Noun clauses azərbaycanca: that, whether, what ilə başlayan budaq cümlələr
Noun Clauses: That, Whether, What
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz adətən ismin durduğu yerdə, yəni cümlənin obyekti və ya mübtədası yerində bütöv bir budaq cümlə işlədə biləcəksiniz: that, whether / if və wh- sözləri ilə, həmçinin «olan şey» mənasında what ilə.
Əsas fikir
Cümlədə «yerlər» var: mübtəda yeri, obyekt yeri, ön sözdən sonrakı yer. Adətən onları isimlərlə doldururuq: I know the answer. The news surprised me.
Amma çox vaxt həmin yerə qoymaq istədiyimiz şey əşya deyil. Bu, bütöv bir fikirdir: təsdiq və ya sual. İngilis dili öz mübtədası və feili olan tam bir budaq cümləni isim yerinə «yerləşdirməyə» imkan verir. Belə budaq cümləyə noun clause (isim budaq cümləsi) deyilir.
Matryoşkaları təsəvvür edin: kiçik, tam bir kukla daha böyüyünün içində oturur. Böyük kukla baş cümlədir; kiçik kukla isə onun isim yerlərindən birində oturan tam, kiçik bir cümlədir. Hər kiçik kuklanın üzərində bir söz yazılıb: təsdiq üçün that, «hə / yox» sualı üçün whether / if, məlumat sualı üçün isə wh- sözü.
I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.
Kiçik kuklanın içində söz sırası təsdiq cümləsinin sırasıdır, eynilə dolayı suallardakı kimi (B1-14 dərsinə baxın).
Azərbaycan dili və ingilis dili
Burada sizin üçün yaxşı xəbər var: azərbaycan dilində də bunun üçün iki tanış yol var. Birincisi ki budaq cümləsidir: «Düşünürəm ki, haqlısan» = I think (that) you're right. Burada «ki» ingiliscədəki that kimi baş cümlədən sonra gəlir. İkincisi isə feildən düzələn isim formalarıdır: «Onun harada yaşadığını bilmirəm» = I don't know where she lives, «Heç kimin cavab yazmaması məni narahat etdi» = The fact that nobody replied worried me, «Sənə lazım olan yaxşı yuxudur» = What you need is a good night's sleep.
Fərqlər bunlardır. Birincisi, azərbaycan dilində whether sözünün qarşılığı yoxdur: «hə / yox» sualını «… ya yox», «açıq olub-olmadığını» kimi formalarla deyirik. İngiliscədə isə budaq cümlənin əvvəlində whether və ya if olmalıdır. İkincisi, «Qəribədir ki, …», «Aydındır ki, …» cümlələrinin mübtədası yoxdur; ingiliscədə isə əvvələ it qoyulur: It's strange that…. Üçüncüsü, «Bilmirəm, harada yaşayır» kimi cümlələrdə sualı olduğu kimi saxlayırıq və ingiliscə sual sırasını (where does she live) içəri köçürmək asandır. İngiliscədə budaq cümlənin içində həmişə təsdiq sırası olur.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Düşünürəm ki, haqlısan. | təsdiq | I think (that) you're right. |
| Onun harada yaşadığını bilmirəm. | məlumat sualı | I don't know where she lives. |
| Əmin deyiləm ki, mağaza bazar günləri açıqdır, ya yox. | hə / yox sualı | I'm not sure whether the shop is open on Sundays. |
| Qəribədir ki, zəng etməyib. | it + sifət + that | It's strange that he hasn't called. |
| Heç kimin cavab yazmaması məni narahat etdi. | fakt | The fact that nobody replied worried me. |
| Sənə lazım olan yaxşı bir gecə yuxusudur. | «olan şey» | What you need is a good night's sleep. |
Quruluş
| Növ | Başlanğıc söz | Nümunə | İçindəki sıra |
|---|---|---|---|
| təsdiq | that (çox vaxt buraxılır) | I think (that) it's a good idea. | mübtəda + feil |
| hə / yox sualı | whether / if | I'm not sure whether it's open. | mübtəda + feil |
| məlumat sualı | who, what, where, when, why, how… | I don't know where she lives. | mübtəda + feil |
| «olan şey» | what | What I need is a holiday. | mübtəda + feil |
Yerlər
| Yer | Nümunə |
|---|---|
| feilin obyekti | She said (that) she was tired. |
| sifətdən sonra | I'm sure (that) we've met before. |
| mübtəda: that budaq cümləsi (rəsmi) | That he lied surprised nobody. → daha çox: It surprised nobody that he lied. |
| mübtəda: wh- / whether budaq cümləsi | What he said was true. Whether we go depends on the weather. |
| ön sözdən sonra | It depends on whether they agree. I'm interested in what you think. |
| the fact sözündən sonra | The fact that she called is a good sign. |
Mübtəda kimi işlənən isim budaq cümləsindən sonra feil adətən təkdə olur: What they said was true. (Feildən sonra cəm isim gələndə cəm feil də çox işlənir: What we need are more volunteers.)
