Must, Have To, Mustn't va Don't Have To oʻzbekcha: «kerak», «shart emas», «mumkin emas»
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz qoidalar va majburiyatlar haqida gapira olasiz, nimaga ruxsat yoʻqligini va nima shart emasligini ayta olasiz. Buning uchun must, have to, mustn't, can't va don't have to ni hozirgi, oʻtgan va kelasi zamonda ishlatasiz.
Asosiy gʻoya
Must ham, have to ham «bu zarur» deydi. Farq koʻpincha bosim qayerdan kelayotganida. Must da bosim odatda gapiruvchining oʻzidan keladi: I must call my mum — men buni muhim deb bilaman. Have to da bosim tashqaridan keladi: rahbar, qonun, jadval. I have to wear a uniform — ishim shuni talab qiladi.
Inkor shakllari esa butunlay boshqa-boshqa, bu darsning eng muhim qismi shu. Ikki narsani tasavvur qiling. Mustn't — muzeydagi qizil arqon toʻsiq: undan oʻtmang, bunga ruxsat yoʻq. Don't have to — menyu: tanlov sizda. You mustn't park here (taqiqlangan). You don't have to pay (shart emas, lekin xohlasangiz toʻlashingiz mumkin).
Va nihoyat, must — can kabi modal feʼl: u hech qachon oʻzgarmaydi va oʻtgan zamon shakli yoʻq. Have to esa oddiy feʼl, shuning uchun u har qanday zamonga kira oladi: had to, will have to.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida zarurat uchun asosan kerak va shart ishlatiladi; ular must ga ham, have to ga ham toʻgʻri keladi. Inglizchadagi «kimning fikri?» (must) va «tashqi qoida» (have to) farqini oʻzbekchada koʻpincha majburman yoki «talab qiladi» kabi soʻzlar beradi. Eng katta farq inkorda: mumkin emas = mustn't / can't (taqiq), shart emas = don't have to (zarurat yoʻq). Kerak emas esa ikkala maʼnoda ham kelishi mumkin, shuning uchun inglizchaga oʻgirishdan oldin oʻzingizdan soʻrang: «taqiqmi yoki shunchaki zarurat yoʻqmi?» Oʻtgan zamonda oʻzbekcha -ishga toʻgʻri keldi (yoki «majbur boʻldim») had to ga juda yaxshi mos keladi; kelasi zamonda -ishga toʻgʻri keladi = will have to.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Bu hafta oxiri buvimga qoʻngʻiroq qilishim kerak. | oʻz fikrim | I must call my grandmother this weekend. |
| Ishda kostyum kiyishim shart. / kiyishga majburman. | tashqi qoida | I have to wear a suit at work. |
| Bu simga tegish mumkin emas. | taqiq | You mustn't touch that wire. |
| Bu yerda mashina qoʻyib boʻlmaydi. | qoida (ogʻzaki nutq) | You can't park here. |
| Hech narsa olib kelishingiz shart emas. | zarurat yoʻq | You don't have to bring anything. |
| Hech narsa olib kelishingiz kerak emas. | ikki maʼnoli: kontekst hal qiladi | You don't have to… yoki You mustn't… |
| Kecha ishda kech qolishimga toʻgʻri keldi. | oʻtgan zamondagi majburiyat | I had to work late yesterday. |
| Taksi olishingizga toʻgʻri keladi. | kelajakdagi majburiyat | You'll have to take a taxi. |
Yana bir eʼtibor beradigan joy: oʻzbekchadagi «kerak edi» koʻpincha «qilishim kerak edi, lekin qilmadim» degan afsusni bildiradi. Haqiqatan bajarilgan oʻtmishdagi majburiyat uchun inglizchada had to ishlating.
