Ravishlar oʻzbekcha: oʻrni va qamrovi (only, even, I really don't / I don't really, frankly, technically)
Adverbials: Position, Scope and Viewpoint
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz only, even, just va also ni aynan kerakli soʻzlarga taʼsir qiladigan joyga qoʻya olasiz, inkor bilan kelgan ravishlarning qamrovini boshqara olasiz (I really don't like it va I don't really like it), frankly, admittedly va technically kabi gap ravishlari bilan nuqtai nazaringizni koʻrsata olasiz, tarz ravishi bilan gap ravishi orasidagi ikki maʼnolilikdan qochasiz va uzun hollarni toʻgʻri joylashtirasiz.
Asosiy gʻoya
Hol (adverbial) bitta soʻzga, birikmaga yoki butun gapga taʼsir qilishi mumkin. U nimaga taʼsir qilsa, oʻsha uning qamrovi (scope) boʻladi. Ingliz tilida qamrovning asosiy belgisi esa oʻrin.
Ravishni soyabon deb tasavvur qiling: u oʻzidan keyin kelgan narsani yopadi. Only Sara saw the email gapida soyabon Sara ni yopadi; Sara saw only the email gapida esa the email ni. Gap ravishi (sentence adverb) butun gap ustidagi katta soyabon: Frankly, the plan is a mess rejaning qanday chalkash ekanini tasvirlamaydi, u yozuvchining qanday gapirayotganini aytadi.
Not ham soyabon, va ikki soyabonning tartibi muhim. I really don't like it gapida really don't like ni yopadi: kuchli yoqtirmaslik. I don't really like it gapida not really like ni yopadi: yumshoq, xushmuomala yoqtirmaslik. Ogʻzaki nutqda urgʻu soyabonni koʻchira oladi; yozuvda urgʻu yoʻq, shuning uchun hamma ishni oʻrin bajaradi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida inkor feʼlning ichida, -ma- qoʻshimchasi bilan ifodalanadi va gap oxirida turadi. Shuning uchun ravish bilan inkorning tartibi oʻzbekchada maʼnoni farqlamaydi: «U ataylab javob bermadi» (deliberately didn't) va «U guldonni ataylab sindirmadi» (didn't deliberately) bir xil tuzilgan, farqni kontekst beradi. Kuchli va yumshoq inkorni esa boshqa-boshqa soʻzlar bildiradi: umuman yoki mutlaqo (really don't, completely) va unchalik (don't really). Inglizchada bu ishni soʻz tartibi bajaradi. Faqat va hatto esa oʻzbekchada ham oʻzi taʼsir qiladigan soʻz oldida turadi, bu ehtiyotkor yozma ingliz tiliga juda oʻxshaydi. Tarz ravishlari oʻzbekchada feʼl oldida keladi («sinchiklab tekshirdi»), inglizchada esa odatda toʻldiruvchidan keyin, gap oxirida.
| Oʻzbekcha | Vazifasi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Xatni faqat Sara koʻrdi. | taʼkid ravishi soʻz oldida | Only Sara saw the email. |
| Bu qoʻshiq menga umuman yoqmaydi. | kuchli inkor | I really don't like this song. |
| Bu qoʻshiq menga unchalik yoqmaydi. | yumshoq inkor | I don't really like this song. |
| Mehmonlarning hammasi ham kechki ovqatga qolmadi. | qisman inkor | Not all the guests stayed for dinner. |
| U bugun kechqurun kelmasa kerak. | ehtimol + inkor | She probably won't come tonight. |
| Ochigʻini aytsam, rejaning boshi-keti yoʻq. | gap ravishi | Frankly, the plan is a mess. |
| U har bir raqamni sinchiklab tekshirdi. | tarz ravishi feʼl oldida | She checked every figure carefully. |
Tuzilish
Uchta asosiy oʻrin
| Oʻrin | Odatiy hollar | Misol |
|---|---|---|
| boshida (koʻpincha + vergul) | gap ravishlari, bogʻlovchi soʻzlar, boshga chiqarilgan vaqt/joy | Frankly, I'm not convinced. |
| oʻrtada (asosiy feʼldan oldin, birinchi yordamchi feʼldan keyin, be dan keyin) | only, even, just, also, takrorlanish, ishonch darajasi | She has probably forgotten. |
| oxirida | tarz, joy, vaqt, uzun hollar | He explained the rules carefully. |
Taʼkid ravishlari: oʻrin va qamrov
