SlowingoGrammatika
A2 22 / 38

Must, Have To, Mustn't va Don't Have To oʻzbekcha: «kerak», «shart emas», «mumkin emas»

Must, Have To, Mustn't, Don't Have To

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz qoidalar va majburiyatlar haqida gapira olasiz, nimaga ruxsat yoʻqligini va nima shart emasligini ayta olasiz. Buning uchun must, have to, mustn't, can't va don't have to ni hozirgi, oʻtgan va kelasi zamonda ishlatasiz.

Asosiy gʻoya

Must ham, have to ham «bu zarur» deydi. Farq koʻpincha bosim qayerdan kelayotganida. Must da bosim odatda gapiruvchining oʻzidan keladi: I must call my mum — men buni muhim deb bilaman. Have to da bosim tashqaridan keladi: rahbar, qonun, jadval. I have to wear a uniform — ishim shuni talab qiladi.

Inkor shakllari esa butunlay boshqa-boshqa, bu darsning eng muhim qismi shu. Ikki narsani tasavvur qiling. Mustn't — muzeydagi qizil arqon toʻsiq: undan oʻtmang, bunga ruxsat yoʻq. Don't have to — menyu: tanlov sizda. You mustn't park here (taqiqlangan). You don't have to pay (shart emas, lekin xohlasangiz toʻlashingiz mumkin).

Va nihoyat, must — can kabi modal feʼl: u hech qachon oʻzgarmaydi va oʻtgan zamon shakli yoʻq. Have to esa oddiy feʼl, shuning uchun u har qanday zamonga kira oladi: had to, will have to.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbek tilida zarurat uchun asosan kerak va shart ishlatiladi; ular must ga ham, have to ga ham toʻgʻri keladi. Inglizchadagi «kimning fikri?» (must) va «tashqi qoida» (have to) farqini oʻzbekchada koʻpincha majburman yoki «talab qiladi» kabi soʻzlar beradi. Eng katta farq inkorda: mumkin emas = mustn't / can't (taqiq), shart emas = don't have to (zarurat yoʻq). Kerak emas esa ikkala maʼnoda ham kelishi mumkin, shuning uchun inglizchaga oʻgirishdan oldin oʻzingizdan soʻrang: «taqiqmi yoki shunchaki zarurat yoʻqmi?» Oʻtgan zamonda oʻzbekcha -ishga toʻgʻri keldi (yoki «majbur boʻldim») had to ga juda yaxshi mos keladi; kelasi zamonda -ishga toʻgʻri keladi = will have to.

OʻzbekchaMaʼnosiInglizcha
Bu hafta oxiri buvimga qoʻngʻiroq qilishim kerak.oʻz fikrimI must call my grandmother this weekend.
Ishda kostyum kiyishim shart. / kiyishga majburman.tashqi qoidaI have to wear a suit at work.
Bu simga tegish mumkin emas.taqiqYou mustn't touch that wire.
Bu yerda mashina qoʻyib boʻlmaydi.qoida (ogʻzaki nutq)You can't park here.
Hech narsa olib kelishingiz shart emas.zarurat yoʻqYou don't have to bring anything.
Hech narsa olib kelishingiz kerak emas.ikki maʼnoli: kontekst hal qiladiYou don't have to… yoki You mustn't…
Kecha ishda kech qolishimga toʻgʻri keldi.oʻtgan zamondagi majburiyatI had to work late yesterday.
Taksi olishingizga toʻgʻri keladi.kelajakdagi majburiyatYou'll have to take a taxi.

Yana bir eʼtibor beradigan joy: oʻzbekchadagi «kerak edi» koʻpincha «qilishim kerak edi, lekin qilmadim» degan afsusni bildiradi. Haqiqatan bajarilgan oʻtmishdagi majburiyat uchun inglizchada had to ishlating.

Tuzilish

Must — modal feʼl: hamma ega uchun bir xil shakl, undan keyin feʼlning asosiy shakli (base form) keladi.

