to / be obliged to: rasmiy majburiyat
Be required to va be obliged to qoidalar, qonunlar, shartnomalar va rasmiy hujjatlarda ishlatiladi. Be obliged to koʻpincha qochib boʻlmaydigan, huquqiy yoki maʼnaviy burchni bildiradi. Not required to = zarur emas (rasmiy).
5Should, need to, have to, must: shkaladan tanlash
Kuch va manba boʻyicha tanlang. Should = maslahat. Need to = maqsad uchun zarur. Have to = tashqaridan kelgan majburiyat (qoidalar, boshqa odamlar, vaziyat). Must = kuchli majburiyat, koʻpincha gapiruvchining oʻz hissi yoki yozma qoidalar va eʼlonlarda. Oʻzbekchada beshtasiga ham «kerak» deyish mumkin, shuning uchun kontekstga qarang.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Kerak emas» → mustn't. Oʻzbekchada «Ertaga ofisga kelishingiz kerak emas» «zarurat yoʻq» degani. Lekin maktabda «kerak = must» deb oʻrgangani uchun koʻpchilik inkorda mustn't deydi. Mustn't esa «taqiqlangan» degani. «Zarurat yoʻq» uchun don't need to / needn't / don't have to ishlating.
2. «… -ishi kerak edi» → be tushib qoladi. Oʻzbekchadagi «Yangi koʻprik oʻtgan yili ochilishi kerak edi» gapida be ga oʻxshash soʻz yoʻq, shuning uchun inglizchada be tushib qoladi. Supposed to oʻzi kesim boʻla olmaydi: undan oldin am / is / are / was / were kerak.
3. «Shart emas edi» → needn't have (qilinmagan ish uchun). Oʻzbekchadagi «shart emas edi» ish qilinganmi yoki yoʻqmi, buni koʻrsatmaydi. Inglizcha needn't have done esa ish qilinganini bildiradi. Ish qilinmagan boʻlsa, didn't need to ishlating. Qilingan boʻlsa, oʻzbekchadagi «-masam ham boʻlar ekan» = needn't have.
4. «… -dan talab qilinadi» → It is required from… Oʻzbekchada rasmiy talab koʻpincha shaxssiz va -dan bilan aytiladi: «Mehmonlardan qabulxonada roʻyxatdan oʻtish talab qilinadi». Inglizchada esa odamlar ega boʻladi: Visitors are required to…
Adashtirmang
mustn't va don't need to / needn't — Mustn't = buni qilmang. Don't need to = zarur emas (xohlasangiz qilishingiz mumkin). A2-20 ga qarang.
needn't have done va didn't need to do — qilgan va (odatda) qilmagan.
be supposed to va should — Should gapiruvchining oʻz maslahati. Be supposed to boshqalar nima kutayotganini yoki qoidalar nima deyishini yetkazadi.
needn't have va shouldn't have — needn't have = keraksiz edi; shouldn't have = notoʻgʻri edi. B1-09 ga qarang.
Majhul maʼnodagi need + -ing (The car needs washing) B2-13 da oʻrganiladi. Rasmiy be to (You are to report at nine) C1-16 da oʻrganiladi.
Imlo va talaffuz
- supposed to talaffuzi /səˈpəʊstə/ (UK), /səˈpoʊstə/ (US). to dan oldin -d eshitilmaydi, lekin yozuvda albatta boʻlishi kerak. Oʻzbek tilida soʻz qanday yozilsa, shunday oʻqiladi; inglizchada esa bu yerda yozuv va talaffuz farq qiladi. Urgʻu ikkinchi boʻgʻinga tushadi, birinchi boʻgʻin kuchsiz /sə/.
- needn't /ˈniːdnt/: unli choʻziq /iː/. /d/ va /n/ orasida unli yoʻq, oxiriga ham unli qoʻshmang. Oxirgi t koʻpincha juda kuchsiz, shuning uchun inkor maʼnosini diqqat bilan tinglang. needn't have /ˈniːdntəv/.
- have to = /ˈhæftə/ va has to = /ˈhæstə/: bu yerda v emas, f; z emas, s eshitiladi.
- obliged /əˈblaɪdʒd/ ikki boʻgʻinli. Oxiridagi /dʒd/ jarangli: uni jarangsiz «-cht» kabi aytmang.
