SlowingoQrammatika
B2 22 / 30

Noun clauses azərbaycanca: that, whether, what ilə başlayan budaq cümlələr

Noun Clauses: That, Whether, What

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz adətən ismin durduğu yerdə, yəni cümlənin obyekti və ya mübtədası yerində bütöv bir budaq cümlə işlədə biləcəksiniz: that, whether / if və wh- sözləri ilə, həmçinin «olan şey» mənasında what ilə.

Əsas fikir

Cümlədə «yerlər» var: mübtəda yeri, obyekt yeri, ön sözdən sonrakı yer. Adətən onları isimlərlə doldururuq: I know the answer. The news surprised me.

Amma çox vaxt həmin yerə qoymaq istədiyimiz şey əşya deyil. Bu, bütöv bir fikirdir: təsdiq və ya sual. İngilis dili öz mübtədası və feili olan tam bir budaq cümləni isim yerinə «yerləşdirməyə» imkan verir. Belə budaq cümləyə noun clause (isim budaq cümləsi) deyilir.

Matryoşkaları təsəvvür edin: kiçik, tam bir kukla daha böyüyünün içində oturur. Böyük kukla baş cümlədir; kiçik kukla isə onun isim yerlərindən birində oturan tam, kiçik bir cümlədir. Hər kiçik kuklanın üzərində bir söz yazılıb: təsdiq üçün that, «hə / yox» sualı üçün whether / if, məlumat sualı üçün isə wh- sözü.

I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.

Kiçik kuklanın içində söz sırası təsdiq cümləsinin sırasıdır, eynilə dolayı suallardakı kimi (B1-14 dərsinə baxın).

Azərbaycan dili və ingilis dili

Burada sizin üçün yaxşı xəbər var: azərbaycan dilində də bunun üçün iki tanış yol var. Birincisi ki budaq cümləsidir: «Düşünürəm ki, haqlısan» = I think (that) you're right. Burada «ki» ingiliscədəki that kimi baş cümlədən sonra gəlir. İkincisi isə feildən düzələn isim formalarıdır: «Onun harada yaşadığını bilmirəm» = I don't know where she lives, «Heç kimin cavab yazmaması məni narahat etdi» = The fact that nobody replied worried me, «Sənə lazım olan yaxşı yuxudur» = What you need is a good night's sleep.

Fərqlər bunlardır. Birincisi, azərbaycan dilində whether sözünün qarşılığı yoxdur: «hə / yox» sualını «… ya yox», «açıq olub-olmadığını» kimi formalarla deyirik. İngiliscədə isə budaq cümlənin əvvəlində whether və ya if olmalıdır. İkincisi, «Qəribədir ki, …», «Aydındır ki, …» cümlələrinin mübtədası yoxdur; ingiliscədə isə əvvələ it qoyulur: It's strange that…. Üçüncüsü, «Bilmirəm, harada yaşayır» kimi cümlələrdə sualı olduğu kimi saxlayırıq və ingiliscə sual sırasını (where does she live) içəri köçürmək asandır. İngiliscədə budaq cümlənin içində həmişə təsdiq sırası olur.

AzərbaycancaMənasıİngiliscə
Düşünürəm ki, haqlısan.təsdiqI think (that) you're right.
Onun harada yaşadığını bilmirəm.məlumat sualıI don't know where she lives.
Əmin deyiləm ki, mağaza bazar günləri açıqdır, ya yox.hə / yox sualıI'm not sure whether the shop is open on Sundays.
Qəribədir ki, zəng etməyib.it + sifət + thatIt's strange that he hasn't called.
Heç kimin cavab yazmaması məni narahat etdi.faktThe fact that nobody replied worried me.
Sənə lazım olan yaxşı bir gecə yuxusudur.«olan şey»What you need is a good night's sleep.

