Reduced Relative Clauses azərbaycanca: the man standing there, the car stolen, the first to arrive
Reduced Relative Clauses: The Man Standing There
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz təyin budaq cümləsini qısalda (the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive) və hansı budaq cümlənin qısaldıla bilmədiyini tanıya biləcəksiniz.
Əsas fikir
Səlis danışan və yazan insanlar artıq sözləri sevmir. The woman who is standing by the door birləşməsində who is sözləri yeni heç nə vermir. Dinləyən cümləni onlarsız da başa düşür. Ona görə ingilis dili onları kəsməyə icazə verir: the woman standing by the door.
Bağ qayçısı tutmuş bağbanı təsəvvür edin. Bitkiyə lazım olmayan hissələri kəsirsiniz, burada bağlayıcı sözü və köməkçi feili, mənanı daşıyan hissəni isə saxlayırsınız. Qalan hissə əlaqəni göstərir:
- -ing forması → isim hərəkəti özü edir: the people living next door (onlar orada yaşayır).
- üçüncü forma → isimlə nəsə edilir: the car stolen last night (kimsə onu oğurlayıb).
- to + məsdər → the first / the last / the only / the next və ya üstünlük dərəcəsindən sonra: the first person to arrive (gələn ilk adam).
Nəticə daha qısa və səlis olur. Bu, xəbərlərdə, elanlarda, təlimatlarda və akademik yazıda çox işlənir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Burada sizin üçün yaxşı xəbər var: azərbaycancada bu iş elə əsas yoldur. Biz təyin budaq cümləsinin yerinə hər gün feili sifət işlədirik: «qonşuluqda yaşayan insanlar» = the people living next door. Məchul mənanı da feili sifət göstərir: «dünən gecə oğurlanan maşın» = the car stolen last night. «Universitetə gedən ilk qadın» = the first woman to go to university.
Amma üç fərq var. Birincisi, azərbaycancada feili sifətli birləşmə isimdən əvvəl gəlir, ingiliscədə isə qısaldılmış budaq cümlə isimdən sonra: «yanımda oturan kişi» → the man sitting next to me. İkincisi, «-an / -ən» feili sifəti həm indi, həm də bitmiş keçmiş hərəkət üçün işlənir: «dünən zəng edən kişi». İngiliscədə isə bir dəfəlik bitmiş keçmiş hərəkət üçün -ing işlənmir, tam budaq cümlə lazımdır: the man who called yesterday. Üçüncüsü, məchul növü azərbaycancada feilin özü göstərir («satılan»), ingiliscədə isə formanı siz seçirsiniz: məlum məna üçün -ing, məchul məna üçün üçüncü forma. «-an = -ing» kimi əzbərləsəniz, selling ilə sold qarışır.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| qonşuluqda yaşayan insanlar | isim özü edir | the people living next door |
| dünən gecə oğurlanan maşın | isimlə edilir (məchul) | the car stolen last night |
| bazarda satılan tərəvəzlər | isimlə edilir (məchul) | the vegetables sold at the market |
| ailəsində universitetə gedən ilk qadın | ilk / sonuncu / yeganə | the first woman in her family to go to university |
| dünən zəng edən kişi | bir dəfəlik bitmiş hərəkət | the man who called yesterday (calling yox) |
| məclis üçün bişirdiyim tort | isim obyektdir | the cake (that) I made for the party |
Quruluş
Tam budaq cümlədən qısaldılmış budaq cümləyə
| Növ | Tam təyin budaq cümləsi | Qısaldılmış |
|---|---|---|
| Məlum növ | the people who live next door | the people living next door |
| Məlum növ (davamedici) | the man who is sitting there | the man sitting there |
| Məchul növ | the car which was stolen last night | the car stolen last night |
| Məchul növ (davamedici) | the issues that are being discussed | the issues being discussed |
| first / last / only / next / üstünlük dərəcəsindən sonra | the first person who arrived | the first person to arrive |
| Eyni, məchul növdə | the last person who was told | the last person to be told |
Necə qısaltmalı
| Addım | Nə etməli |
|---|---|
| 1 | Yoxlayın: bağlayıcı söz budaq cümlənin mübtədası olmalıdır. |
| 2 | Məlum növ → bağlayıcı sözü (və be varsa, onu da) çıxarın → -ing formasını işlədin. |
| 3 | Məchul növ → bağlayıcı sözü + be feilini çıxarın → üçüncü formanı saxlayın. |
| 4 | first / last / only / next və ya üstünlük dərəcəsindən sonra → to + məsdər işlədin. |
Qısaltmaq olmayan hallar
| Vəziyyət | ✅ Tam budaq cümlə | ❌ Qısaldılmış |
|---|---|---|
| Keçmişdə bir dəfəlik, bitmiş hərəkət (məlum növ) | the man who called yesterday | the man calling yesterday |
| Bağlayıcı söz obyektdir | the film that I watched | the film watching |
| Feildə modal feil və ya perfect forma var | people who can drive / the man who has lived here for years | people driving (başqa məna) / the man having lived here for years |
İstifadə
1Məlum məna: -ing forması
İsim hərəkəti özü edəndə -ing formasını işlədin. O, davamedici feilin (who is talking) yerini də, ümumi fakt və ya vəziyyət bildirən sadə feilin (who live, which contains) yerini də tuta bilər. Vəziyyət bildirən feillər adətən davamedici zamanda işlənmir, amma burada -ing forması onlarla da düzgündür.