ShaklMisol
Darak gapI / you / she / we / they must go.
InkorI / you / she / we / they mustn't (must not) go.
Savol (kam ishlatiladi, ancha rasmiy)Must I go?

Have to — oddiy feʼl: ega bilan oʻzgaradi, inkor va savolda do / does / did bilan keladi.

ShaklI / you / we / theyhe / she / it
Darak gapI have to work.She has to work.
InkorI don't have to work.She doesn't have to work.
SavolDo you have to work?Does she have to work?
Qisqa javoblarYes, I do. / No, I don't.Yes, she does. / No, she doesn't.

Oʻtgan va kelasi zamon — must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq va u will dan keyin kela olmaydi, shuning uchun have to ishlating.

ZamonShaklMisol
Oʻtgan zamonhad to / didn't have toWe had to wait an hour.
Oʻtgan zamon savoliDid you have to…?Did you have to pay?
Kelasi zamonwill have to / won't have toYou'll have to book early.

Maʼno xaritasi

IboraMaʼnosi
must / have toBu zarur. («kerak», «shart»)
mustn't / can'tRuxsat yoʻq. Qilmang! («mumkin emas»)
don't have toZarur emas. Tanlov sizda. («shart emas»)

Qoʻllanish

1Must — gapiruvchining oʻz majburiyat hissi

Biror narsani siz oʻzingiz zarur yoki muhim deb hisoblasangiz, must ishlating. U kuchli shaxsiy tavsiya uchun ham keng tarqalgan.

I must call my grandmother this weekend.
Bu hafta oxiri buvimga qoʻngʻiroq qilishim kerak.
oʻzimning fikrim
We must get a new sofa. This one is terrible.
Yangi divan olishimiz kerak. Bunisi juda yomon.
You must try the cheesecake here. It's amazing!
Bu yerdagi chizkeykni albatta tatib koʻring. Juda mazali!
kuchli tavsiya
I really must go now. It's late.
Endi chindan ham ketishim kerak. Kech boʻldi.

2Must — yozma qoidalar va eʼlonlar

Must yozma qoidalarda, belgilar, anketalar va yoʻriqnomalarda juda koʻp uchraydi.

Passengers must show their tickets to the driver.
Yoʻlovchilar haydovchiga chiptalarini koʻrsatishlari shart.
All visitors must sign in at reception.
Barcha tashrif buyuruvchilar qabulxonada roʻyxatdan oʻtishlari shart.
Answers must be in black ink.
Javoblar qora siyohda yozilishi shart.

3Have to — tashqaridan keladigan majburiyat

Majburiyat qoida, rahbar, qonun yoki vaziyatdan kelsa, have to ishlating. Kundalik tartib va kelishuvlar uchun odatiy tanlov shu. Norasmiy britan ingliz tilida have got to ('ve got to) ham xuddi shu maʼnoni beradi: I've got to go.

I have to wear a suit at work.
Ishda kostyum kiyishga majburman.
kompaniya qoidasi
She has to take this medicine twice a day.
U bu dorini kuniga ikki mahal ichishi kerak.
shifokor shunday degan; she → ayol
We have to be at the airport by six.
Soat oltigacha aeroportda boʻlishimiz shart.
reys vaqti
My son has to do an hour of homework every evening.
Oʻgʻlim har kuni kechqurun bir soat uy vazifasi qilishi kerak.
Do you have to work on Saturdays?
Shanba kunlari ishlashingiz shartmi?
«shartmi?» → Do you have to…?

4Mustn't va can't — taqiq

Biror narsaga ruxsat yoʻqligini yoki bu juda yomon fikr ekanini aytish uchun mustn't ishlating. Kundalik nutqda qoidalar uchun can't juda keng tarqalgan. Mustn't asosan britancha; amerika ingliz tilida odatda can't yoki don't ishlatiladi.