Quruluş

NövBaşlanğıc sözNümunəİçindəki sıra
təsdiqthat (çox vaxt buraxılır)I think (that) it's a good idea.mübtəda + feil
hə / yox sualıwhether / ifI'm not sure whether it's open.mübtəda + feil
məlumat sualıwho, what, where, when, why, how…I don't know where she lives.mübtəda + feil
«olan şey»whatWhat I need is a holiday.mübtəda + feil

Yerlər

YerNümunə
feilin obyektiShe said (that) she was tired.
sifətdən sonraI'm sure (that) we've met before.
mübtəda: that budaq cümləsi (rəsmi)That he lied surprised nobody. → daha çox: It surprised nobody that he lied.
mübtəda: wh- / whether budaq cümləsiWhat he said was true. Whether we go depends on the weather.
ön sözdən sonraIt depends on whether they agree. I'm interested in what you think.
the fact sözündən sonraThe fact that she called is a good sign.

Mübtəda kimi işlənən isim budaq cümləsindən sonra feil adətən təkdə olur: What they said was true. (Feildən sonra cəm isim gələndə cəm feil də çox işlənir: What we need are more volunteers.)

İstifadə

1Obyekt kimi və sifətdən sonra that budaq cümləsi

Düşünmək və demək feillərindən (think, know, believe, hope, say, realise, notice) və hiss və ya əminlik bildirən sifətlərdən (sure, afraid, glad, surprised, aware) sonra that budaq cümləsi işlədin. Danışıqda that çox vaxt buraxılır. Azərbaycancadakı «… ki, …» və «-dığını» formaları burada yaxşı uyğun gəlir.

I think you're right.
Düşünürəm ki, haqlısan.
«ki» → that, burada buraxılıb
She realised that she had left her wallet at home.
Pul kisəsini evdə qoyduğunu başa düşdü.
«qoyduğunu» → that she had left
I'm sure we've met before.
Əminəm ki, əvvəllər görüşmüşük.
We're glad that you could come.
Şadıq ki, gələ bildiniz.
Are you aware that the meeting has been moved?
İclasın vaxtının dəyişdirildiyindən xəbəriniz var?
«-dığından xəbəriniz var» → aware that

2The fact that və It + be + sifət + that

That budaq cümləsi adətən ön sözdən dərhal sonra gələ bilməz və mübtəda kimi ağır səslənir. İki həll yolu var: the fact that işlədin və ya it ilə başlayıb budaq cümləni sona keçirin. Azərbaycancadakı «-ması», «-dığı» formaları çox vaxt the fact that ilə, «Qəribədir ki» kimi ifadələr isə It's … that ilə çevrilir.

The fact that nobody replied worried me.
Heç kimin cavab yazmaması məni narahat etdi.
«-maması» → the fact that
Despite the fact that it was raining, the match went ahead.
Yağış yağmasına baxmayaraq, oyun keçirildi.
ön söz + the fact that
It's strange that he hasn't called.
Qəribədir ki, zəng etməyib.
azərbaycancada mübtəda yoxdur, ingiliscədə It
It's obvious that she loves her job.
Aydındır ki, işini çox sevir.
«o» burada qadındır → she
It's a shame that you can't stay longer.
Heyif ki, daha çox qala bilmirsən.
It + be + isim + that
That he lied surprised nobody.
Onun yalan danışması heç kimi təəccübləndirmədi.
rəsmi: mübtəda kimi that budaq cümləsi

3Whether / if budaq cümlələri

Cümlənin içindəki «hə / yox» sualı üçün whether və ya if işlədin. Danışıqda if daha çox işlənir; whether daha rəsmidir. Mübtəda kimi, or not sözündən dərhal əvvəl və to + məsdər qarşısında if yox, whether işlədin. Ön sözdən sonra standart seçim whether sözüdür. Azərbaycancada burada çox vaxt «… ya yox», «-ıb-ımadığını», «-ım, yoxsa …» deyirik.

