Noun clauses oʻzbekcha: that, whether, what bilan ega va toʻldiruvchi ergash gaplar
Noun Clauses: That, Whether, What
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz odatda ot turadigan joyda, yaʼni gapning toʻldiruvchisi yoki egasi oʻrnida, butun bir ergash gapni ishlata olasiz: that, whether / if va wh-soʻzlar bilan, shu jumladan «the thing that» maʼnosidagi what bilan.
Asosiy gʻoya
Gapda joylar bor: ega uchun joy, toʻldiruvchi uchun joy, predlogdan keyingi joy. Odatda ularni otlar bilan toʻldiramiz: I know the answer. The news surprised me.
Lekin koʻpincha bu joyga qoʻymoqchi boʻlgan narsamiz buyum emas. U butun bir fikr: darak gap yoki savol. Ingliz tili oʻz egasi va feʼli boʻlgan toʻliq ergash gapni ot joyiga joylashga imkon beradi. Shu joylangan ergash gap noun clause (ot vazifasidagi ergash gap) deyiladi.
Matryoshkani tasavvur qiling: kichkina, toʻliq qoʻgʻirchoq kattaroq qoʻgʻirchoqning ichida turadi. Katta qoʻgʻirchoq bosh gap; kichkinasi esa uning ot joylaridan birida oʻtirgan toʻliq kichik gap. Har bir kichik qoʻgʻirchoqning old tomonida soʻz yozilgan: darak gap uchun that, ha/yoʻq savoli uchun whether / if, maʼlumot soʻrovchi savol uchun wh-soʻz.
I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.
Kichik qoʻgʻirchoq ichida soʻz tartibi darak gap tartibi, xuddi indirect questions dagi kabi B1-14.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida bunday fikrlar koʻpincha feʼlni otga aylantirish bilan aytiladi: -ganini, -ishini, -gani («hamyonini qoldirganini tushundi», «qayerda yashashini bilmayman»). Ha/yoʻq savoli esa -mi, yoʻqmi bilan beriladi («ochiqmi, yoʻqmi, bilmayman»). Ingliz tilida esa feʼl oʻzgarmaydi: ergash gap toʻliq gap boʻlib qoladi va oldiga yorliq soʻz qoʻyiladi: that, whether / if yoki where, why, what. Oʻzbekchada «-ganini» ham faktni («kelganini bilaman» → that she came), ham mazmunni («aytganini tushunmadim» → what she said) bildiradi; inglizchada bular that va what. Yana bir farq: oʻzbekchada «Gʻalati, u qoʻngʻiroq qilmadi» deyish mumkin, ega shart emas. Inglizchada gap egasiz boʻlmaydi: It's strange that…
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| U hamyonini uyda qoldirganini tushundi. | fakt | She realised that she had left her wallet at home. |
| Uning qayerda yashashini bilmayman. | maʼlumot savoli | I don't know where she lives. |
| Doʻkon yakshanba kunlari ochiqmi, yoʻqmi, aniq bilmayman. | ha/yoʻq savoli | I'm not sure whether the shop is open on Sundays. |
| Uning aytganini tushunmadim. | mazmun | I didn't understand what she said. |
| Sizga kerak boʻlgan narsa yaxshilab uxlab olish. | «the thing that» | What you need is a good night's sleep. |
| Gʻalati, u hali qoʻngʻiroq qilmadi. | ega yoʻq | It's strange that he hasn't called. |
Tuzilish
| Turi | Yorliq | Misol | Ichidagi tartib |
|---|---|---|---|
| darak gap | that (koʻpincha tushib qoladi) | I think (that) it's a good idea. | ega + feʼl |
| ha/yoʻq savoli | whether / if | I'm not sure whether it's open. | ega + feʼl |
| maʼlumot savoli | who, what, where, when, why, how… | I don't know where she lives. | ega + feʼl |
| «the thing(s) that» | what | What I need is a holiday. | ega + feʼl |
Oʻrinlar
| Oʻrin | Misol |
|---|---|
| feʼlning toʻldiruvchisi | She said (that) she was tired. |
| sifatdan keyin | I'm sure (that) we've met before. |
| ega: that-clause (rasmiy) | That he lied surprised nobody. → odatiyroq: It surprised nobody that he lied. |
| ega: wh- / whether-clause | What he said was true. Whether we go depends on the weather. |
| predlogdan keyin | It depends on whether they agree. I'm interested in what you think. |
| the fact dan keyin | The fact that she called is a good sign. |
Ega vazifasidagi noun clause odatda birlikdagi feʼl bilan keladi: What they said was true. (Feʼldan keyin koʻplikdagi ot kelsa, koʻplikdagi feʼl ham keng tarqalgan: What we need are more volunteers.)