Oltin qoida
Qanchalik kuchli va kim hal qiladi, shuni soʻrang: should (maslahat) → need to (zarur) → have to / must (majburiyat) → be required to / be obliged to (rasmiy qoidalar). Be supposed to = kutilgan narsa, koʻpincha bajarilmaydi. Oʻtmish uchun needn't have done = qilgansiz, lekin zarur emas edi («-masam ham boʻlar ekan»); didn't need to do = zarur emas edi (va odatda qilmagansiz). «Kerak emas» = «zarurat yoʻq» boʻlsa, mustn't emas, don't need to.
Mashqlar
A. Tuzilish
Koʻrsatmaga qarab gapni toʻldiring yoki qayta yozing.
-
needn't + have bilan toʻldiring: We took sandwiches, but there was free food. We (bring) sandwiches.
-
be supposed to (oʻtgan zamon) bilan toʻldiring: The train arrive at six, but it was an hour late.
-
Toʻldiring: Drivers are required (carry) their licence.
-
needn't bilan qayta yozing: It isn't necessary for you to wait for me.
-
be obliged to bilan qayta yozing: The law says landlords must return the deposit.
-
Inkor shaklga keltiring: You need to print the tickets.
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: You … pay — the museum is free on Sundays.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: It was a holiday, so I to work. I stayed in bed.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I — the exam was easy, but I was nervous all week.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: You're not … to eat in the library — it's against the rules.
-
Qoidani emas, maslahatni tanlang: … see a dentist once a year.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
You needn't to call me back.
-
I'm suppose to start work at eight.
-
She needs not worry about the exam.
-
We didn't need to queue because we had booked online.queue (UK) = wait in line (US)
D. Kontekstda
needn't have, didn't need to yoki be supposed to ni toʻgʻri shaklda ishlating.
Lena: How was the wedding?
Max: Lovely, but I made a few mistakes. First, I took a taxi from the station — and then I saw the hotel was right next to it. I 16 (take) a taxi at all!
Lena: Oh no. What about the dress code?
Max: The invitation said guests 17 (supposed / wear) something blue. I forgot.
Lena: Did you need to bring a gift?
Max: No, we 18 (not / need / bring) anything — they asked for donations to a charity instead, so I just gave money.
Lena: And the speech?
Max: I 19 (supposed / give) a short speech, but I was too nervous, so my brother did it.
Lena: Well, at least you were there!
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Keyinchalik keraksiz boʻlib chiqqan biror ishingiz haqida needn't have bilan yozing.
-
Maktabingiz yoki ishxonangizda odamlar koʻpincha buzadigan bitta qoida haqida be supposed to bilan yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-20 Must, Have To, Mustn't va Don't Have To oʻzbekcha: «kerak», «shart emas», «mumkin emas» You ___ … smoke here — it's a hospital.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have oʻzbekcha: «… kerak edi», «… mumkin edi» I'm so tired. I (not stay) up so late last night.
-
B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have oʻzbekcha: «… -gan boʻlsa kerak» ingliz tilida The ground is wet. It (must rain) in the night.
-
B2-05 Would Rather, Had Better va Prefer oʻzbekcha: afzal koʻrish va qatʼiy maslahat It's late. We'd better (go) home.
Javoblar
A. Tuzilish
- needn't have brought
- was supposed to
- to carry
- You needn't wait for me.
- Landlords are obliged to return the deposit. / Landlords are legally obliged to return the deposit.
- You don't need to print the tickets. / You needn't print the tickets.
B. Maʼno
- don't need to
- didn't need to go
- needn't have worried / didn't need to worry
- supposed
- You should
C. Xatoni toping
- You needn't call me back. / You don't need to call me back.
- I'm supposed to start work at eight.
- She needn't worry about the exam. / She doesn't need to worry about the exam.
- ✓ We didn't need to queue because we had booked online.
D. Kontekstda
- needn't have taken / didn't need to take
- were supposed to wear
- didn't need to bring
- was supposed to give
E. Sizning navbatingiz
- I needn't have taken an umbrella yesterday — it didn't rain at all.
- We're supposed to turn off our computers every evening, but most people forget.
F. Aralash takrorlash
- mustn't
- shouldn't have stayed
- must have rained
- go
