SlowingoQrammatika
B2 9 / 30

Reduced Relative Clauses azərbaycanca: the man standing there, the car stolen, the first to arrive

Reduced Relative Clauses: The Man Standing There

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz təyin budaq cümləsini qısalda (the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive) və hansı budaq cümlənin qısaldıla bilmədiyini tanıya biləcəksiniz.

Əsas fikir

Səlis danışan və yazan insanlar artıq sözləri sevmir. The woman who is standing by the door birləşməsində who is sözləri yeni heç nə vermir. Dinləyən cümləni onlarsız da başa düşür. Ona görə ingilis dili onları kəsməyə icazə verir: the woman standing by the door.

Bağ qayçısı tutmuş bağbanı təsəvvür edin. Bitkiyə lazım olmayan hissələri kəsirsiniz, burada bağlayıcı sözü və köməkçi feili, mənanı daşıyan hissəni isə saxlayırsınız. Qalan hissə əlaqəni göstərir:

  • -ing forması → isim hərəkəti özü edir: the people living next door (onlar orada yaşayır).
  • üçüncü forma → isimlə nəsə edilir: the car stolen last night (kimsə onu oğurlayıb).
  • to + məsdər → the first / the last / the only / the next və ya üstünlük dərəcəsindən sonra: the first person to arrive (gələn ilk adam).

Nəticə daha qısa və səlis olur. Bu, xəbərlərdə, elanlarda, təlimatlarda və akademik yazıda çox işlənir.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Burada sizin üçün yaxşı xəbər var: azərbaycancada bu iş elə əsas yoldur. Biz təyin budaq cümləsinin yerinə hər gün feili sifət işlədirik: «qonşuluqda yaşayan insanlar» = the people living next door. Məchul mənanı da feili sifət göstərir: «dünən gecə oğurlanan maşın» = the car stolen last night. «Universitetə gedən ilk qadın» = the first woman to go to university.

Amma üç fərq var. Birincisi, azərbaycancada feili sifətli birləşmə isimdən əvvəl gəlir, ingiliscədə isə qısaldılmış budaq cümlə isimdən sonra: «yanımda oturan kişi» → the man sitting next to me. İkincisi, «-an / -ən» feili sifəti həm indi, həm də bitmiş keçmiş hərəkət üçün işlənir: «dünən zəng edən kişi». İngiliscədə isə bir dəfəlik bitmiş keçmiş hərəkət üçün -ing işlənmir, tam budaq cümlə lazımdır: the man who called yesterday. Üçüncüsü, məchul növü azərbaycancada feilin özü göstərir («satılan»), ingiliscədə isə formanı siz seçirsiniz: məlum məna üçün -ing, məchul məna üçün üçüncü forma. «-an = -ing» kimi əzbərləsəniz, selling ilə sold qarışır.

AzərbaycancaMənasıİngiliscə
qonşuluqda yaşayan insanlarisim özü edirthe people living next door
dünən gecə oğurlanan maşınisimlə edilir (məchul)the car stolen last night
bazarda satılan tərəvəzlərisimlə edilir (məchul)the vegetables sold at the market
ailəsində universitetə gedən ilk qadınilk / sonuncu / yeganəthe first woman in her family to go to university
dünən zəng edən kişibir dəfəlik bitmiş hərəkətthe man who called yesterday (calling yox)
məclis üçün bişirdiyim tortisim obyektdirthe cake (that) I made for the party

Quruluş

Tam budaq cümlədən qısaldılmış budaq cümləyə

NövTam təyin budaq cümləsiQısaldılmış
Məlum növthe people who live next doorthe people living next door
Məlum növ (davamedici)the man who is sitting therethe man sitting there
Məchul növthe car which was stolen last nightthe car stolen last night
Məchul növ (davamedici)the issues that are being discussedthe issues being discussed
first / last / only / next / üstünlük dərəcəsindən sonrathe first person who arrivedthe first person to arrive
Eyni, məchul növdəthe last person who was toldthe last person to be told

Necə qısaltmalı

AddımNə etməli
1Yoxlayın: bağlayıcı söz budaq cümlənin mübtədası olmalıdır.
2Məlum növ → bağlayıcı sözü (və be varsa, onu da) çıxarın → -ing formasını işlədin.
3Məchul növ → bağlayıcı sözü + be feilini çıxarın → üçüncü formanı saxlayın.
4first / last / only / next və ya üstünlük dərəcəsindən sonra → to + məsdər işlədin.