Qoʻllanish
1Toʻldiruvchi vazifasida va sifatlardan keyin that-clause
Fikrlash va gapirish feʼllaridan (think, know, believe, hope, say, realise, notice) hamda his-tuygʻu yoki ishonch sifatlaridan (sure, afraid, glad, surprised, aware) keyin that-clause ishlating. Nutqda that juda koʻp tushirib qoldiriladi.
2The fact that va It + be + sifat + that
That-clause odatda predlogdan keyin darhol kela olmaydi, ega vazifasida esa ogʻir eshitiladi. Ikki yechim bor: the fact that ishlating yoki gapni it bilan boshlab, ergash gapni oxiriga oʻtkazing.
3Whether / if clause lar
Gap ichidagi ha/yoʻq savoli uchun whether yoki if ishlating. Nutqda if koʻproq uchraydi; whether rasmiyroq. Ega vazifasida, or not dan darhol oldin va to-infinitive oldidan if emas, whether ishlating. Predlogdan keyin standart tanlov whether. Oʻzbekchadagi «-mi, yoʻqmi» shu yerda yordam beradi: u whether ga juda yaqin.
4Ega yoki toʻldiruvchi vazifasidagi wh-clause lar
who, what, where, when, why yoki how bilan boshlanadigan ergash gap gapning toʻldiruvchisi yoki egasi boʻlishi mumkin. Uning ichida darak gap tartibini saqlang, do / does / did ishlatmang.
5What = the thing(s) that
What «the thing that» yoki «the things that» degan maʼnoni berishi mumkin. Gap boshida u diqqatni biror narsaga qaratadi. What I need is… kabi cleft gaplar C1-05 da rivojlantiriladi; whatever, whoever va shunga oʻxshash soʻzlar C1-15 da. Oʻzbekchadagi «kerak boʻlgan narsa», «aytgani» shu what ga mos keladi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-mi» → savolni oʻzgartirmay qoʻyish. Oʻzbekchada «Posilka yetib keldimi, bilmayman» gapida savol gap ichida oʻz holicha qoladi. Inglizchada ha/yoʻq savoli gap ichiga kirsa, whether / if qoʻshiladi va soʻz tartibi darak gapga aylanadi.
2. Egasiz gap: «Gʻalati, …», «Yaxshi boʻldi, …». Oʻzbekchada bunday gaplarda ega kerak emas. Inglizchada har bir gapga ega kerak, shuning uchun gap It bilan boshlanadi.
3. «Aytganingizni» → that you said. Oʻzbekcha «-ganini» ham faktni, ham mazmunni bildiradi. «Aytganingizni takrorlang» da gap mazmun haqida, yaʼni «aytgan narsangiz»: inglizchada what. That esa faqat toʻliq fakt oldidan keladi va oʻzi «narsa» degan maʼnoni bermaydi.
Adashtirmang
what (noun clause) va that / which (relative clause): noun clause da what otni oʻz ichiga oladi («the thing that»). Relative clause da A2-29 that / which otdan keyin keladi.
that (noun clause) va that (nisbiy olmosh): noun clause dagi that toʻliq fikrni boshlaydi; nisbiy that esa undan oldingi otni tasvirlaydi.
if (whether) va if (shart): noun clause da if = whether. Shart gapda if shartni bildiradi A2-27. Oʻzbekchada farq aniq: «-sa» va «-mi».