You mustn't touch that wire. It's dangerous.
Bu simga tegmang. Bu xavfli.
taqiq
We mustn't forget Dad's birthday this year.
Bu yil dadamning tugʻilgan kunini unutmasligimiz kerak.
«-maslik kerak» → mustn't
You can't park here. It's for buses only.
Bu yerda mashina qoʻyib boʻlmaydi. Bu joy faqat avtobuslar uchun.
can't = ruxsat yoʻq
Students can't use their phones during the exam.
Imtihon paytida talabalar telefondan foydalanishi mumkin emas.

5Don't have to — majburiyat yoʻq

Biror narsa zarur boʻlmasa, don't / doesn't have to ishlating. Uni qilishingiz mumkin, lekin shart emas.

You don't have to bring anything. We've got lots of food.
Hech narsa olib kelishingiz shart emas. Bizda ovqat koʻp.
«shart emas» → don't have to
He doesn't have to get up early on Sundays.
Yakshanba kunlari unga erta turish shart emas.
he → erkak
It's free. You don't have to pay.
Bu bepul. Pul toʻlashingiz shart emas.
We don't have to decide today.
Bugun qaror qilishimiz shart emas.

6Had to va will have to — oʻtgan va kelasi zamon

Must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq. Oʻtmishdagi majburiyat uchun had to ishlating: oʻzbekchadagi «-ishga toʻgʻri keldi» ga oʻxshaydi. Kelajak uchun will have to ishlating. (Must oʻzingizning yaqin rejalaringiz haqida gapira oladi — I must call her tomorrow — lekin hech qachon will dan keyin kelmaydi.)

I had to work late yesterday.
Kecha ishda kech qolishimga toʻgʻri keldi.
«toʻgʻri keldi» → had to
We didn't have to show our passports at the border.
Chegarada pasportlarimizni koʻrsatishimiz shart boʻlmadi.
Did you have to wait long at the doctor's?
Shifokor qabulida uzoq kutishingizga toʻgʻri keldimi?
You'll have to take a taxi. There are no buses after midnight.
Taksi olishingizga toʻgʻri keladi. Yarim tundan keyin avtobus yurmaydi.
«toʻgʻri keladi» → will have to
They won't have to change trains. It's a direct service.
Ularga poyezd almashtirish shart boʻlmaydi. Bu poyezd manzilga toʻgʻri boradi.
won't have to

Keng tarqalgan xatolar

⚠️You don't have to smoke in the hospital.
✅You mustn't smoke in the hospital.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin maʼno notoʻgʻri: don't have to = zarur emas. Qoida uchun mustn't (yoki can't) ishlating.
❌I musted leave early yesterday.
✅I had to leave early yesterday.
must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq.
❌She must to study tonight.
✅She must study tonight.
must dan keyin to qoʻyilmaydi.
❌He have to wear a uniform.
✅He has to wear a uniform.
he / she / it → has to.
❌Do you must work tomorrow?
✅Do you have to work tomorrow?
must do bilan ishlatilmaydi; have to ishlating.
❌She doesn't has to come.
✅She doesn't have to come.
doesn't dan keyin have keladi.
❌I will must go.
✅I will have to go.
Ikki modal feʼl yonma-yon kelmaydi: will have to.
❌He musts finish today.
✅He must finish today.
must ga hech qachon -s qoʻshilmaydi.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. «Shart emas» / «kerak emas» → mustn't. Koʻp oʻquvchilar «must = shart» deb yodlaydi va «shart emas» ni mustn't deb oʻgiradi. Lekin mustn't «mumkin emas, taqiqlangan» degani. «Zarurat yoʻq, xohlasangiz qiling» maʼnosi uchun don't have to kerak. «Kerak emas» ni oʻgirishdan oldin ham shu savolni bering: taqiqmi yoki shunchaki shart emasmi?

