Mürəkkəb təyin budaq cümlələri azərbaycanca: to whom, whereby, in which case, whatever
Advanced Relative Clauses
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz rəsmi təyin budaq cümlələrini (relative clauses) işlədə biləcəksiniz: to whom, the extent to which, whereby, in which case, by which time, at which point. Həmçinin what, whatever və whoever kimi isim funksiyasında olan budaq cümlələri (nominal relatives) qura, təyin budaq cümləsini məsdər və miqdar sözləri ilə birləşdirə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Təyin budaq cümləsi qarmaq kimidir: isimdən əlavə məlumat asır. Gündəlik ingiliscədə ön söz qarmağın sonunda sallanır: the person I spoke to. Rəsmi ingiliscədə isə ön söz qabağa keçir və bağlayıcı əvəzlikdən yapışır: the person to whom I spoke. Məna eynidir; dəyişən yalnız üslubdur.
Bəzi rəsmi bağlayıcı sözlər tək bir isimdən yox, bütöv fikirdən yapışır: The train may be cancelled, in which case we'll drive. Burada which bütöv vəziyyəti, yəni qatarın ləğv olunmasını göstərir.
Bəziləri isə isimlərini öz içində daşıyır. What «… olan şey» deməkdir; whoever «kim … -sa» deməkdir. Bu cür budaq cümlələrdə bütün budaq cümlə isim kimi işləyir: What she said surprised me.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycancada təyin budaq cümləsinin işini əsasən feili sifət görür və o, isimdən əvvəl gəlir: «məktubun ünvanlandığı şəxs», «nəzəriyyənin əsaslandığı tədqiqat». Burada ön sözə uyğun ayrıca söz yoxdur: əlaqəni feilin özü və hal şəkilçisi göstərir. Ona görə ingiliscədə ön sözü tamamilə unuduruq (the colleague I rely ❌). İngiliscədə ön söz mütləq qalmalıdır: ya sonda (I rely on), ya da rəsmi üslubda qabaqda (on whom I rely). Bütöv fikrə qayıdanda biz bu halda, o vaxta qədər, elə həmin an deyirik və adətən yeni cümlə başlayırıq; ingiliscədə bu işi bir budaq cümlə görür: in which case, by which time, at which point. Qrupun bir hissəsindən danışanda «hamısı», «heç biri», «çoxu» sözlərindən sonra azərbaycancada tam cümlə gəlir; ingiliscədə isə vergüldən sonra all of whom / most of which lazımdır, all of them yox. Whatever / whoever isə bizim nə … -sa, kim … -sa quruluşumuza çox yaxındır.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Həmişə arxalandığım həmkar | the colleague on whom I always rely / the colleague I always rely on | ön söz itmir |
| Bütün nəzəriyyənin əsaslandığı tədqiqat budur. | This is the research on which the whole theory is based. | rəsmi: ön söz + which |
| Reys gecikə bilər, bu halda növbəti reysə çatmarıq. | The flight might be delayed, in which case … | bütöv fikrə qayıdır |
| …, o vaxta qədər restoran artıq bağlanmışdı. | …, by which time the restaurant had closed. | + Past Perfect |
| Üç qardaşı var, hamısı xaricdə yaşayır. | She has three brothers, all of whom live abroad. | vergüldən sonra of whom |
| Nə istəyirsənsə, sifariş et. | You can order whatever you like. | «nə … -sa» → whatever |
| Kim hazırlayıbsa, mükafata layiqdir. | Whoever designed this app deserves an award. | «kim … -sa» → whoever |
Quruluş
Ön söz + whom / which
| Qeyri-rəsmi (ön söz sonda) | Rəsmi (ön söz qabaqda) |
|---|---|
| the person (who) I spoke to | the person to whom I spoke |
| the company (that) she works for | the company for which she works |
| the colleagues (who) he relies on | the colleagues on whom he relies |
| the way (that) the system works | the way in which the system works |
Ön sözdən sonra whom (insanlar) və ya which (əşyalar) işlədin, yaxud whose + isim (the writer to whose work I referred). That burada heç vaxt mümkün deyil, ön sözdən sonra who isə diqqətli ingiliscədə işlənmir.
