Need, Needn't Have, Be Supposed To azərbaycanca: öhdəlik və zərurət ətraflı
Need, Needn't Have, Be Supposed To: Obligation in Depth
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz nəyin lazım olduğunu və ya olmadığını deyə (need to, don't need to, needn't), keçmişdəki bir işin lazımsız olduğunu bildirə (needn't have done və didn't need to do), insanların tez-tez pozduğu gözləntilər və qaydalar haqqında danışa (be supposed to), rəsmi öhdəlik ifadələrini işlədə (be required to, be obliged to) və should, need to, have to, must arasında seçim edə biləcəksiniz.
Əsas fikir
A2-20 dərsində must, have to, mustn't və don't have to öyrəndiniz. Real öhdəliklərin isə çoxlu çaları var, ona görə iki sual verin:
- Nə qədər güclüdür? Məsləhət, zərurət, yoxsa pozulanda nəticəsi olan qayda?
- Haradan gəlir? Sizdən, qaydadan və ya qanundan, yoxsa sadəcə insanların gözləntisindən?
Bir termometr təsəvvür edin. Ən aşağıda should var: tövsiyə. Bir az yuxarıda need to: nəticə üçün lazımdır. Sonra have to və must: əsl öhdəlik. Ən yuxarıda be required to və be obliged to: qaydalar, qanunlar və müqavilələr.
Termometrin yanında xüsusi bir lövhə var: be supposed to. O, nəyin gözlənildiyini deyir və çox vaxt insanların bunu etmədiyinə işarə edir.
Nəhayət, need sözünün keçmişdə bir hiyləsi var. I needn't have taken a taxi o deməkdir ki, taksi tutmuşam və bu, artıq xərc idi. I didn't need to take a taxi isə adətən o deməkdir ki, taksi tutmamışam.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində zərurəti çox vaxt lazımdır və -malı / -məli ilə, zərurətin olmamasını isə ehtiyac yoxdur, lazım deyil, -malı deyil ilə deyirik. Bu, need to və don't need to / needn't sözlərinə yaxşı uyğun gəlir. Amma «lazımdır» çox vaxt şəxssiz işlənir, ingiliscədə isə mübtəda lazımdır: «Pasportu yeniləmək lazımdır» → You need to renew your passport.
Keçmişdə azərbaycan dili iki halı çox vaxt sözlərlə ayırır: nahaq yerə … -mışam («Nahaq yerə taksi tutmuşam») = needn't have taken; -mağa ehtiyac olmadı («Taksi tutmağa ehtiyac olmadı») = didn't need to take. «Ehtiyac yox idi» isə hər iki mənada işlənə bilər, ingiliscədə isə forma seçməlisiniz.
Be supposed to üçün çox yaxşı bir uyğunluq var: -malı idi («Bağlama dünən gəlməli idi») gözlənilən, amma baş verməyən işi bildirir, eynilə was supposed to kimi. İndiki zamanda isə bəzən guya sözü bu çaları verir: «Guya pəhriz saxlayıram». Rəsmi öhdəliyi azərbaycancada çox vaxt məchul növlə deyirik: «Sərnişinlərdən bilet tələb olunur». İngiliscədə isə insanlar mübtəda olur: Passengers are required to show a ticket. «Qorumağa borcludur» ifadəsi be obliged to deməkdir.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Hesabatı cümədən əvvəl bitirməyim lazımdır. | zərurət | I need to finish this report before Friday. |
| Ayaqqabılarınızı çıxarmağa ehtiyac yoxdur. | lazım deyil | You don't need to take your shoes off. |
| Nahaq yerə bu qədər yemək bişirmişəm. | edilib, amma lazımsız idi | I needn't have cooked so much. |
| Yer sifariş etməyə ehtiyac olmadı. | lazım deyildi, edilmədi | We didn't need to book. |
| Bağlama dünən gəlməli idi. | gözlənti, baş vermədi | The parcel was supposed to arrive yesterday. |
| Guya pəhriz saxlayıram. | gözlənti, əməl edilmir | I'm supposed to be on a diet. |
| Sərnişinlərdən bilet tələb olunur. | rəsmi qayda | Passengers are required to show a ticket. |