⚠️(Ertaga dars yoʻq.) I mustn't go to university tomorrow.
✅I don't have to go to university tomorrow.
Grammatika jihatidan toʻgʻri, lekin mustn't «borishim taqiqlangan» degani boʻlib qoladi.
⚠️(Toʻyda kiyim boʻyicha hech qanday talab yoʻq.) Guests mustn't wear traditional clothes.
✅Guests don't have to wear traditional clothes.
mustn't milliy liboslarni taqiqlaydi; siz esa «shart emas» demoqchisiz.

2. «Kerak edi» → must + oʻtgan vaqt. Oʻtmishdagi majburiyatni aytayotganda baʼzan must ni yesterday yoki last week bilan qoʻshib yuboramiz. Must oʻtgan zamonga kirmaydi. Bajarilgan majburiyat uchun had to ishlating; oʻzbekchada bu odatda «-ishga toʻgʻri keldi» yoki «majbur boʻldim».

❌Yesterday I must stay at home with my little brother.
✅Yesterday I had to stay at home with my little brother.
❌Last week we must finish the project in two days.
✅Last week we had to finish the project in two days.

3. «Kerak boʻladi» → will must. Oʻzbekchada «kerak» ga «boʻladi» qoʻshib kelajakni bemalol aytamiz. Inglizchada esa ikki modal feʼl yonma-yon kelmaydi: will dan keyin have to keladi.

❌Next month we will must move to a new office.
✅Next month we'll have to move to a new office.
❌After the exam you will must wait two weeks for the results.
✅After the exam you'll have to wait two weeks for the results.

4. «Ha, shart emas» → Yes, I don't. Oʻzbekchada javob savolga qoʻshiladi: «Bugun ishlashingiz shart emasmi?» — «Ha, shart emas». Ingliz tilida esa Yes / No faktga qarab tanlanadi: zarurat boʻlmasa, No.

❌"Don't you have to study tonight?" "Yes, I don't. The exam is next week."
✅"No, I don't. The exam is next week."
❌"Doesn't your sister have to wear a uniform?" "Yes, she doesn't."
✅"No, she doesn't."

Adashtirmang

mustn't va don't have to — Mustn't — arqon toʻsiq: qilmang. Don't have to — menyu: tanlov sizda. Oʻzbekchada: «mumkin emas» va «shart emas».

You mustn't wear shoes in the temple.
Ibodatxonaga poyabzal bilan kirish mumkin emas.
ruxsat yoʻq
You don't have to wear a tie to the party.
Ziyofatga galstuk taqishingiz shart emas.
zarur emas, lekin taqsangiz ham boʻladi

must va have to (darak gapda) — Koʻpincha ikkalasi ham mumkin. Must shaxsiyroq eshitiladi; have to tashqi qoida yoki vaziyatga ishora qiladi. Amerika ingliz tilida ogʻzaki nutqda have to ancha koʻp ishlatiladi.

I must eat less chocolate.
Kamroq shokolad yeyishim kerak.
oʻz qarorim
I have to stop at the bank. They close at four.
Bankka kirib oʻtishim kerak. Bank soat toʻrtda yopiladi.
vaziyat talab qiladi

can't (ruxsat yoʻq) va can't (qila olmayman) — Shakl bir xil; maʼnoni kontekst koʻrsatadi. Oʻzbekchada ham shunday: «boʻlmaydi» va «qila olmayman». Qobiliyat haqida: A1-17 ga qarang.

You can't take photos in the museum.
Muzeyda suratga olish mumkin emas.
qoida
I can't swim.
Men suzishni bilmayman.
qobiliyat

qoida uchun must va xulosa uchun must — She must be tired qoida emas; u «aminmanki, u charchagan» degani. Bu qoʻllanish B1-16 da. Need to va needn't B2-07 da.