| Gap | Nima yopiladi | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Only the manager can sign the contract. | the manager | boshqa hech kim qila olmaydi |
| The manager can only sign the contract. | sign? the contract? | yozuvda ikki maʼnoli: shuning uchun sinchkov yozuvchilar only ni koʻchiradi |
| The manager can sign only the contract. | the contract | boshqa hech narsani emas |
| Even the manager didn't know. | the manager | ajablanish: eng yaxshi bilishi kerak boʻlgan odam ham bilmagan |
| The manager didn't even know. | know | eng oddiysi ham yoʻq: bilmagan ham, harakat qilish u yoqda tursin |
Inkor bilan qamrov: birinchi soyabon ikkinchisini yopadi
| Gap | Maʼnosi |
|---|---|
| I really don't like it. | kuchli: menga yoqmaydi |
| I don't really like it. | yumshoq: unchalik yoqmaydi |
| He deliberately didn't answer. | javob bermaslikni oʻzi tanladi |
| He didn't deliberately break it. | sindirdi, lekin tasodifan |
| That isn't necessarily true. | toʻgʻri boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin |
| Not all the guests came. | baʼzilari keldi, baʼzilari kelmadi |
Vazifasiga koʻra gap ravishlari
| Vazifa | Misollar |
|---|---|
| soʻzlovchi qanday gapiryapti | frankly, honestly, seriously, briefly |
| kimning nuqtai nazari | personally, technically, theoretically, legally, financially |
| baho | fortunately, surprisingly, sadly, ironically, hopefully |
| yon berish / tan olish | admittedly, granted (C1-13) |
| ishonch va manba | clearly, obviously, presumably, apparently (C1-08) |
Qoʻllanish
1Only, even, just va also qamrovi
Suhbatda only va even odatda oʻrtada turadi, ular nimaga taʼsir qilayotganini esa urgʻu koʻrsatadi. Ehtiyotkor yozuvda ularni toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzi yopadigan soʻz yoki birikma oldiga qoʻying, chunki oʻquvchi urgʻuni eshitmaydi. Just (= only) va also ham shu tamoyilga amal qiladi. Asosiy oʻrinlar B1-33 da.
2Inkor bilan qamrov: really don't va don't really
Ravish va not yonma-yon kelsa, birinchi kelgani ikkinchisini yopadi. Really, deliberately, completely, always va necessarily oʻrniga qarab maʼnosini oʻzgartiradi. Ishonch ravishlari (probably, certainly, definitely) odatda inkor yordamchi feʼldan oldin keladi: She probably won't, She won't probably emas. Necessarily odatda not dan keyin keladi. All yoki every bilan kelgan ega + not yozuvda ikki maʼnoli boʻlishi mumkin, shuning uchun «baʼzilari … emas» demoqchi boʻlsangiz, not all ishlating.
3Gap ravishlari va nuqtai nazar
Gap ravishi butun fikrga izoh beradi: u qanchalik toʻgʻri, soʻzlovchi unga qanday qaraydi yoki qaysi nuqtai nazardan toʻgʻri. U odatda boshda, vergul bilan keladi, lekin oʻrtada ham koʻp uchraydi. Hopefully (= umid qilamanki) hozir koʻp uslublarda standart, garchi baʼzi rasmiy uslub qoʻllanmalari undan hali ham qochsa ham.
4Tarz ravishimi yoki gap ravishimi?
Koʻp ravishlar ish qanday bajarilganini (tarz) tasvirlashi ham, butun gapga izoh berishi ham mumkin. Qaysi maʼnoni nazarda tutayotganingizni oʻrin va vergul koʻrsatadi. Oxirida ravish odatda tarzni bildiradi; boshida, vergul bilan esa odatda gap ravishi boʻladi.
5Uzun hollarning oʻrni
Uzun hollar gap oʻrtasini emas, boshini yoki oxirini yaxshi koʻradi (C2-04). Feʼl bilan qisqa toʻldiruvchi orasiga hol qoʻymang. Toʻldiruvchi juda uzun boʻlsa, end-weight qisqa holning undan oldin kelishiga yoʻl qoʻyadi. To bilan feʼl orasidagi qisqa ravish, yaʼni «split infinitive» (ajratilgan infinitive), zamonaviy ingliz tilida maqbul va baʼzan eng aniq tanlov; u yerdagi uzun hollar esa noqulay.