Üsula, zamana və ya bütöv vəziyyətə bağlanan sözlər
| Söz | Mənası | Nəyə aiddir |
|---|---|---|
| whereby | by which / through which; «… vasitəsilə, … əsasən» | sistem, üsul və ya razılaşma |
| in which case | belə olsa, bu halda | bütün əvvəlki budaq cümlə |
| by which time | o vaxta qədər isə | zaman və ya hadisə |
| at which point | elə həmin an | an və ya hadisə |
İsim funksiyasında olan budaq cümlələr (isim içəridədir)
| Söz | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| what | … olan şey(lər) | What I need is sleep. |
| whatever | nə … -sa, hər nə | Take whatever you want. |
| whoever | kim … -sa | Whoever finishes first wins. |
| whichever | hansı … -sa (məhdud seçimdən) | Choose whichever room you like. |
| wherever / whenever | hara … -sa / nə vaxt … -sa | Sit wherever you like. |
Məsdər və miqdar sözləri ilə (təkrar)
| Qəlib | Nümunə |
|---|---|
| isim + to + məsdər | the person to contact |
| isim + ön söz + which/whom + to + məsdər (rəsmi) | a place in which to live |
| miqdar sözü + of + whom / which | all of which, neither of whom |
İstifadə
1Ön söz + whom / which
Rəsmi yazıda ön sözü whom və ya which sözündən əvvəl qoyun. Bəzi ifadələr demək olar ki, həmişə bu qəlibdə işlənir: the extent to which, the speed at which, the way in which, the basis on which. Frazal feillər bunu edə bilməz: onların hissəciyi feillə qalır (the problem I came across). Hər iki söz sırası düzgündür; üsluba görə seçin (C2-02 dərsinə baxın).
2Whereby
Whereby «by which» və ya «through which» deməkdir: «… vasitəsilə», «… əsasən». O, sistemin, sxemin, razılaşmanın və ya prosesin necə işlədiyini təqdim edir. Rəsmidir, işgüzar və akademik yazıda çox işlənir.
3In which case, by which time, at which point
Bu ifadələr bütöv vəziyyətə qayıdır və ondan nə çıxdığını əlavə edir. Vergüldən sonra gəlir. In which case = belə olsa; by which time = o vaxta qədər isə (çox vaxt Past Perfect ilə, yəni keçmiş bitmiş zamanla); at which point = elə həmin an. Azərbaycancada bunları çox vaxt yeni cümlə ilə deyirik, ingiliscədə isə bir cümlənin içində qalır.
4İsim funksiyasında: what və -ever sözləri
Bu budaq cümlə ismi öz içində daşıyır, ona görə bütün budaq cümlə mübtəda və ya tamamlıq ola bilər. What = «… olan şey(lər)» (B2-20 dərsinə baxın). -ever formaları «hansı olursa olsun, fərqi yoxdur» mənasını əlavə edir; bizim «nə … -sa», «kim … -sa» quruluşumuz kimi. Whichever məhdud seçim üçündür. Cümlənin əvvəlində whatever, whoever və wherever həm də «nə olursa olsun, kim olursa olsun» mənasını verə bilər (B2-23 dərsinə baxın).
5Məsdərlə təyin budaq cümləsi (təkrar)
Təyin budaq cümləsi to + məsdərə qədər qısala bilər, xüsusən məqsəd bildirən isimlərdən və first, last, only sözlərindən, həmçinin üstünlük dərəcəsindən sonra (B2-09 dərsinə baxın). Rəsmi üslubda məsdərdən əvvəl ön söz + which / whom gələ bilər. Məsdərdən əvvəl who və that heç vaxt işlənmir.
6Miqdar sözü + of whom / of which (təkrar)
Qrupun bir hissəsindən danışmaq üçün miqdar sözü (all, some, most, many, neither, none, both, half) və ya rəqəm + of whom (insanlar) və ya of which (əşyalar) işlədin. Bunlar əlavə məlumat verən budaq cümlələrdir, ona görə vergüldən sonra gəlir (B2-08 dərsinə baxın).
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Feili sifət → ön söz itir. «Həmişə arxalandığım həmkar», «on il yaşadığımız mənzil» birləşmələrində ön söz yoxdur: əlaqəni «-dığı» və hal şəkilçisi göstərir. Ona görə ingiliscədə ön sözü tamamilə buraxırıq. Rely on, live in kimi feillər ön sözünü itirmir: ya sonda qalır, ya da rəsmi üslubda whom / which sözündən əvvələ keçir.
2. «…, hamısı / çoxu …» → all of them + tam cümlə. Azərbaycancada «Kamranın Bakıda üç əmisi oğlu var, hamısı bankda işləyir» deyirik: vergüldən sonra müstəqil cümlə gəlir. İngiliscədə iki cümləni vergüllə belə birləşdirmək olmaz. Ya of whom / of which, ya da and lazımdır.