| Şirkətlər məlumatları qorumağa borcludur. | qanuni borc | Companies are obliged to protect data. |
Quruluş
Need (indiki zaman)
| Forma | Növ | Nümunə |
|---|---|---|
| need to + feilin əsas forması | adi feil (bütün zamanlarda) | You need to renew your passport. |
| don't / doesn't need to + feilin əsas forması | adi feil, inkar | You don't need to bring anything. |
| needn't + feilin əsas forması (to və -s olmadan) | modal feil; əsasən UK, bir az rəsmi | You needn't bring anything. |
| Do I need to…? | sual | Do I need to book? |
Lazımsız keçmiş hərəkətlər: iki qəlib
| Qəlib | Baş verib? | Nümunə |
|---|---|---|
| needn't have + üçüncü forma | Hə, amma lazımsız idi. | I needn't have taken a taxi. (I took one.) |
| didn't need to + feilin əsas forması | Adətən yox: lazım deyildi, ona görə etmədim. | I didn't need to take a taxi. (Usually: I didn't.) |
Needn't have əsasən Britaniya ingiliscəsində işlənir. Amerika ingiliscəsində hər iki halda adətən didn't need to və ya didn't have to deyilir və mənanı kontekst göstərir. Didn't need to kontekst aydın olanda baş vermiş hərəkəti də bildirə bilər.
Be supposed to
| Nümunə | |
|---|---|
| indiki zaman + | We're supposed to check in by three. |
| indiki zaman − | You're not supposed to park here. |
| indiki zaman ? | What are we supposed to do with these forms? |
| keçmiş + | He was supposed to call me. (He didn't.) |
| keçmiş − | You weren't supposed to open it! (You did.) |
Rəsmi öhdəlik
| Forma | Nümunə |
|---|---|
| be required to + feilin əsas forması | Staff are required to wear ID badges. |
| be obliged to + feilin əsas forması | Landlords are obliged to carry out repairs. |
Güc şkalası
| Zəif → güclü | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| should / ought to | məsləhət, düzgün iş | You should back up your files. |
| need to | nəticə üçün lazımdır | You need to back up your files before the update. |
| have to | kənar qayda və ya vəziyyət | We have to back up all files on Fridays — it's company policy. |
| must | güclü; danışanın öz hissi və ya yazılı qayda | All files must be backed up daily. |
| be required to / be obliged to | rəsmi | Employees are required to back up all files. |
İstifadə
1Need to, don't need to, needn't
Need to zərurəti bildirir: nəticə əldə etmək üçün nə lazımdır. Don't need to və needn't hərəkətin lazım olmadığını deyir (istəsəniz, edə bilərsiniz). Needn't modal feildir: to və -s olmadan. Əsasən Britaniya ingiliscəsində işlənir və bir az rəsmidir; don't need to isə hər yerdə çox işlənir.
2Needn't have və didn't need to: lazımsız keçmiş hərəkətlər
Needn't have + üçüncü forma: işi görmüsünüz, sonra lazım olmadığı məlum olub, yəni zəhmət hədər gedib. Azərbaycancada bu, «nahaq yerə … -mışam» deməkdir. Didn't need to + feilin əsas forması: lazım deyildi və adətən etməmisiniz.
3Be supposed to: gözləntilər və qaydalar (tez-tez pozulan)
Be supposed to qayda, razılaşma və ya adət üzündən kimdən nəyin gözlənildiyini deyir. Çox vaxt həmin gözləntinin yerinə yetirilmədiyinə işarə edir. Not supposed to = qaydaya ziddir, olmaz. Keçmişdə was / were supposed to baş verməyən plan və ya gözləntini bildirir, azərbaycancadakı «-malı idi» kimi.
Be supposed to «deyilənə görə» mənasını da verə bilər: This café is supposed to be very good. Bu məna B2-12 dərsində öyrədilir.
