Nominalisation oʻzbekcha: decision, improvement, a sharp rise in prices — rasmiy uslubda ot birikmalari
Nominalisation and Noun Phrases
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz feʼl va sifatlarni otga aylantira olasiz, butun bir gapning maʼlumotini bitta ot birikmasiga joylay olasiz, otdan oldin va keyin maʼlumot qoʻshib ot birikmasi qura olasiz hamda bu ixcham, rasmiy uslub yozuvingizga qachon yordam berishi va qachon uni yomonlashtirishini hal qila olasiz.
Asosiy gʻoya
Kundalik ingliz tili voqealarni feʼllar bilan hikoya qiladi: Prices rose sharply, so people bought less. Rasmiy ingliz tili esa koʻpincha voqealar haqida narsalar sifatida gapirishni afzal koʻradi: The sharp rise in prices led to a fall in demand. Feʼl yoki sifatni otga aylantirish nominalisation (otlashtirish) deyiladi.
Voqeani oqayotgan suv deb tasavvur qiling. Feʼl uni oqib oʻtishiga qoʻyib beradi. Nominalisation esa uni muz boʻlagiga aylantiradi: qoʻlga olish, oʻlchash va gapning boshqa joyiga qoʻyish mumkin boʻlgan qattiq narsaga. Ot sifatida voqea ega boʻla oladi (The rise… led to…), sifat qabul qiladi (a sharp rise) va oldidan ham, ortidan ham qoʻshimcha maʼlumot olib yuradi.
Lekin muz narsalarni yashiradi ham. Ot birikmasida kim nima qilgani yoʻqolib qolishi mumkin, otlar haddan tashqari koʻp boʻlsa, matn sekin va sovuq boʻlib qoladi. Yaxshi yozuvchilar taʼsirli koʻrinish uchun emas, oʻquvchi dalilni kuzatib borishi uchun otlashtiradi. IELTS Writing Task 1 va akademik insholarda bu mahorat juda foydali.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tili ham otlashtirishni juda yaxshi koʻradi: -ish (narxlarning oshishi), -lik (muhimlik), -uv (tekshiruv), -im (bilim, kiyim). Shuning uchun gʻoya sizga tanish. Ayniqsa rasmiy-idoraviy uslubimizda «tekshiruv oʻtkazildi», «qaror qabul qilindi» kabi kuchsiz feʼl + ot birikmalari juda keng tarqalgan, inglizchada esa ular koʻpincha ogʻir eshitiladi. Farqlar boshqa joyda. Birinchidan, oʻzbekchadagi -ning har doim of emas: «narxlarning oshishi» = a rise in prices. Ikkinchidan, oʻzbekchada «tez» ham sifat, ham ravish, inglizchada esa ot birikmasida sifat kerak (rapid, rapidly emas). Uchinchidan, oʻzbekchada aniqlovchi har doim otdan oldin keladi («yashil paltodagi ayol»), inglizchada esa uzun maʼlumot otdan keyin joylashadi (the woman in the green coat). Va nihoyat, aniqlovchi vazifasidagi ot oʻzbekchada koʻplikda boʻlishi mumkin («mijozlar soʻrovnomasi»), inglizchada esa odatda birlikda (customer survey).