İstifadə
1Obyekt kimi və sifətdən sonra that budaq cümləsi
Düşünmək və demək feillərindən (think, know, believe, hope, say, realise, notice) və hiss və ya əminlik bildirən sifətlərdən (sure, afraid, glad, surprised, aware) sonra that budaq cümləsi işlədin. Danışıqda that çox vaxt buraxılır. Azərbaycancadakı «… ki, …» və «-dığını» formaları burada yaxşı uyğun gəlir.
2The fact that və It + be + sifət + that
That budaq cümləsi adətən ön sözdən dərhal sonra gələ bilməz və mübtəda kimi ağır səslənir. İki həll yolu var: the fact that işlədin və ya it ilə başlayıb budaq cümləni sona keçirin. Azərbaycancadakı «-ması», «-dığı» formaları çox vaxt the fact that ilə, «Qəribədir ki» kimi ifadələr isə It's … that ilə çevrilir.
3Whether / if budaq cümlələri
Cümlənin içindəki «hə / yox» sualı üçün whether və ya if işlədin. Danışıqda if daha çox işlənir; whether daha rəsmidir. Mübtəda kimi, or not sözündən dərhal əvvəl və to + məsdər qarşısında if yox, whether işlədin. Ön sözdən sonra standart seçim whether sözüdür. Azərbaycancada burada çox vaxt «… ya yox», «-ıb-ımadığını», «-ım, yoxsa …» deyirik.
4Mübtəda və ya obyekt kimi wh- budaq cümlələri
who, what, where, when, why və ya how ilə başlayan budaq cümlə cümlənin obyekti və ya mübtədası ola bilər. İçində təsdiq sırası işlədin, do / does / did olmadan.
5What = olan şey (şeylər)
What «olan şey» və ya «olan şeylər» mənasını verə bilər. Cümlənin əvvəlində diqqəti nəyəsə yönəldir. Azərbaycancada bu mənanı çox vaxt «-an / -ən» feili sifəti verir: «lazım olan», «məni təəccübləndirən». What I need is… kimi xüsusi vurğulu cümlələr C1-05 dərsində, whatever, whoever və oxşar sözlər isə C1-15 dərsində öyrədilir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «… ya yox» → whether olmadan. Azərbaycancada «hə / yox» sualını cümlənin içində «… ya yox» və ya «-ıb-ımadığını» ilə deyirik: «Əmin deyiləm, Gəncə qatarı Yevlaxda dayanır, ya yox». Ayrıca bağlayıcı söz yoxdur, ona görə ingiliscədə də whether / if unudulur. İngiliscədə budaq cümləni whether və ya if açır.
2. «Aydındır ki» → it olmadan. «Aydındır ki», «Maraqlıdır ki», «Yaxşı ki» kimi cümlələrin azərbaycancada formal mübtədası yoxdur. İngiliscədə isə cümləyə mübtəda lazımdır, ona görə əvvələ boş it qoyulur.
3. «Baxmayaraq ki» → despite that. «Qar yağmasına baxmayaraq, Murad Şəkiyə maşınla getdi» cümləsini «baxmayaraq ki» ilə də deyə bilərik. Bunu despite və that ilə çevirmək asandır, amma despite sözündən sonra that budaq cümləsi gəlmir. despite the fact that və ya although işlədin.
4. «Yadımda deyil, nə vaxt getmişik» → sual sırası. Azərbaycancada sualı cümlənin içində olduğu kimi saxlaya bilirik: «Yadımda deyil, Qəbələyə axırıncı dəfə nə vaxt getmişik». İngiliscəyə çevirəndə bu sualın ingiliscə forması (when did we…) içəri köçürülür. Budaq cümlədə təsdiq sırası işlədin, do / did olmadan.