2Məchul məna: üçüncü forma
İsimlə nəsə ediləndə üçüncü formanı işlədin. O, istənilən zamanda who / which / that + be + üçüncü forma quruluşunun yerini tutur, keçmişdəki bir dəfəlik hərəkət də daxil olmaqla.
3first, last, only, next və üstünlük dərəcəsindən sonra to + məsdər
The first, the second, the last, the next, the only və üstünlük dərəcəsindən (the youngest, the best) sonra təyin budaq cümləsinin yerinə to + məsdər işlədin. O, məlum və ya məchul ola bilər; to have + üçüncü forma daha əvvəlki hərəkəti göstərir. Azərbaycancadakı «… -an ilk / sonuncu / yeganə» burada to + feil olur, -ing yox.
4Budaq cümləni qısaltmaq olmayanda
Budaq cümləni yalnız bağlayıcı söz onun mübtədası olanda qısaltmaq olar. Məlum növdə bir dəfəlik, bitmiş keçmiş hərəkət üçün -ing işlətməyin: tam budaq cümləni saxlayın. Feildə modal feil (can, should, will) və ya perfect forma (has lived) olanda da tam budaq cümləni saxlayın: -ing forması bu mənanı itirir. Bağlayıcı söz obyekt olanda onu yalnız buraxmaq olar (B1-20). Azərbaycancada bu halların hamısında feili sifət işlədirik, ona görə diqqətli olun.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Birləşməni isimdən əvvəl qoymaq. Azərbaycancada feili sifətli birləşmə isimdən əvvəl gəlir: «məktəbimizin yanında yaşayan uşaqlar». Bu sıranı ingiliscəyə köçürəndə anlaşılmaz cümlə alınır. İngiliscədə qısaldılmış budaq cümlə isimdən sonra gəlir.
2. «Dünən … -an» → -ing. «Dünən gecə bizi hava limanından gətirən taksi sürücüsü» cümləsində «-an» feili sifəti bitmiş keçmiş hərəkəti bildirir. İngiliscədə bir dəfəlik bitmiş hərəkət üçün -ing işlənmir: tam budaq cümlə lazımdır.
3. «-an = -ing» → məchul mənada da -ing. «Satılan», «tikilən» kimi sözlərdə məchulluğu «-ıl / -il» göstərir, amma sözün sonundakı «-an» öyrənəni -ing formasına aparır. İsimlə nəsə edilirsə, üçüncü forma lazımdır.
4. «İlk … -an» → the first … -ing. «Testi bitirən ilk tələbə» birləşməsində «ilk» sözündən sonra feili sifət var, ona görə ingiliscədə də -ing qoymaq istəyirik. The first / the last / the only sözlərindən sonra təbii seçim to + məsdər formasıdır.
Qarışdırmayın
-ing (məlum) və üçüncü forma (məchul) — Hərəkəti kim edir? Bu, A2-30 dərsindəki boring / bored kimi işləyir.
Qısaldılmış budaq cümlə və obyekt əvəzliyinin buraxılması — iki fərqli qısa yol. Bağlayıcı söz obyekt olanda onu sadəcə buraxa bilərsiniz (B1-20); mübtəda olanda isə feili sifətlə qısaldırsınız.