Tuzilish
Must — modal feʼl: hamma ega uchun bir xil shakl, undan keyin feʼlning asosiy shakli (base form) keladi.
| Shakl | Misol |
|---|---|
| Darak gap | I / you / she / we / they must go. |
| Inkor | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Savol (kam ishlatiladi, ancha rasmiy) | Must I go? |
Have to — oddiy feʼl: ega bilan oʻzgaradi, inkor va savolda do / does / did bilan keladi.
| Shakl | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Darak gap | I have to work. | She has to work. |
| Inkor | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Savol | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Qisqa javoblar | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Oʻtgan va kelasi zamon — must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq va u will dan keyin kela olmaydi, shuning uchun have to ishlating.
| Zamon | Shakl | Misol |
|---|---|---|
| Oʻtgan zamon | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Oʻtgan zamon savoli | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Kelasi zamon | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Maʼno xaritasi
| Ibora | Maʼnosi |
|---|---|
| must / have to | Bu zarur. («kerak», «shart») |
| mustn't / can't | Ruxsat yoʻq. Qilmang! («mumkin emas») |
| don't have to | Zarur emas. Tanlov sizda. («shart emas») |
Qoʻllanish
1Must — gapiruvchining oʻz majburiyat hissi
Biror narsani siz oʻzingiz zarur yoki muhim deb hisoblasangiz, must ishlating. U kuchli shaxsiy tavsiya uchun ham keng tarqalgan.
2Must — yozma qoidalar va eʼlonlar
Must yozma qoidalarda, belgilar, anketalar va yoʻriqnomalarda juda koʻp uchraydi.
3Have to — tashqaridan keladigan majburiyat
Majburiyat qoida, rahbar, qonun yoki vaziyatdan kelsa, have to ishlating. Kundalik tartib va kelishuvlar uchun odatiy tanlov shu. Norasmiy britan ingliz tilida have got to ('ve got to) ham xuddi shu maʼnoni beradi: I've got to go.
4Mustn't va can't — taqiq
Biror narsaga ruxsat yoʻqligini yoki bu juda yomon fikr ekanini aytish uchun mustn't ishlating. Kundalik nutqda qoidalar uchun can't juda keng tarqalgan. Mustn't asosan britancha; amerika ingliz tilida odatda can't yoki don't ishlatiladi.
5Don't have to — majburiyat yoʻq
Biror narsa zarur boʻlmasa, don't / doesn't have to ishlating. Uni qilishingiz mumkin, lekin shart emas.
6Had to va will have to — oʻtgan va kelasi zamon
Must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq. Oʻtmishdagi majburiyat uchun had to ishlating: oʻzbekchadagi «-ishga toʻgʻri keldi» ga oʻxshaydi. Kelajak uchun will have to ishlating. (Must oʻzingizning yaqin rejalaringiz haqida gapira oladi — I must call her tomorrow — lekin hech qachon will dan keyin kelmaydi.)
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Shart emas» / «kerak emas» → mustn't. Koʻp oʻquvchilar «must = shart» deb yodlaydi va «shart emas» ni mustn't deb oʻgiradi. Lekin mustn't «mumkin emas, taqiqlangan» degani. «Zarurat yoʻq, xohlasangiz qiling» maʼnosi uchun don't have to kerak. «Kerak emas» ni oʻgirishdan oldin ham shu savolni bering: taqiqmi yoki shunchaki shart emasmi?
2. «Kerak edi» → must + oʻtgan vaqt. Oʻtmishdagi majburiyatni aytayotganda baʼzan must ni yesterday yoki last week bilan qoʻshib yuboramiz. Must oʻtgan zamonga kirmaydi. Bajarilgan majburiyat uchun had to ishlating; oʻzbekchada bu odatda «-ishga toʻgʻri keldi» yoki «majbur boʻldim».
3. «Kerak boʻladi» → will must. Oʻzbekchada «kerak» ga «boʻladi» qoʻshib kelajakni bemalol aytamiz. Inglizchada esa ikki modal feʼl yonma-yon kelmaydi: will dan keyin have to keladi.
4. «Ha, shart emas» → Yes, I don't. Oʻzbekchada javob savolga qoʻshiladi: «Bugun ishlashingiz shart emasmi?» — «Ha, shart emas». Ingliz tilida esa Yes / No faktga qarab tanlanadi: zarurat boʻlmasa, No.