6Ikki shaklli ravishlar (takrorlash)
Baʼzi ravishlarning oddiy shakli va -ly shakli bor, maʼnolari esa har xil: oddiy shakl odatda toʻgʻri, jismoniy maʼnoda (fly high, travel free, open wide, dig deep, work hard), -ly shakli esa koʻchma yoki «juda, yuqori darajada» maʼnosida (highly, freely, widely, deeply, hardly). Asoslari A2-09 da.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Ravish feʼl bilan toʻldiruvchi orasida. Oʻzbekchada ravish feʼl oldida, toʻldiruvchi esa undan ham oldinroqda turadi: «U ingliz tilida yaxshi gapiradi», «Bu filmni juda yaxshi koʻraman». Inglizchaga oʻgirganda ravish feʼldan keyin, lekin toʻldiruvchidan oldin qolib ketadi. Ingliz tilida feʼl bilan qisqa toʻldiruvchini ajratmang: ravish toʻldiruvchidan keyin keladi.
2. «Unchalik» va «rostdan ham» ni adashtirish. Xushmuomala boʻlish uchun oʻzbekchada «unchalik yoqmaydi» deymiz. Lekin really «rostdan ham» deb yodlangani uchun gap baʼzan really don't boʻlib chiqadi, bu esa kuchli, hatto qoʻpol eshitiladi. Yumshoq inkor uchun not birinchi kelsin: don't really.
3. «Ham» + inkor → also … not. Oʻzbekcha «ham» inkor gapda ham oʻzgarmaydi: «Opam ham kelmadi». Inglizchada inkor gapda also oʻrniga odatda gap oxiridagi either ishlatiladi, yoki neither bilan gap tuziladi. Also … not grammatik jihatdan mumkin, lekin kamroq tabiiy.
Adashtirmang
really don't va don't really — Birinchi soʻz ikkinchisini yopadi. Really don't inkorni kuchaytiradi; don't really uni yumshatadi va xushmuomalalik bilan rad etish yoki rozi boʻlmaslikning keng tarqalgan usuli.
ogʻzaki nutqdagi only va yozuvdagi only — Ogʻzaki nutqda only odatda oʻrtada turadi va qamrovini urgʻu koʻrsatadi. Yozuvda uni oʻzi yopadigan soʻzlar yoniga qoʻying. B1-33 ga qarang.
hopefully (gap ravishi) va hopefully (tarz) — Gap ravishi sifatida «umid qilamanki» degani; oxirida esa «umid bilan» degani.
Imlo va talaffuz
- Boshdagi gap ravishidan keyin yozuvda vergul, ogʻzaki nutqda esa qisqa pauza keladi: Frankly, …
- Ogʻzaki nutqda only odatda urgʻusiz, asosiy urgʻu esa u taʼsir qiladigan soʻzga tushadi: I only saw Tom. Even koʻpincha taʼkidlangan soʻz bilan birga oʻzi ham biroz urgʻu oladi: Even the boss didn't know.
- I don't really like it gapida really koʻpincha pasayib-koʻtariluvchi ohang bilan aytiladi: bu xushmuomalalik yoki ehtiyotkorlikni bildiradi: I don't really like it… (ovoz really da pasayib, keyin koʻtariladi).
- Highly /ˈhaɪli/: gh talaffuz qilinmaydi. Admittedly /ədˈmɪtɪdli/: urgʻu mit boʻgʻinida; oʻzbekchadagi kabi oxirgi boʻgʻinga urgʻu bermang. Presumably /prɪˈzjuːməbli/ (UK), /prɪˈzuːməbli/ (US): urgʻu ikkinchi boʻgʻinda.
Oltin qoida
Oʻrin qamrovni koʻrsatadi: ravish oʻzidan keyin kelgan narsani yopadi. Yozuvda only va even ni oʻzi yopadigan narsaning roppa-rosa oldiga qoʻying; inkor bilan birinchi soʻz ikkinchisini yopadi (really don't = kuchli, don't really = yumshoq). Butun gapga izoh berish uchun boshdagi oʻrin va vergulni ishlating, uzun hollarni esa gapning chetlarida saqlang.
Mashqlar
A. Tuzilish
Har bir gapni koʻrsatmaga muvofiq qayta yozing. Faqat holni va unga kerak boʻlgan qismni oʻzgartiring.