| Oʻzbekcha | Eʼtibor bering | Inglizcha |
|---|---|---|
| narxlarning keskin oshishi | «-ning» → in | a sharp rise in prices |
| kompaniyaning tez kengayishi | sifat | the company's rapid expansion |
| uyquning muhimliki | of | the importance of sleep |
| uning guruhni tark etish qarori | ot + to-infinitive | her decision to leave the band |
| yashil paltodagi ayol | aniqlovchi otdan keyin | the woman in the green coat |
| mijozlar mamnuniyati soʻrovnomasi | aniqlovchi ot birlikda | a customer satisfaction survey |
| tekshiruv oʻtkazamiz | kuchsiz feʼl + ot | We will investigate the matter. |
Tuzilish
Feʼl → ot (qoʻshimchalarning toʻliq tizimi T-02 da)
| Andoza | Feʼllar | Otlar |
|---|---|---|
| -tion / -sion | decide, reduce, explain, conclude | decision, reduction, explanation, conclusion |
| -ment | improve, develop, agree, argue | improvement, development, agreement, argument |
| -al | arrive, refuse, approve, propose | arrival, refusal, approval, proposal |
| -ure / -ance / -ence | fail, close, perform, depend | failure, closure, performance, dependence |
| bir xil soʻz | increase, decline, change, rise, delay | an increase, a decline, a change, a rise, a delay |
| notoʻgʻri | grow, analyse, behave, choose, lose | growth, analysis, behaviour, choice, loss |
Sifat → ot
| Andoza | Sifatlar | Otlar |
|---|---|---|
| -ance / -ence | important, relevant, independent | importance, relevance, independence |
| -ity | able, possible, complex, available | ability, possibility, complexity, availability |
| -ness | aware, effective, willing | awareness, effectiveness, willingness |
| -y / -cy | difficult, accurate, efficient | difficulty, accuracy, efficiency |
| -th | long, strong, wide, deep | length, strength, width, depth |
Gapdan ot birikmasiga
| Gap | Ot birikmasi | Nima oʻzgaradi |
|---|---|---|
| prices rose sharply | a sharp rise in prices | feʼl → ot; ravish → sifat |
| the council decided to close the library | the council's decision to close the library | ega → egalik 's |
| researchers analysed the data | the analysis of the data (by researchers) | toʻldiruvchi → of-ibora; bajaruvchi ixtiyoriy |
| the train arrived late | the late arrival of the train | ega → of-ibora |
| customers are satisfied | customer satisfaction | sifat → ot; ot aniqlovchi vazifasida |
Ot birikmasining tuzilishi
| Otdan oldin | Asosiy ot | Otdan keyin |
|---|---|---|
| a rapidly growing | population | |
| her | decision | to leave the band |
| the | woman | in the green coat |
| people | affected by the floods | |
| the new customer satisfaction | survey | that we sent last week |
Asosiy ot (head noun) butun birikma haqida gap boradigan ot. Qolgan hamma narsa uni tavsiflaydi. Otlardan keyingi predloglar (increase in, impact on, access to) B2-24 da oʻrganiladi.
Qoʻllanish
1Feʼl va sifatlarni otga aylantirish
Voqea, jarayon va xususiyatni bildiradigan koʻp feʼl va sifatlarning tegishli oti bor. Ularni juft-juft qilib, odatda keladigan predlogi bilan birga yodlang.
2Gapni ot birikmasi qilib qayta yozish
Nominalisation butun bir gapni yangi gapning egasi yoki toʻldiruvchisiga aylantiradi, shunda u haqida biror narsa deyish mumkin: unga nima sabab boʻlgani, u nimaga olib kelgani, uni qanday baholashingiz. Feʼl otga, ravish sifatga, ega esa egalik 's yoki of-iboraga aylanadi.
3Otdan oldingi maʼlumot
Asosiy otdan oldin aniqlovchi soʻzlar, sifatlar, sifatdoshlar va boshqa otlar kelishi mumkin. Ravish + sifatdosh nisbiy ergash gapning oʻrnini ixcham bosadi: a population which is growing rapidly → a rapidly growing population. Bu oʻzbekchadagi «tez oʻsib borayotgan aholi» tartibiga oʻxshaydi.
4Otdan keyingi maʼlumot
Asosiy otdan keyin ingliz tili predlogli iboralar, to-infinitive, sifatdosh iboralar (B2-09), nisbiy ergash gaplar va that ergash gaplar bilan tafsilot qoʻshadi. Uzun, ogʻir maʼlumot odatda otdan oldin emas, keyin keladi. Oʻzbekchada bularning hammasi otdan oldin turadi, shuning uchun tartibga alohida eʼtibor bering.