Qarışdırmayın
what (isim budaq cümləsi) və that / which (təyin budaq cümləsi) — İsim budaq cümləsində what ismi özündə saxlayır («olan şey»). Təyin budaq cümləsində isə that / which isimdən sonra gəlir (A2-29 dərsinə baxın).
that (isim budaq cümləsi) və that (bağlayıcı əvəzlik) — İsim budaq cümləsindəki that tam fikri təqdim edir; təyin budaq cümləsindəki that isə ondan əvvəlki ismi təsvir edir.
if (whether) və if (şərt) — İsim budaq cümləsində if = whether. Şərt cümləsində isə if şərti bildirir (A2-27 dərsinə baxın).
Yazılış və tələffüz
- İsim budaq cümləsindəki that adətən zəif deyilir: /ðət/, /ðæt/ yox. Danışıqda çox vaxt tamamilə buraxılır. İlk səs /ð/ azərbaycan dilində yoxdur: dilin ucu yüngülcə dişlərin arasına çıxır və səs cingiltili olur; onu d və ya z ilə əvəz etməyin.
- whether və weather sözləri əksər danışanlarda eyni səslənir: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Yazılışa diqqət edin. İlk səs /w/ səsidir: dodaqları dairəvi edin, «v» deməyin.
- İsim budaq cümləsindən əvvəl vergül qoyulmur: I think that…, I think, that… yox. Azərbaycancada «Düşünürəm ki, …» cümləsində «ki» sözündən sonra vergül qoyulur; ingiliscədə isə that sözündən sonra da vergül yoxdur.
- Mübtəda budaq cümləsinin əvvəlindəki What diqqəti cəlb etmək üçün çox vaxt vurğulanır: What I need is…
Qızıl qayda
İsim budaq cümləsi isim kimi işlənən bütöv budaq cümlədir. Onu that (təsdiq), whether / if (hə / yox) və ya wh- sözü (məlumat) ilə başladın və içində təsdiq sırasını saxlayın. Ön sözdən sonra whether seçin; or not sözündən dərhal əvvəl, to + məsdər qarşısında və mübtəda kimi isə yalnız whether işlədin. «… ya yox» = whether; «Qəribədir ki» = It's strange that.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
İki hissəni bir cümlədə birləşdirin və ya cümləni göstərildiyi kimi yenidən yazın.
-
Birləşdirin: Where is the bank? I don't know.
-
Birləşdirin: Is the café open? Can you check?
-
It… that ilə yenidən yazın: That you forgot her birthday is surprising.
-
the fact that ilə yenidən yazın: He didn't apologise. That made me angry.
-
what ilə yenidən yazın: The thing that I need is a holiday.holiday (UK) = vacation (US)
-
Birləşdirin: Why did she leave? Nobody knows.
B. Məna
Düzgün variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: I can't decide … to accept the offer.
-
Düzgün cavabı seçin: … I want for my birthday is a new bike.
-
Düzgün cavabı seçin: … he lied surprised nobody.
-
Düzgün cavabı seçin: It depends … we have enough money.
-
Düzgün cavabı seçin: I'm sure … we've met before.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
Do you know what time does the shop close?
-
The thing what I like most is the music.
-
I'm not sure if or not she's coming.
-
Whether we go camping depends on the weather.
D. Mətndə
Hər yerə bir söz yazın.
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Özünüz haqqında iki cümləni tamamlayın: What I like most about… is… və I'm not sure whether…
-
Həyatınız haqqında It's amazing that… və ya The fact that… ilə başlayan bir cümlə yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B1-14 Indirect Questions azərbaycanca: «Could you tell me where…?» ilə nəzakətli sual Could you tell me where (the station / is)?
-
B1-14 Indirect Questions azərbaycanca: «Could you tell me where…?» ilə nəzakətli sual I don't know what (do) about it.
-
B2-19 Few, yoxsa a few? Little, yoxsa a little? Fərqi sadə dillə … number of students has risen.
-
A2-29 Who, Which, That, Where azərbaycanca: ingiliscə təyin budaq cümləsi sadə dillə This is the book ___ … I told you about.
Cavablar
A. Quruluş
- I don't know where the bank is.
- Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
- It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
- The fact that he didn't apologise made me angry.
- What I need is a holiday.
- Nobody knows why she left.
B. Məna
- whether
- What
- That
- on whether
- that
C. Səhvi tapın
- Do you know what time the shop closes?
- What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
- I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
- ✓ Whether we go camping depends on the weather.
D. Mətndə
- that
- why / when
- What
- whether / if
- The
- what
E. Sizin növbəniz
- What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
- It's amazing that my grandmother still goes running every morning.
F. Qarışıq təkrar
- the station is
- to do
- The
- that