3. «Bu halda» → In this case. «Qəbələ yolu sabah bağlı ola bilər. Bu halda avtobusla gedəcəyik» cümləsini sözbəsöz çeviririk. In this case qrammatik cəhətdən düzgündür, amma ingiliscədə adətən konkret, artıq mövcud olan bir hal üçün işlənir. Ehtimal olunan vəziyyətə qayıdanda in which case (bir cümlədə) və ya in that case (yeni cümlədə) deyilir.
4. «Nə» hər yerdə → what. Azərbaycancada «nə» sözü «nə istəyirsənsə» kimi quruluşlarda bağlayıcı rolunu oynayır, ona görə ingiliscədə what sözünü hər yerdə bağlayıcı kimi işlədirik, all və everything sözlərindən sonra da. Bu sözlər ismi artıq ifadə edir; onlardan sonra that gəlir və ya heç nə gəlmir.
Qarışdırmayın
what və which (bütöv budaq cümləyə aid) — What ismi öz içində daşıyır (= … olan şey). Vergüldən sonra gələn which isə bütün əvvəlki budaq cümlə haqqında fikir bildirir (B2-08 dərsinə baxın).
whereby və where — Where yerə (fiziki və ya mücərrəd) aiddir; whereby isə üsula və ya razılaşmaya.
whoever və who — Who sözündən əvvəl isim lazımdır (the person who…). Whoever ismi öz içində daşıyır.
Yazılış və tələffüz
- Whom /huːm/: who + «m». İngiliscədəki /h/ səsi azərbaycanca h səsinə uyğundur, burada çətinlik yoxdur; yalnız /uː/ səsini uzun deyin.
- Whereby bir sözdür, vurğu ikinci hecaya düşür: /weəˈbaɪ/ (UK), /werˈbaɪ/ (US). Əvvəlindəki /w/ üçün dodaqları yumrulayın, «v» deməyin.
- Whatever, whoever, whichever, wherever, whenever hər biri bir sözdür; vurğu -ev- hissəsinə düşür: whatever. Azərbaycancadakı kimi son hecanı vurğulamayın.
- What ever iki söz kimi yazılanda emosional sualdır (What ever happened to him?), isim funksiyalı budaq cümlə deyil; C1-06 dərsinə baxın.
- In which case, by which time və at which point sözlərindən əvvəl qısa fasilə olur; yazıda bunu vergül göstərir.
- most of which, neither of whom ifadələrində vurğu miqdar sözünə düşür: most of which.
Qızıl qayda
Rəsmi ingiliscədə ön sözü qabağa keçirə bilərsiniz; ondan sonra whom və ya which işlədin, heç vaxt that yox. Budaq cümlənin özü isim olanda what və -ever sözlərini işlədin. Yeni fikri bütöv vəziyyətə bağlamaq üçün in which case, by which time və at which point işlədin. Feili sifətdən çevirəndə ön sözü itirməyin: the colleague I rely on.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni verilən quruluşla yenidən yazın. Mənanı saxlayın.
-
Ön sözü bağlayıcı əvəzlikdən əvvələ keçirərək rəsmi şəkildə yenidən yazın: The woman I sent the email to is my manager.
-
"whereby" ilə bir cümlə kimi yenidən yazın: The company has a new scheme. Under this scheme, staff can buy shares at a discount.
-
"in which case" ilə bir cümlə kimi yenidən yazın: The flight might be delayed. If that happens, we'll miss our connection.
-
"by which time" ilə bir cümlə kimi yenidən yazın: We didn't get there until midnight. The restaurant had already closed then.
-
"of whom" ilə bir cümlə kimi yenidən yazın: I asked two mechanics. Neither of them could find the problem.
-
"Whoever" ilə başlayın: The person who designed this app deserves an award.
-
Ön söz + "whom" + to + məsdər işlədərək rəsmi şəkildə yenidən yazın: She felt she had nobody to share her worries with.
B. Məna
Vəziyyəti oxuyun və daha uyğun cümləni seçin.
-
Rəsmi tövsiyə məktubu. Hansı cümlə üsluba daha uyğundur?üslub: ön söz + whom rəsmi qəlibdir
-
Dosta mesaj. Hansı daha təbiidir?üslub: söhbətdə rəsmi qəlib qəliz səslənir
-
Rəsmi qaydalar sənədi mentorluq sistemini təsvir edir. Hansı ifadə daha dəqiqdir?whereby = by which: üsul və ya razılaşma; where yerə aiddir
-
Xəbər yazısı iclasda baş verənləri təsvir edir. Hansı cümlə uyğundur?bu, həqiqətən həmin an baş verdi; in which case = belə olsa
-
Ev sahibi qonağa üç boş otağı göstərir. Hansı cümlə daha uyğundur?whichever = məhdud seçimdən hər hansı biri
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
We interviewed twelve candidates for the post, most of them had several years of experience in the industry.