-
Rad javobi kuchli emas, yumshoq va xushmuomala eshitilsin: I really don't want to join the committee.
-
Gap «javob bermaslikni oʻzi tanladi» degan maʼnoni bersin: He didn't deliberately answer the question.
-
Yozma hisobot uchun qayta yozing, gap aniq «ulardan baʼzilari oʻta olmadi» degan maʼnoni bersin: All the applicants didn't pass the first interview.
-
«necessarily» bilan qayta yozing, gap «yuqori narx sifat kafolati emas» degan maʼnoni bersin: A higher price means better quality.
-
«Clearly» ni gap ravishi sifatida ishlatib qayta yozing, gap «u buni tushuntirmagani aniq» degan maʼnoni bersin: He didn't explain the problem clearly.
-
«probably» ni odatiy oʻrnida ishlatib qayta yozing: The landlord won't agree to lower the rent.
-
«in detail» ni uzun toʻldiruvchidan oldin qoʻyib qayta yozing, toʻldiruvchi oxirida boʻlsin: We discussed the proposals that the three regional committees had submitted over the summer in detail.
B. Maʼno
Kontekst uchun yaxshiroq gapni tanlang. Izoh sababini tushuntiradi.
-
Hamkasbingiz yangi savdo menejerining taqdimoti sizga yoqdimi, deb soʻrayapti; siz dushmanona emas, xushmuomala eshitilmoqchisiz. Qaysi javob mos?really dan oldingi not inkorni yumshatadi; not dan oldingi really uni kuchaytiradi
-
Yangiliklar xabari: kompaniyada hech kim qoʻshilish haqida bilmagan, eng yaxshi bilishi kerak boʻlgan odam ham. Qaysi gap shuni aytadi?even egani yopadi: eng kam kutilgan odam
-
Shikoyat: qabulxona xodimi muammoni hal qilish u yoqda tursin, eng oddiy ishni ham qilmagan. Qaysi gap shuni aytadi?even feʼlni yopadi: eng oddiysi ham yoʻq
-
Bosma menyuda yangi baliq faqat jumada berilishi, boshqa kuni berilmasligi aniq koʻrsatilishi kerak. Yozuvda qaysi gap aniqroq?yozuvda only toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzi yopadigan narsa oldida turadi
-
Advokat mijozga qatʼiy huquqiy nuqtai nazardan ijara muddati tugaganini, lekin hech kim uni chiqib ketishga majburlamaganini aytyapti. Qaysi gap aniqroq?technically = qatʼiy maʼnoda; personally faktni emas, shaxsiy fikrni bildiradi
-
Tarjimai hol: muallif «albatta, u taklifni qabul qildi» demoqchi. Qaysi gap shuni aytadi?boshdagi oʻrin + vergul = gap ravishi; oxirida tarzni bildiradi
C. Xatoni toping
Har bir gapda ravish bilan bogʻliq bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
According to the latest survey, it is wide believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
-
The inspector examined carefully every document before she signed the final report and sent it to the ministry.
-
The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
-
She has worked very hardly all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
-
Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Kontekstda
Eʼlonni yozuvchilar aynan nima demoqchi boʻlsa, shuni aytadigan qilib tahrir qiling. Koʻrsatmaga muvofiq qayta yozing yoki tanlang.
(19) From 1 March, the finance team will only process expense claims on Fridays. (20) All claims sent by post will not be accepted. (21) Senior managers must even use the new online form; there are no exceptions. Last year many of you found the instructions confusing. (22) We did not explain the rules clearly, and we apologise. (23) Please note that we cannot really accept late claims under any circumstances. (24) We plan to, after a full consultation with every department, review the system in the autumn. If you have any questions, please contact the finance office.
-
(19) ni yozuvda juma yagona kun ekani aniq boʻladigan qilib qayta yozing.
-
(20) ni pochta orqali yuborilgan hech bir ariza qabul qilinmasligi aniq boʻladigan qilib qayta yozing.
-
(21) ni «even» «senior managers» ni yopadigan qilib qayta yozing.
-
(22) da yozuvchilar tushuntirishlari yomon boʻlganini tan olyapti. Qaysi variant shuni aytadi?oxirida clearly tarzni bildiradi; boshida esa «koʻrinib turibdiki» degani
-
(23) ni yumshoq emas, qatʼiy rad javobi qilib qayta yozing.