5Of-ibora va ot + ot zanjirlari
Of-ibora otlashgan soʻzni uning toʻldiruvchisi (the development of new drugs: kimdir ularni yaratadi) yoki egasi (the arrival of the guests: mehmonlar keladi) bilan bogʻlaydi. Odamlar va tashkilotlar bilan koʻpincha 's tabiiyroq. Ot + ot zanjiri da oxirgi ot asosiy, oldingilari sifat kabi ishlaydi va odatda birlikda boʻladi. Zanjirni oʻngdan chapga oʻqing: customer satisfaction survey — mijozlar mamnuniyati haqidagi soʻrovnoma.
6Nominalisation yozuvni qachon yomonlashtiradi
Nominalisation maqsad emas, vosita. U javobgar kimligini yashirganda, kuchli feʼl oʻrnini kuchsiz feʼl + ot egallaganda (carry out an investigation → investigate), ot zanjirlari tushunib boʻlmaydigan darajada uzun boʻlganda yoki qisqa gap aniqroq boʻladigan joyda yozuvni yomonlashtiradi. Koʻrsatmalar, xatlar va nutqda odatda feʼllar yaxshiroq.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-ning» → of. «Jinoyatchilikning kamayishi», «narxlarning oshishi» dagi «-ning» ni avtomatik ravishda of qilmang. Increase, rise, fall, decrease, drop kabi oʻzgarish otlaridan keyin in + oʻzgargan narsa keladi; of esa miqdorni bildiradi.
2. «Tez» — ham sifat, ham ravish. Oʻzbekchada «tez yugurdi» va «tez oʻsish» da bir xil soʻz. Inglizchada ot birikmasi ichida faqat sifat keladi: sudden, rapid, gradual, steady, -ly siz.
3. Aniqlovchi ot koʻplikda. Oʻzbekchada «kitoblar almashinuvi dasturi», «mijozlar bazasi» tabiiy. Inglizchada boshqa ot oldidagi ot sifat kabi ishlaydi va odatda birlikda qoladi.
4. Idoraviy uslub: kuchsiz feʼl + ot. Oʻzbek rasmiy matnlarida «tahlil oʻtkazildi», «nazorat amalga oshirildi» kabi birikmalar odatiy va hatto obroʻli koʻrinadi. Ingliz tilida ular koʻpincha ogʻir va noaniq eshitiladi, ayniqsa xatlar va hisobotlarda. Iloji boʻlsa, kuchli feʼl va aniq ega ishlating.
Adashtirmang
Nominalisation va ot vazifasidagi -ing shakli — Ikkalasi ham harakatni nomlaydi. -ing shakli (B1-19) feʼl grammatikasini saqlaydi: toʻgʻri toʻldiruvchi va ravish oladi. Nominalisation esa ot grammatikasini oladi: artikl, sifat va of.
's, of va ot + ot — 's ni asosan odamlar va tashkilotlar uchun, of ni narsalar va uzun iboralar uchun, ot + ot ni esa tur yoki toifa uchun ishlating. A1-08 ga qarang.
increase in va increase of — in nima oʻzgarganini aytadi; of esa qancha oʻzgarganini. B2-24 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Qoʻshimcha qoʻshilganda urgʻu koʻpincha koʻchadi: able /ˈeɪbl/ → ability /əˈbɪləti/; explain /ɪkˈspleɪn/ → explanation /ˌekspləˈneɪʃn/; analyse /ˈænəlaɪz/ → analysis /əˈnæləsɪs/.
- -tion, -sion va -ity bilan urgʻu qoʻshimchadan oldingi boʻgʻinga tushadi: decision, reduction, complexity. Oʻzbekcha odat boʻyicha urgʻuni oxirgi boʻgʻinga qoʻymang: decision oxiri urgʻusiz /ʒn/ bilan tugaydi.
- -tion /ʃn/ deb aytiladi: unli yoʻq, «t» ham eshitilmaydi. Oʻzbekchadagi «informatsiya», «konstitutsiya» kabi soʻzlar taʼsirida «-tsion» deb oʻqimang.
- -ment, -ness va ot yasovchi -al odatda feʼl yoki sifat urgʻusini saqlaydi: develop → development, aware → awareness, arrive → arrival. (Sifat yasovchi -al uni koʻchirishi mumkin: origin → original.)