Imlo va talaffuz

  • mustn't /ˈmʌsnt/: birinchi t talaffuz qilinmaydi — ikki boʻgʻin, «mus» va «nt». Oʻzbek tilida hamma harf oʻqilgani uchun t ni aytib yuborish odati bor; bunday qilmang.
  • must dagi unli /ʌ/ — qisqa, ogʻiz biroz ochiq, lablar yumaloqlanmaydi. u harfini oʻzbekcha «u» deb oʻqimang: «must» emas, cup va bus dagi unli.
  • Gap ichida must koʻpincha kuchsiz boʻladi: /məst/ yoki /məs/. Oʻzbek tilida unlilar toʻliq aytiladi, ingliz tilida esa I must go da urgʻu go ga tushadi, must qisqa va yengil.
  • have to /ˈhæftə/: v bu yerda /f/ boʻlib eshitiladi, chunki keyin /t/ keladi. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: /d/ /t/ ichida yoʻqoladi. Yozuvda esa doim toʻliq shaklni yozing, «hafta» emas.
  • have dagi /æ/ ogʻizni keng ochib, e dan pastroqda aytiladi. Uni oʻzbekcha «e» bilan aytmang: have va head dagi unlilar har xil.
  • have to da have qisqartirilmaydi: I have to go deng (norasmiy: I've got to go).

Oltin qoida

Mustn't = qilmang, ruxsat yoʻq («mumkin emas»). Don't have to = zarur emas, tanlov sizda («shart emas»). Must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq: oʻtmish uchun had to, will dan keyin will have to ishlating.

Mashqlar

A. Tuzilish

Gaplarni koʻrsatilganidek toʻldiring yoki oʻzgartiring.

  1. My sister (have to) work every Saturday.
  2. Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
  3. you have to wear a uniform at your school?
  4. Inkor qiling: He has to pay.
  5. Kelasi zamonga oʻtkazing: I have to take a taxi. (tomorrow)
  6. Oʻtgan zamonda savol tuzing: you / have to / wait / long?

B. Maʼno

Vaziyatga mos javobni tanlang.

  1. Toʻgʻri javobni tanlang: You … cross the road when the light is red.
  2. Toʻgʻri javobni tanlang: It's Sunday, so I … get up early.
  3. Toʻgʻri javobni tanlang: Entry is free. You … pay.
  4. Toʻgʻri javobni tanlang: It's a secret. You … tell anyone!
  5. Toʻgʻri javobni tanlang: In the museum: "Sorry, you … take photos here."

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. She must to finish the report today.
  2. I musted call the bank yesterday.
  3. He don't have to pay.
  4. We'll have to leave early tomorrow.

D. Kontekstda

must, mustn't, can't yoki have to ning mos shaklini ishlating.

First day at work
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Bu hafta qilishingiz shart boʻlgan ikkita ishni va qilishingiz shart boʻlmagan bitta ishni yozing.
  2. Uyingiz, maktabingiz yoki ish joyingiz uchun mustn't yoki can't bilan ikkita qoida yozing.

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. A1-17 Can va Can't oʻzbekcha: qila olaman, mumkinmi, yordam bera olasizmi?
    Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
  2. A2-19 Present Perfect yoki Past Simple? Farqi oddiy tilda
    I (work) late three times this week.
  3. A2-04 Will oʻzbekcha: qaror, taklif, vaʼda va bashorat (will, won't, shall)
    It's late. I think I (take) a taxi.
Javoblar

A. Tuzilish

  1. has to
  2. had to
  3. Do
  4. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  5. I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
  6. Did you have to wait long?

B. Maʼno

  1. mustn't
  2. don't have to
  3. don't have to
  4. mustn't
  5. can't

C. Xatoni toping

  1. She must finish the report today.
  2. I had to call the bank yesterday.
  3. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  4. ✓ We'll have to leave early tomorrow.

D. Kontekstda

  1. don't have to / do not have to
  2. have to / must
  3. mustn't / must not / can't / cannot
  4. have to
  5. had to

E. Sizning navbatingiz

  1. I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
  2. You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.

F. Aralash takrorlash

  1. can't / cannot
  2. 've worked / have worked
  3. 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play