4Be required to / be obliged to: rəsmi öhdəlik
Be required to və be obliged to qaydalarda, qanunlarda, müqavilələrdə və rəsmi sənədlərdə işlənir. Be obliged to çox vaxt qaça bilməyəcəyiniz hüquqi və ya mənəvi borcu bildirir. Not required to = lazım deyil (rəsmi). Azərbaycancada burada çox vaxt «tələb olunur» və «borcludur» deyirik.
5Should, need to, have to, must: şkalada seçim
Gücə və mənbəyə görə seçin. Should = məsləhət. Need to = məqsəd üçün lazımdır. Have to = kənardan gələn öhdəlik (qaydalar, başqa insanlar, vəziyyət). Must = güclü öhdəlik, çox vaxt danışanın öz hissi, ya da yazılı qaydalar və elanlar. Azərbaycancada bunların çoxu üçün «-malı» deyə bilərik, ona görə seçimi məna edir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Lazımdır» → is need. «Lazımdır» azərbaycancada şəxssiz ifadədir və «lazım» sözü isim kimi görünür. Ona görə ingiliscədə it is need alınır. İngiliscədə need feildir və ona mübtəda lazımdır; şəxssiz cümlə üçün isə it is necessary deyin.
2. «-malı deyil» → mustn't. «-malı» sözünü must kimi əzbərləyən öyrənən «almalı deyilsən» cümləsini mustn't ilə deyir: «Nigar deyir ki, heç nə gətirməli deyilik» → we mustn't bring. Amma mustn't qadağadır. «Ehtiyac yoxdur» üçün don't need to / needn't işlədin.
3. «-malı idi» → had to. «Tural dünən mənə zəng etməli idi, amma unutdu» cümləsində «-malı idi» gözləntidir: zəng olmayıb. Bunu had to ilə desəniz, «məcbur idi» mənası alınır və had to adətən işin görüldüyünü bildirir. Baş verməyən gözlənti üçün was / were supposed to işlədin.
4. «… -dan tələb olunur» → from … is required. Azərbaycancada rəsmi tələbi məchul növlə və çıxışlıq halla deyirik: «Bütün işçilərdən vəsiqə taxmaq tələb olunur». Sözbəsöz tərcümə ingiliscədə səhv cümlə yaradır. İngiliscədə insanlar mübtəda olur: people + are required to.
Qarışdırmayın
mustn't və don't need to / needn't — Mustn't etməyin deməkdir. Don't need to isə lazım deyil deməkdir (istəsəniz, edə bilərsiniz). Azərbaycancada da fərq var: «toxunmaq olmaz» və «taxmağa ehtiyac yoxdur». A2-20 dərsinə baxın.
needn't have done və didn't need to do — edilib, yoxsa (adətən) edilməyib.
be supposed to və should — Should danışanın öz məsləhətidir. Be supposed to başqalarının gözləntisini və ya qaydaları bildirir.
needn't have və shouldn't have — needn't have = lazım deyildi; shouldn't have = düzgün deyildi. B1-09 dərsinə baxın.
Məchul mənada need + -ing (The car needs washing) B2-13 dərsində öyrədilir. Rəsmi be to (You are to report at nine) C1-16 dərsindədir.
Yazılış və tələffüz
- supposed to belə deyilir: /səˈpəʊstə/ (UK), /səˈpoʊstə/ (US). to sözündən əvvəl -d eşidilmir, amma yazılmalıdır. Vurğulu hecadakı /əʊ/ iki saitin birləşməsidir, azərbaycanca sadə «o» deyil.
- needn't /ˈniːdnt/: /iː/ uzun saitdir. Azərbaycan dilində saitlərin uzunluğu məna fərqi yaratmır, amma burada saiti bir az uzadın. Sondakı t çox zəif olur, ona görə inkar mənasına diqqətlə qulaq asın. needn't have /ˈniːdntəv/.
- need sözündə sondakı /d/ cingiltilidir. Söz sonunda karlaşdırıb /t/ deməyin.
- have to = /ˈhæftə/ və has to = /ˈhæstə/: burada v yox, f, z yox, s səsi var. İlk sait /æ/ azərbaycan dilindəki ə səsinə yaxındır.
- obliged /əˈblaɪdʒd/ iki hecadır. Sondakı samitlər arasına sait artırmayın.