- Baʼzi soʻzlar ot va feʼl sifatida bir xil yoziladi, lekin urgʻusi oʻzgaradi: an increase / to increase; a record / to record.
- Imlo oʻzgarishlariga eʼtibor bering: explain → explanation, pronounce → pronunciation, describe → description, maintain → maintenance, argue → argument (e yoʻq).
- analyse, behaviour (UK) / analyze, behavior (US). judgement UK umumiy qoʻllanishida, judgment AQSh ingliz tilida va UK huquqiy matnlarida odatiy.
- -ly ravishdan keyin chiziqcha qoʻyilmaydi: a rapidly growing population. Solishtiring: a well-known study (B1-29 ga qarang).
Oltin qoida
Rasmiy va ixcham yozish uchun voqeani otga aylantiring va gapning qolgan qismini uning atrofida quring: oʻzgarish otlaridan keyin in, ot oldida sifat (rapid, rapidly emas), aniqlovchi ot birlikda. Lekin oʻquvchi endi kim nima qilganini koʻrmasa yoki birikmani oʻqish qiyin boʻlib qolsa, feʼlga qayting.
Mashqlar
A. Tuzilish
Har bir gapni berilgan soʻzlar bilan qayta yozing, shunda voqea ot birikmasiga aylansin. Maʼnoni saqlang.
-
«Their failure» bilan boshlab qayta yozing: They failed to agree, and this delayed the project by six months.
-
«His refusal» bilan boshlab qayta yozing: He refused to comment, which surprised journalists.
-
«The rapid growth» bilan boshlab qayta yozing: The population grew rapidly, and this surprised the experts.
-
«The council's decision» bilan boshlab qayta yozing: The council decided to close the pool, and this angered residents.
-
«The sharp rise» bilan boshlab qayta yozing: Prices rose sharply, so many families cut back on holidays.
-
«a rapidly growing» bilan qayta yozing: The country has a population which is growing rapidly.
-
«The late arrival» bilan boshlab qayta yozing: The train arrived late, so we missed the opening speech.
B. Maʼno
Kontekstga mos gapni tanlang. Izoh sababini tushuntiradi.
-
Siz ijara haqi nima sababdan emas, qanchaga oshishini aytmoqchisiz. Qaysi gap?of = qancha; in = nima oʻzgaradi
-
"The development of the new software took two years." Bu yerda of-ibora nimani koʻrsatadi?bu yerda of-ibora develop feʼlining toʻldiruvchisi
-
Hamkasbingizga qisqa xat. Qaysi biri yaxshiroq?xat va koʻrsatmalarda kuchli feʼl aniqroq
-
Joy cheklangan rasmiy yillik hisobot. Qaysi gap ixchamroq va rasmiyroq?otlashgan voqealarni led to bilan bogʻlash mumkin
-
Kim javobgar ekani muhim boʻlgan xodimlar uchun eʼlon. Qaysi gap halolroq?ot uslubi bajaruvchini yashiradi
-
Jamoaning ichki atamalarini bilmaydigan yangi hamkasbga xat. Qaysi gapni tushunish osonroq?uzun ot zanjirlarini tushunish qiyin; maʼlumotni otdan keyin qoʻying
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni toʻliq yozing yoki correct deb yozing.
-
We are planning to send a customers feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
-
Her refusal of signing the new contract caused serious problems for the whole department.
-
Experts warn that the new law will have a big impact in small businesses in rural areas.
-
The analyse of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
-
The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.high-street stores (UK) = shahar markazidagi doʻkonlar
D. Kontekstda
Shahar hisobotining birinchi qoralamasini oʻqing. Har bir raqamlangan gapni koʻrsatmaga muvofiq qayta yozing.
(19) Last year the number of cyclists increased dramatically. (20) This happened mainly because three new bike lanes opened. (21) Residents who live near the lanes reported less traffic noise, and air quality improved noticeably. (22) However, the council decided to remove 400 parking spaces, and this was unpopular with drivers. (23) The council also failed to consult local shops, and this led to a number of complaints. (24) An evaluation of the scheme will be carried out by the transport department in the spring. The council hopes that the results will help it to plan further routes across the city.