I'm not sure whether the shop is open on Sundays.
Əmin deyiləm ki, mağaza bazar günləri açıqdır, ya yox.
«… ya yox» → whether
Can you check if the printer is working?
Printerin işləyib-işləmədiyini yoxlaya bilərsən?
«işləyib-işləmədiyini» → if
Whether we go camping depends on the weather.
Düşərgəyə gedib-getməyəcəyimiz havadan asılıdır.
mübtəda: yalnız whether
It depends on whether the client agrees.
Bu, müştərinin razılaşıb-razılaşmayacağından asılıdır.
ön sözdən sonra: whether
I can't decide whether to stay or leave.
Qalım, yoxsa gedim, qərar verə bilmirəm.
«qalım, yoxsa gedim» → whether to
Let me know whether or not you can come.
Gələ biləcəksən, ya yox, mənə xəbər ver.
whether or not

4Mübtəda və ya obyekt kimi wh- budaq cümlələri

who, what, where, when, why və ya how ilə başlayan budaq cümlə cümlənin obyekti və ya mübtədası ola bilər. İçində təsdiq sırası işlədin, do / does / did olmadan.

I don't know where she lives.
Onun harada yaşadığını bilmirəm.
sual sırası yox: where she lives
Nobody knows why the meeting was cancelled.
İclasın niyə ləğv olunduğunu heç kim bilmir.
How you say it matters as much as what you say.
Necə dediyin nə dediyin qədər vacibdir.
iki wh- budaq cümləsi: mübtəda və müqayisə
Where we hold the party isn't important.
Məclisi harada keçirəcəyimiz vacib deyil.
mübtəda → tək feil: isn't
Do you remember when the course starts?
Kursun nə vaxt başladığını xatırlayırsan?
when the course starts, does yox

5What = olan şey (şeylər)

What «olan şey» və ya «olan şeylər» mənasını verə bilər. Cümlənin əvvəlində diqqəti nəyəsə yönəldir. Azərbaycancada bu mənanı çox vaxt «-an / -ən» feili sifəti verir: «lazım olan», «məni təəccübləndirən». What I need is… kimi xüsusi vurğulu cümlələr C1-05 dərsində, whatever, whoever və oxşar sözlər isə C1-15 dərsində öyrədilir.

What you need is a good night's sleep.
Sənə lazım olan yaxşı bir gecə yuxusudur.
«lazım olan» → What
I didn't understand what she said.
Onun nə dediyini başa düşmədim.
What surprised me most was the price.
Məni ən çox təəccübləndirən qiymət oldu.
«təəccübləndirən» → What surprised me
Show me what you've bought!
Nə aldığını göstər!
That's exactly what I was thinking.
Mən də elə bunu fikirləşirdim.

Tez-tez edilən səhvlər

❌I don't know where does she live.
✅I don't know where she lives.
Təsdiq sırası; does yoxdur.
❌I'm not sure if or not he's coming.
✅I'm not sure whether or not he's coming. və ya I'm not sure if he's coming or not.
or not sözündən dərhal əvvəl whether işlədin.
❌The thing what I need is time.
✅What I need is time. və ya The thing that I need is time.
what artıq «olan şey» deməkdir.
❌Is strange that he hasn't called.
✅It's strange that he hasn't called.
Cümləyə mübtəda lazımdır: it.
❌I was surprised of that she left.
✅I was surprised that she left.
that sözündən dərhal əvvəl ön söz gəlmir.
❌I asked him what was his name.
✅I asked him what his name was.
Budaq cümlənin içində təsdiq sırası.
⚠️It depends on if they agree.
✅It depends on whether they agree.
Qeyri-rəsmi danışıqda ön sözdən sonra if də eşidilir, amma standart variant whether sözüdür.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «… ya yox» → whether olmadan. Azərbaycancada «hə / yox» sualını cümlənin içində «… ya yox» və ya «-ıb-ımadığını» ilə deyirik: «Əmin deyiləm, Gəncə qatarı Yevlaxda dayanır, ya yox». Ayrıca bağlayıcı söz yoxdur, ona görə ingiliscədə də whether / if unudulur. İngiliscədə budaq cümləni whether və ya if açır.