Imlo va talaffuz
- Noun clause dagi that odatda kuchsiz: /ðət/, /ðæt/ emas. Nutqda u koʻpincha butunlay tushib qoladi. /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻyib, ovoz bilan ayting; uni «z» yoki «d» ga aylantirmang.
- whether va weather koʻpchilik uchun bir xil eshitiladi: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Imlosiga ehtiyot boʻling. Birinchi tovush /w/: lablar yumaloq, pastki lab tishga tegmaydi.
- Noun clause oldidan vergul qoʻyilmaydi: I think that…, I think, that… emas. Oʻzbekchada «Bilamanki, …» yoki «Menimcha, …» dan keyin vergul qoʻyiladi; inglizcha I know that… da esa vergul yoʻq.
- Ega vazifasidagi ergash gap boshidagi What diqqatni qaratish uchun koʻpincha urgʻu oladi: What I need is…
Oltin qoida
Noun clause bu ot vazifasida ishlatilgan butun ergash gap. Unga yorliq qoʻying: that (darak gap), whether / if (ha/yoʻq) yoki wh-soʻz (maʼlumot), ichida esa darak gap tartibini saqlang. Predlogdan keyin whether ni afzal koʻring; or not dan darhol oldin, to-infinitive oldidan va ega vazifasida faqat whether ishlating. Oʻzbekcha «-ganini» ni oʻgirganda soʻrang: bu fakt (that) mi yoki «narsa» (what) mi?
Mashqlar
A. Tuzilish
Ikki gapni bitta gapga birlashtiring yoki koʻrsatilgandek qayta yozing.
-
Birlashtiring: Where is the bank? I don't know.
-
Birlashtiring: Is the café open? Can you check?
-
It… that bilan qayta yozing: That you forgot her birthday is surprising.
-
the fact that bilan qayta yozing: He didn't apologise. That made me angry.
-
what bilan qayta yozing: The thing that I need is a holiday.holiday (UK) = vacation (US)
-
Birlashtiring: Why did she leave? Nobody knows.
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I can't decide … to accept the offer.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … I want for my birthday is a new bike.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … he lied surprised nobody.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: It depends … we have enough money.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: I'm sure … we've met before.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
Do you know what time does the shop close?
-
The thing what I like most is the music.
-
I'm not sure if or not she's coming.
-
Whether we go camping depends on the weather.
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring. Har bir oʻringa bitta soʻz yozing.
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Oʻzingiz haqingizda ikkita gapni tugating: What I like most about… is… va I'm not sure whether…
-
Hayotingiz haqida It's amazing that… yoki The fact that… bilan boshlanadigan bitta gap yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-14 Indirect questions oʻzbekcha: «Could you tell me where…?» — xushmuomala savollar Could you tell me where (the station / is)?
-
B1-14 Indirect questions oʻzbekcha: «Could you tell me where…?» — xushmuomala savollar I don't know what (do) about it.
-
B2-19 Few yoki a few? Little yoki a little? Quantifiers oʻzbekcha chuqurroq … number of students has risen.
-
A2-29 Who, Which, That va Where oʻzbekcha: relative clause (nisbiy ergash gap) oddiy tilda This is the book ___ … I told you about.
Javoblar
A. Tuzilish
- I don't know where the bank is.
- Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
- It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
- The fact that he didn't apologise made me angry.
- What I need is a holiday.
- Nobody knows why she left.
B. Maʼno
- whether
- What
- That
- on whether
- that
C. Xatoni toping
- Do you know what time the shop closes?
- What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
- I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
- ✓ Whether we go camping depends on the weather.
D. Kontekstda
- that
- why / when
- What
- whether / if
- The
- what
E. Sizning navbatingiz
- What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
- It's amazing that my grandmother still goes running every morning.
F. Aralash takrorlash
- the station is
- to do
- The
- that