-
(19) gap: «Last year there was» bilan boshlang.
-
(20) gap: «This was mainly due to» bilan boshlang.
-
(21) gap: «who live» ni sifatdosh bilan almashtiring va gapni «a noticeable improvement in air quality» bilan tugating.
-
(22) gap: «However, the council's decision» bilan boshlang.
-
(23) gap: «Its failure» bilan boshlang.
-
(24) gap juda ogʻir. Uni «The transport department» bilan boshlab, aniq feʼl uslubida qayta yozing.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Shahringiz, maktabingiz yoki ish joyingizdagi oʻzgarish haqida qisqa rasmiy hisobot uchun 2–3 gap yozing. Kamida ikkita otlashgan soʻzni ega yoki toʻldiruvchi sifatida (the closure of…, a sharp rise in…) va bitta ot + to-infinitive (decision to…, failure to…) ishlating.
-
Bu ogʻir eʼlonni 2–3 gapdan iborat samimiy xatga aylantiring, iloji boricha otlar oʻrniga feʼllar ishlating: "The completion of the renovation has been delayed. Confirmation of a new date will be provided upon receipt of the materials."
-
Bu norasmiy tushuntirishni ot birikmasi bilan boshlanadigan va ot + predlog (impact on, increase in, lack of) ishlatilgan bitta rasmiy gapga aylantiring: "Lots of people started working from home, and that really hurt city-centre cafés."
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B2-09 Reduced Relative Clauses oʻzbekcha: «eshik oldida turgan odam» ingliz tilida (-ing, past participle, to) Nisbiy ergash gapni qisqartiring: People who live near the airport often complain about the noise at night.
-
C1-10 Ellipsis va substitution oʻzbekcha: Yes, I am, I hope not, I'd love to — takrorlamasdan gapirish Javobni takrorlashsiz qayta yozing: "Will the report be ready by Friday?" "I hope that it will be ready by Friday."
-
C1-07 Participle clauses oʻzbekcha (murakkab): Having been told, Not knowing, With prices rising Participle clause bilan qayta yozing: The report was published in May, and it caused a national debate.
Javoblar
A. Tuzilish
- Their failure to agree delayed the project by six months.
- His refusal to comment surprised journalists.
- The rapid growth of the population surprised the experts. / The rapid growth in the population surprised the experts.
- The council's decision to close the pool angered residents.
- The sharp rise in prices forced many families to cut back on holidays. / The sharp rise in prices led many families to cut back on holidays.
- The country has a rapidly growing population.
- The late arrival of the train meant that we missed the opening speech. / The late arrival of the train caused us to miss the opening speech.
B. Maʼno
- The landlord has announced an increase of 12%.
- Someone developed the new software.
- Please check the figures before Friday.
- The sharp fall in sales led to cuts in the marketing budget.
- The board decided to cut forty jobs.
- The report on what training our staff need is late.
C. Xatoni toping
- We are planning to send a customer feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
- Her refusal to sign the new contract caused serious problems for the whole department.
- Experts warn that the new law will have a big impact on small businesses in rural areas.
- The analysis of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
- ✓ The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.
D. Kontekstda
- Last year there was a dramatic increase in the number of cyclists.
- This was mainly due to the opening of three new bike lanes.
- Residents living near the lanes reported less traffic noise and a noticeable improvement in air quality.
- However, the council's decision to remove 400 parking spaces was unpopular with drivers.
- Its failure to consult local shops led to a number of complaints.
- The transport department will evaluate the scheme in the spring.
E. Sizning navbatingiz
- The closure of the town's last bookshop has caused widespread disappointment. The council's decision to turn the building into flats was taken without public consultation. There has also been a sharp rise in rents in the surrounding streets.
- We haven't been able to finish the renovation yet. We'll confirm a new date as soon as the materials arrive.
- The sharp increase in home working has had a serious impact on city-centre cafés.
F. Aralash takrorlash
- People living near the airport often complain about the noise at night.
- I hope so.
- Published in May, the report caused a national debate.