Qızıl qayda
Nə qədər güclüdür və kim qərar verir, soruşun: should (məsləhət) → need to (lazımdır) → have to / must (öhdəlik) → be required to / be obliged to (rəsmi qaydalar). Be supposed to = gözlənilən, amma çox vaxt edilməyən iş. Keçmiş üçün: needn't have done = etmisiniz, amma lazım deyildi («nahaq yerə»); didn't need to do = lazım deyildi (və adətən etməmisiniz).
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Tapşırığa uyğun formanı yazın.
-
needn't + have ilə tamamlayın: We took sandwiches, but there was free food. We (bring) sandwiches.
-
be supposed to ilə (keçmiş zaman) tamamlayın: The train arrive at six, but it was an hour late.
-
Tamamlayın: Drivers are required (carry) their licence.
-
needn't ilə yenidən yazın: It isn't necessary for you to wait for me.
-
be obliged to ilə yenidən yazın: The law says landlords must return the deposit.
-
İnkar formasında yazın: You need to print the tickets.
B. Məna
Vəziyyətə uyğun cavabı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: You … pay — the museum is free on Sundays.
-
Düzgün cavabı seçin: It was a holiday, so I to work. I stayed in bed.
-
Düzgün cavabı seçin: I — the exam was easy, but I was nervous all week.
-
Düzgün cavabı seçin: You're not … to eat in the library — it's against the rules.
-
Qaydanı yox, məsləhəti seçin: … see a dentist once a year.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
You needn't to call me back.
-
I'm suppose to start work at eight.
-
She needs not worry about the exam.
-
We didn't need to queue because we had booked online.queue (UK) = wait in line (US)
D. Mətndə
needn't have, didn't need to və ya be supposed to ifadəsini düzgün formada işlədin.
Lena: How was the wedding?
Max: Lovely, but I made a few mistakes. First, I took a taxi from the station — and then I saw the hotel was right next to it. I 16 (take) a taxi at all!
Lena: Oh no. What about the dress code?
Max: The invitation said guests 17 (supposed / wear) something blue. I forgot.
Lena: Did you need to bring a gift?
Max: No, we 18 (not / need / bring) anything — they asked for donations to a charity instead, so I just gave money.
Lena: And the speech?
Max: I 19 (supposed / give) a short speech, but I was too nervous, so my brother did it.
Lena: Well, at least you were there!
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Sonradan lazımsız olduğu məlum olan bir işiniz haqqında needn't have ilə yazın.
-
Məktəbinizdə və ya iş yerinizdə insanların tez-tez pozduğu bir qaydanı be supposed to ilə yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-20 Must və Have To azərbaycanca: mustn't, yoxsa don't have to? Fərqi sadə dillə You ___ … smoke here — it's a hospital.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have azərbaycanca: «-malı idin», «-a bilərdin» ingiliscə I'm so tired. I (not stay) up so late last night.
-
B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have azərbaycanca: keçmiş haqqında məntiqi təxmin The ground is wet. It (must rain) in the night.
-
B2-05 Would Rather, Had Better və Prefer azərbaycanca: üstünlük və xəbərdarlıq It's late. We'd better (go) home.
Cavablar
A. Quruluş
- needn't have brought
- was supposed to
- to carry
- You needn't wait for me.
- Landlords are obliged to return the deposit. / Landlords are legally obliged to return the deposit.
- You don't need to print the tickets. / You needn't print the tickets.
B. Məna
- don't need to
- didn't need to go
- needn't have worried / didn't need to worry
- supposed
- You should
C. Səhvi tapın
- You needn't call me back. / You don't need to call me back.
- I'm supposed to start work at eight.
- She needn't worry about the exam. / She doesn't need to worry about the exam.
- ✓ We didn't need to queue because we had booked online.
D. Mətndə
- needn't have taken / didn't need to take
- were supposed to wear
- didn't need to bring
- was supposed to give
E. Sizin növbəniz
- I needn't have taken an umbrella yesterday — it didn't rain at all.
- We're supposed to turn off our computers every evening, but most people forget.
F. Qarışıq təkrar
- mustn't
- shouldn't have stayed
- must have rained
- go