❌I'm not sure the train to Ganja stops in Yevlakh or not.
✅I'm not sure whether the train to Ganja stops in Yevlakh or not. və ya I'm not sure whether or not the train to Ganja stops in Yevlakh. və ya I'm not sure if the train to Ganja stops in Yevlakh.
hə / yox sualı → whether / if.

2. «Aydındır ki» → it olmadan. «Aydındır ki», «Maraqlıdır ki», «Yaxşı ki» kimi cümlələrin azərbaycancada formal mübtədası yoxdur. İngiliscədə isə cümləyə mübtəda lazımdır, ona görə əvvələ boş it qoyulur.

❌Is clear that the old bridge in Ganja needs repairs.
✅It's clear that the old bridge in Ganja needs repairs. və ya It is clear that the old bridge in Ganja needs repairs.
Mübtəda lazımdır: it.

3. «Baxmayaraq ki» → despite that. «Qar yağmasına baxmayaraq, Murad Şəkiyə maşınla getdi» cümləsini «baxmayaraq ki» ilə də deyə bilərik. Bunu despite və that ilə çevirmək asandır, amma despite sözündən sonra that budaq cümləsi gəlmir. despite the fact that və ya although işlədin.

❌Despite that it was snowing, Murad drove to Sheki.
✅Despite the fact that it was snowing, Murad drove to Sheki. və ya Although it was snowing, Murad drove to Sheki.
despite + the fact that.

4. «Yadımda deyil, nə vaxt getmişik» → sual sırası. Azərbaycancada sualı cümlənin içində olduğu kimi saxlaya bilirik: «Yadımda deyil, Qəbələyə axırıncı dəfə nə vaxt getmişik». İngiliscəyə çevirəndə bu sualın ingiliscə forması (when did we…) içəri köçürülür. Budaq cümlədə təsdiq sırası işlədin, do / did olmadan.

❌I can't remember when did we last visit Gabala.
✅I can't remember when we last visited Gabala.
when + mübtəda + feil.

Qarışdırmayın

what (isim budaq cümləsi) və that / which (təyin budaq cümləsi) — İsim budaq cümləsində what ismi özündə saxlayır («olan şey»). Təyin budaq cümləsində isə that / which isimdən sonra gəlir (A2-29 dərsinə baxın).

I bought what I needed.
Lazım olanları aldım.
what = the things that
I bought the things that I needed.
Mənə lazım olan şeyləri aldım.
isimdən sonra that

that (isim budaq cümləsi) və that (bağlayıcı əvəzlik) — İsim budaq cümləsindəki that tam fikri təqdim edir; təyin budaq cümləsindəki that isə ondan əvvəlki ismi təsvir edir.

I know that the film is good.
Bilirəm ki, film yaxşıdır.
isim budaq cümləsi: nəyi bilirəm
I know a film that you'll love.
Çox xoşuna gələcək bir film bilirəm.
təyin budaq cümləsi: hansı film

if (whether) və if (şərt) — İsim budaq cümləsində if = whether. Şərt cümləsində isə if şərti bildirir (A2-27 dərsinə baxın).

Tell me if you need help.
Köməyə ehtiyacın olsa, de.
şərt: «-sa / -sə»
Ask her if she needs help.
Ondan soruş, köməyə ehtiyacı var, ya yox.
isim budaq cümləsi: whether