-
(24) ni uzun hol to-infinitive ni ajratmaydigan qilib qayta yozing.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Mahalliy veb-sayt uchun kafe yoki restoran haqida qisqa sharh (3–4 gap) yozing. Talablar: toʻgʻri vergullar bilan kamida ikki xil gap ravishi (masalan, admittedly, surprisingly, personally); only yoki even oʻzi yopadigan soʻzlarning roppa-rosa oldida; really maʼnongizga mos oʻrinda turgan bitta inkor gap.
-
Doʻstingiz dam olish kunlari koʻchishga yordam berishingizni soʻradi, lekin siz qila olmaysiz. Xushmuomala xabar (2–3 gap) yozing. Talablar: don't really yoki not necessarily bilan bitta yumshoq inkor; bitta gap ravishi; oʻzi yopadigan narsa oldiga qoʻyilgan bitta taʼkid ravishi (only, just yoki even).
-
Bitta ravishni ikki xil oʻrinda, ikki xil maʼnoda (tarz ravishi va gap ravishi) ishlatgan ikkita gap yozing va har biridan keyin qisqa izoh qoʻshing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
C2-04 Sentence architecture oʻzbekcha: end-focus, end-weight va parallel tuzilish bilan aniq uzun gaplar Ogʻir ergash gap oxirga tushadigan qilib, rasmiy ega it bilan qayta yozing: That the shop closed so suddenly, after forty years on the high street, surprised everyone.
-
B1-33 Still, yet, already, even, only, also oʻzbekcha: ravishlar gapning qayerida turadi? «still» ni odatiy oʻrta oʻrnida ishlatib qayta yozing: She is working at the same bank after all these years.
-
C1-08 Hedging oʻzbekcha: It seems that, appear to, apparently, allegedly — ehtiyotkor fikr bildirish Ilmiy jurnal uchun annotatsiya. Qaysi gap mosroq?hedging: ilmiy daʼvolar ehtiyotkorlik bilan aytiladi
Javoblar
A. Tuzilish
- I don't really want to join the committee.
- He deliberately didn't answer the question.
- Not all the applicants passed the first interview.
- A higher price doesn't necessarily mean better quality.
- Clearly, he didn't explain the problem.
- The landlord probably won't agree to lower the rent.
- We discussed in detail the proposals that the three regional committees had submitted over the summer.
B. Maʼno
- I didn't really enjoy it, to be honest.
- Even the finance director didn't know about the merger.
- The receptionist didn't even apologise.
- We serve fresh fish only on Fridays.
- Technically, the lease ended last month, but nobody has asked you to leave.
- Naturally, she accepted the offer.
C. Xatoni toping
- According to the latest survey, it is widely believed that the new bypass has made the town centre noisier rather than quieter.
- The inspector carefully examined every document before she signed the final report and sent it to the ministry. / The inspector examined every document carefully before she signed the final report and sent it to the ministry.
- ✓ The company hopes to more than double its profits over the next three years by opening new branches abroad.
- She has worked very hard all year, so it is no surprise that her manager has recommended her for promotion.
- ✓ Admittedly, the hotel was a little noisy at night, but the staff were friendly and the breakfast was excellent.
D. Kontekstda
- From 1 March, the finance team will process expense claims only on Fridays.
- No claims sent by post will be accepted. / Claims sent by post will not be accepted.
- Even senior managers must use the new online form; there are no exceptions.
- We did not explain the rules clearly, and we apologise.
- Please note that we really cannot accept late claims under any circumstances.
- We plan to review the system in the autumn, after a full consultation with every department. / After a full consultation with every department, we plan to review the system in the autumn.
E. Sizning navbatingiz
- Admittedly, the service at Café Lumo is slow. Surprisingly, nobody seemed to mind: even the children waited patiently. Soup is served only at lunchtime. Personally, I don't really understand the fuss about the desserts, but the coffee is excellent.
- Honestly, I'd love to help, but I'm free only on Sunday evening, and even then just for an hour. I don't really think I'd be much use by then. Could I bring you dinner instead?
- Naturally, she answered the question. (= of course she answered it) She answered the question naturally. (= in a relaxed, natural way)
F. Aralash takrorlash
- It surprised everyone that the shop closed so suddenly, after forty years on the high street.
- She is still working at the same bank after all these years.
- The results suggest that the drug may be effective.