-
Everything what the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
-
The house in that my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family.
-
Whatever you will decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
-
The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.
D. Mətndə
Məktubu oxuyun və nömrələnmiş hissələri daha rəsmi və bağlı üslubda yenidən yazın.
Dear Ms Kovac,
(18) Thank you for your application. We received it on 3 May. (19) The panel has five members. All of them were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview. (20) We use a system. In this system, each candidate gives a ten-minute presentation. (21) Interviews end on 20 May. At that moment the panel will make its decision. (22) Please let us know if you cannot attend. If that happens, we will offer you another date. (23) You may bring any materials that you find useful. (24) The person you should send questions to is Mr Adebayo.
Yours sincerely,
Hana Iqbal
-
(18) bəndini əlavə məlumat verən təyin budaq cümləsi ilə bir cümləyə birləşdirin.
-
(19) bəndindəki ilk iki cümləni "all of whom" ilə birləşdirin.
-
(20) bəndini "whereby" ilə bir cümləyə birləşdirin.
-
(21) bəndini "at which point" ilə birləşdirin.
-
(22) bəndini "in which case" ilə birləşdirin.
-
(23) cümləsini -ever ilə bitən sözlə yenidən yazın.
-
(24) cümləsini "to whom" ilə rəsmi şəkildə yenidən yazın.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Müəlliminizə və ya mentorunuza 2–3 cümləlik rəsmi təşəkkür qeydi yazın. Bir dəfə ön söz + whom, bir dəfə də the extent to which və ya the way in which işlədin.
-
Pozula biləcək bir planı 2–3 cümlə ilə təsvir edin. Bir dəfə in which case, bir dəfə də by which time və ya at which point işlədin.
-
Tanıdığınız bir qrup insanı və ya əşyanı 2–3 cümlə ilə təsvir edin. Bir dəfə miqdar sözü + of whom / of which, bir dəfə də -ever sözü (whoever, whatever və ya whichever) işlədin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom Əlavə məlumat verən təyin budaq cümləsi ilə birləşdirin: My sister is a chef. She lives in Rome.
-
B2-20 Noun clauses azərbaycanca: that, whether, what ilə başlayan budaq cümlələr "What" ilə başlayın: The thing that surprised me was her calm reaction.
-
C1-13 Discourse markers azərbaycanca: səbəb, nümunə, güzəşt və yekun (given that, namely, albeit) "albeit" ilə yenidən yazın: The project was a success, although it was an expensive one.
Cavablar
A. Quruluş
- The woman to whom I sent the email is my manager.
- The company has a new scheme whereby staff can buy shares at a discount.
- The flight might be delayed, in which case we'll miss our connection.
- We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed. / We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had already closed.
- I asked two mechanics, neither of whom could find the problem.
- Whoever designed this app deserves an award.
- She felt she had nobody with whom to share her worries.
B. Məna
- She is someone on whom I have always been able to rely.
- Is that the guy you were telling me about?
- We have a system whereby new staff are paired with a mentor.
- The speaker began shouting, at which point security asked him to leave.
- You can take whichever room you prefer tonight.
C. Səhvi tapın
- We interviewed twelve candidates for the post, most of whom had several years of experience in the industry. / We interviewed twelve candidates for the post, and most of them had several years of experience in the industry.
- Everything the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers. / Everything that the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
- The house in which my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family. / The house that my grandparents lived in for over fifty years has finally been sold to a young family.
- Whatever you decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
- ✓ The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.
D. Mətndə
- Thank you for your application, which we received on 3 May.
- The panel has five members, all of whom were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview.
- We use a system whereby each candidate gives a ten-minute presentation.
- Interviews end on 20 May, at which point the panel will make its decision.
- Please let us know if you cannot attend, in which case we will offer you another date.
- You may bring whatever materials you find useful.
- The person to whom you should send questions is Mr Adebayo.
E. Sizin növbəniz
- I would like to thank Dr Novak, without whom I would never have finished this project. Her advice has changed the way in which I approach research.
- We're planning to leave at six, but the traffic may be heavy, in which case we'll take the train. Either way, we should arrive by eight, by which time the speeches will have started.
- Our team has six members, most of whom work from home. Whoever comes into the office first on Monday makes the coffee.
F. Qarışıq təkrar
- My sister, who lives in Rome, is a chef.
- What surprised me was her calm reaction.
- The project was a success, albeit an expensive one.