Yazılış və tələffüz

  • İsim budaq cümləsindəki that adətən zəif deyilir: /ðət/, /ðæt/ yox. Danışıqda çox vaxt tamamilə buraxılır. İlk səs /ð/ azərbaycan dilində yoxdur: dilin ucu yüngülcə dişlərin arasına çıxır və səs cingiltili olur; onu d və ya z ilə əvəz etməyin.
  • whether və weather sözləri əksər danışanlarda eyni səslənir: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Yazılışa diqqət edin. İlk səs /w/ səsidir: dodaqları dairəvi edin, «v» deməyin.
  • İsim budaq cümləsindən əvvəl vergül qoyulmur: I think that…, I think, that… yox. Azərbaycancada «Düşünürəm ki, …» cümləsində «ki» sözündən sonra vergül qoyulur; ingiliscədə isə that sözündən sonra da vergül yoxdur.
  • Mübtəda budaq cümləsinin əvvəlindəki What diqqəti cəlb etmək üçün çox vaxt vurğulanır: What I need is…

Qızıl qayda

İsim budaq cümləsi isim kimi işlənən bütöv budaq cümlədir. Onu that (təsdiq), whether / if (hə / yox) və ya wh- sözü (məlumat) ilə başladın və içində təsdiq sırasını saxlayın. Ön sözdən sonra whether seçin; or not sözündən dərhal əvvəl, to + məsdər qarşısında və mübtəda kimi isə yalnız whether işlədin. «… ya yox» = whether; «Qəribədir ki» = It's strange that.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

İki hissəni bir cümlədə birləşdirin və ya cümləni göstərildiyi kimi yenidən yazın.

  1. Birləşdirin: Where is the bank? I don't know.
  2. Birləşdirin: Is the café open? Can you check?
  3. It… that ilə yenidən yazın: That you forgot her birthday is surprising.
  4. the fact that ilə yenidən yazın: He didn't apologise. That made me angry.
  5. what ilə yenidən yazın: The thing that I need is a holiday.
  6. Birləşdirin: Why did she leave? Nobody knows.

B. Məna

Düzgün variantı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: I can't decide … to accept the offer.
  2. Düzgün cavabı seçin: … I want for my birthday is a new bike.
  3. Düzgün cavabı seçin: … he lied surprised nobody.
  4. Düzgün cavabı seçin: It depends … we have enough money.
  5. Düzgün cavabı seçin: I'm sure … we've met before.

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. Do you know what time does the shop close?
  2. The thing what I like most is the music.
  3. I'm not sure if or not she's coming.
  4. Whether we go camping depends on the weather.

D. Mətndə

Hər yerə bir söz yazın.

A leaving party
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Özünüz haqqında iki cümləni tamamlayın: What I like most about… is… və I'm not sure whether…
  2. Həyatınız haqqında It's amazing that… və ya The fact that… ilə başlayan bir cümlə yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. B1-14 Indirect Questions azərbaycanca: «Could you tell me where…?» ilə nəzakətli sual
    Could you tell me where (the station / is)?
  2. B1-14 Indirect Questions azərbaycanca: «Could you tell me where…?» ilə nəzakətli sual
    I don't know what (do) about it.
  3. B2-19 Few, yoxsa a few? Little, yoxsa a little? Fərqi sadə dillə
    … number of students has risen.
  4. A2-29 Who, Which, That, Where azərbaycanca: ingiliscə təyin budaq cümləsi sadə dillə
    This is the book ___ … I told you about.
Cavablar

A. Quruluş

  1. I don't know where the bank is.
  2. Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
  3. It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
  4. The fact that he didn't apologise made me angry.
  5. What I need is a holiday.
  6. Nobody knows why she left.

B. Məna

  1. whether
  2. What
  3. That
  4. on whether
  5. that

C. Səhvi tapın

  1. Do you know what time the shop closes?
  2. What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
  3. I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
  4. ✓ Whether we go camping depends on the weather.

D. Mətndə

  1. that
  2. why / when
  3. What
  4. whether / if
  5. The
  6. what

E. Sizin növbəniz

  1. What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
  2. It's amazing that my grandmother still goes running every morning.

F. Qarışıq təkrar

  1. the station is
  2. to do
  3. The
  4. that
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play