Adashtirmang
mustn't va don't have to — Mustn't — arqon toʻsiq: qilmang. Don't have to — menyu: tanlov sizda. Oʻzbekchada: «mumkin emas» va «shart emas».
must va have to (darak gapda) — Koʻpincha ikkalasi ham mumkin. Must shaxsiyroq eshitiladi; have to tashqi qoida yoki vaziyatga ishora qiladi. Amerika ingliz tilida ogʻzaki nutqda have to ancha koʻp ishlatiladi.
can't (ruxsat yoʻq) va can't (qila olmayman) — Shakl bir xil; maʼnoni kontekst koʻrsatadi. Oʻzbekchada ham shunday: «boʻlmaydi» va «qila olmayman». Qobiliyat haqida: A1-17 ga qarang.
qoida uchun must va xulosa uchun must — She must be tired qoida emas; u «aminmanki, u charchagan» degani. Bu qoʻllanish B1-16 da. Need to va needn't B2-07 da.
Imlo va talaffuz
- mustn't /ˈmʌsnt/: birinchi t talaffuz qilinmaydi — ikki boʻgʻin, «mus» va «nt». Oʻzbek tilida hamma harf oʻqilgani uchun t ni aytib yuborish odati bor; bunday qilmang.
- must dagi unli /ʌ/ — qisqa, ogʻiz biroz ochiq, lablar yumaloqlanmaydi. u harfini oʻzbekcha «u» deb oʻqimang: «must» emas, cup va bus dagi unli.
- Gap ichida must koʻpincha kuchsiz boʻladi: /məst/ yoki /məs/. Oʻzbek tilida unlilar toʻliq aytiladi, ingliz tilida esa I must go da urgʻu go ga tushadi, must qisqa va yengil.
- have to /ˈhæftə/: v bu yerda /f/ boʻlib eshitiladi, chunki keyin /t/ keladi. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: /d/ /t/ ichida yoʻqoladi. Yozuvda esa doim toʻliq shaklni yozing, «hafta» emas.
- have dagi /æ/ ogʻizni keng ochib, e dan pastroqda aytiladi. Uni oʻzbekcha «e» bilan aytmang: have va head dagi unlilar har xil.
- have to da have qisqartirilmaydi: I have to go deng (norasmiy: I've got to go).
Oltin qoida
Mustn't = qilmang, ruxsat yoʻq («mumkin emas»). Don't have to = zarur emas, tanlov sizda («shart emas»). Must ning oʻtgan zamon shakli yoʻq: oʻtmish uchun had to, will dan keyin will have to ishlating.
Mashqlar
A. Tuzilish
Gaplarni koʻrsatilganidek toʻldiring yoki oʻzgartiring.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
you have to wear a uniform at your school?
-
Inkor qiling: He has to pay.
-
Kelasi zamonga oʻtkazing: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Oʻtgan zamonda savol tuzing: you / have to / wait / long?
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: You … cross the road when the light is red.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: It's Sunday, so I … get up early.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Entry is free. You … pay.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: It's a secret. You … tell anyone!
-
Toʻgʻri javobni tanlang: In the museum: "Sorry, you … take photos here."
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Kontekstda
must, mustn't, can't yoki have to ning mos shaklini ishlating.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Bu hafta qilishingiz shart boʻlgan ikkita ishni va qilishingiz shart boʻlmagan bitta ishni yozing.
-
Uyingiz, maktabingiz yoki ish joyingiz uchun mustn't yoki can't bilan ikkita qoida yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-17 Can va Can't oʻzbekcha: qila olaman, mumkinmi, yordam bera olasizmi? Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect yoki Past Simple? Farqi oddiy tilda I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will oʻzbekcha: qaror, taklif, vaʼda va bashorat (will, won't, shall) It's late. I think I (take) a taxi.
Javoblar
A. Tuzilish
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Maʼno
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Xatoni toping
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Kontekstda
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Sizning navbatingiz
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Aralash takrorlash
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