Qısaldılmış budaq cümlə və feili bağlama budaq cümləsi — Qısaldılmış budaq cümlə düz isimdən sonra gəlir və hansı olduğunu deyir. Cümlənin əvvəlindəki feili bağlama birləşməsi (participle clause) isə mübtədanın nə etdiyini deyir; o, B2-10 dərsində öyrədilir.
Yazılış və tələffüz
- Qısaldılmış müəyyənedici budaq cümlədə vergül və fasilə olmur: The man standing there is my boss. Qısaldılmış əlavə məlumat isə vergüllərini saxlayır (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
- Qaydasız feillərin üçüncü formalarına diqqət edin: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
- -ing yazılışı: sonda oxunmayan e düşür (leave → leaving), qısa vurğulu saitdən sonra son samit ikiləşir (sit → sitting), lie → lying.
- -ing sonluğundakı /ŋ/ səsi azərbaycan dilində yoxdur. Dilin arxası yumşaq damağa qalxır və hava burundan çıxır; sonda ayrıca «q» və ya «g» səsi deməyin.
- Feili sifət isimdən güclü vurğulanmır: the people living next door bir qrup kimi səlis deyilir, əsas vurğu door sözünə düşür: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).
Qızıl qayda
Bağlayıcı sözü və köməkçi feili kəsin: isim hərəkəti özü edir → -ing; isimlə nəsə edilir → üçüncü forma; first / last / only / next / üstünlük dərəcəsindən sonra → to + məsdər. Yalnız bağlayıcı söz mübtəda olanda qısaldın; bir dəfəlik bitmiş keçmiş hərəkət üçün və modal və ya perfect feilin yerinə -ing işlətməyin. Birləşməni isimdən sonra qoyun.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Təyin budaq cümləsini qısaldın.
-
Qısaldın: The girl who is playing the piano is only eight.
-
Qısaldın: The bridge which was built in 1890 is still in use.
-
Qısaldın: She was the first person in our town who drove an electric car.
-
Qısaldın: Students who want to join the trip should sign up today.
-
Qısaldın: The problems that are being discussed are serious.
-
Qısaldın: He was the only player who was chosen for both teams.
B. Məna
Düzgün formanı seçin və ya cavab verin.
-
Düzgün cavabı seçin: The money … at the event went to charity.
-
Düzgün cavabı seçin: Do you know the guy … the red jacket?
-
Düzgün cavabı seçin: She was the only candidate … every question correctly.
-
Bu budaq cümləni qısaltmaq olar? "the dress that she bought last week" …bağlayıcı söz obyektdir
-
Bu budaq cümləni qısaltmaq olar? "the train that leaves at 9:15" …the train leaving at 9:15
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
The email sending by the bank was a scam.
-
The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
-
The people waiting outside have been there for an hour.
-
The house built by my grandfather it is still standing.
D. Mətndə
Mötərizədəki feilin düzgün formasını yazın.
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Bir fotoşəkildəki və ya olduğunuz otaqdakı iki insanı -ing forması ilə təsvir edin.
-
the first / the only / the youngest + to + məsdər ilə bir uğur haqqında yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
-
A2-30 Bored, yoxsa boring? -ed və -ing sifətlərinin fərqi sadə dillə The film was really ….
-
B1-11 Passive Voice bütün zamanlarda: is being done, has been done, must be done azərbaycanca The new hospital (build) at the moment.
-
B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To azərbaycanca: öhdəlik və zərurət ətraflı The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Cavablar
A. Quruluş
- The girl playing the piano is only eight.
- The bridge built in 1890 is still in use.
- She was the first person in our town to drive an electric car.
- Students wanting to join the trip should sign up today.
- The problems being discussed are serious.
- He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.
B. Məna
- raised
- wearing
- to answer
- No
- Yes
C. Səhvi tapın
- The email sent by the bank was a scam.
- The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
- ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
- The house built by my grandfather is still standing.
D. Mətndə
- travelling
- leaving
- left
- to stop / stopping
- bought
E. Sizin növbəniz
- The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
- My grandmother was the first person in her village to go to university.
F. Qarışıq təkrar
- who
- boring
- is being built
- was supposed to arrive