Qısaltmaq olmayan hallar

Vəziyyət✅ Tam budaq cümlə❌ Qısaldılmış
Keçmişdə bir dəfəlik, bitmiş hərəkət (məlum növ)the man who called yesterdaythe man calling yesterday
Bağlayıcı söz obyektdirthe film that I watchedthe film watching
Feildə modal feil və ya perfect forma varpeople who can drive / the man who has lived here for yearspeople driving (başqa məna) / the man having lived here for years

İstifadə

1Məlum məna: -ing forması

İsim hərəkəti özü edəndə -ing formasını işlədin. O, davamedici feilin (who is talking) yerini də, ümumi fakt və ya vəziyyət bildirən sadə feilin (who live, which contains) yerini də tuta bilər. Vəziyyət bildirən feillər adətən davamedici zamanda işlənmir, amma burada -ing forması onlarla da düzgündür.

Who's the woman talking to your dad?
Atanla danışan qadın kimdir?
= who is talking
Passengers travelling to Manchester should change at Crewe.
Mançesterə gedən sərnişinlər Kru stansiyasında qatarı dəyişməlidir.
= who are travelling
I've found a website selling second-hand textbooks.
İşlənmiş dərsliklər satan bir sayt tapmışam.
= which sells
The man sitting next to me on the plane snored all night.
Təyyarədə yanımda oturan kişi bütün gecə xoruldadı.
= who was sitting; ingiliscədə birləşmə isimdən sonra gəlir
We need a box containing all the cables.
İçində bütün kabellər olan bir qutu lazımdır.
= which contains: vəziyyət bildirən feil
Anyone wishing to leave early should speak to the organiser.
Tez getmək istəyən hər kəs təşkilatçı ilə danışmalıdır.

2Məchul məna: üçüncü forma

İsimlə nəsə ediləndə üçüncü formanı işlədin. O, istənilən zamanda who / which / that + be + üçüncü forma quruluşunun yerini tutur, keçmişdəki bir dəfəlik hərəkət də daxil olmaqla.

The car stolen from outside our house was found in a car park.
Evimizin qabağından oğurlanan maşın bir dayanacaqda tapıldı.
«oğurlanan» məchuldur → stolen; car park (UK) = parking lot (US)
Most of the vegetables sold at the market are grown locally.
Bazarda satılan tərəvəzlərin çoxu yerli istehsaldır.
«satılan» → sold, selling yox
Is this the photo taken at Grandma's 80th birthday?
Nənəmin 80 yaşının tamamında çəkilən şəkil budur?
«çəkilən» → taken
Applications received after 30 June will not be accepted.
30 iyundan sonra daxil olan müraciətlər qəbul edilməyəcək.
azərbaycancada «daxil olan» məlum növdür, ingiliscədə isə received: müraciətləri kimsə qəbul edir
The issues being discussed today affect everyone.
Bu gün müzakirə olunan məsələlər hər kəsə aiddir.
davamedici məchul: being + üçüncü forma

3first, last, only, next və üstünlük dərəcəsindən sonra to + məsdər

The first, the second, the last, the next, the only və üstünlük dərəcəsindən (the youngest, the best) sonra təyin budaq cümləsinin yerinə to + məsdər işlədin. O, məlum və ya məchul ola bilər; to have + üçüncü forma daha əvvəlki hərəkəti göstərir. Azərbaycancadakı «… -an ilk / sonuncu / yeganə» burada to + feil olur, -ing yox.

She was the first woman in her family to go to university.
O, ailəsində universitetə daxil olan ilk qadın idi.
«daxil olan ilk» → the first … to go
The last person to leave the office should switch off the lights.
Ofisdən sonuncu çıxan adam işıqları söndürməlidir.
At 19, she became the youngest player to win the title.
O, 19 yaşında bu titulu qazanan ən gənc oyunçu oldu.
I was the last to be told about the changes.
Dəyişikliklərdən ən son mənə xəbər verdilər.
məchul: to be + üçüncü forma
He's the only one to have read the whole report.
Bütün hesabatı oxuyan yeganə adam odur.
to have + üçüncü forma: artıq oxuyub

4Budaq cümləni qısaltmaq olmayanda

Budaq cümləni yalnız bağlayıcı söz onun mübtədası olanda qısaltmaq olar. Məlum növdə bir dəfəlik, bitmiş keçmiş hərəkət üçün -ing işlətməyin: tam budaq cümləni saxlayın. Feildə modal feil (can, should, will) və ya perfect forma (has lived) olanda da tam budaq cümləni saxlayın: -ing forması bu mənanı itirir. Bağlayıcı söz obyekt olanda onu yalnız buraxmaq olar (B1-20). Azərbaycancada bu halların hamısında feili sifət işlədirik, ona görə diqqətli olun.

The man who called yesterday left a message.
Dünən zəng edən kişi mesaj qoyub.
«zəng edən» → who called, calling yox
The student who won the prize last year is giving a speech.
Keçən il mükafat qazanan tələbə çıxış edir.
keçmişdə bir dəfəlik hadisə
The burglar who broke into our flat has been caught.
Mənzilimizə girən oğru tutulub.
flat (UK) = apartment (US)
We need someone who can drive.
Maşın sürə bilən birisi lazımdır.
modal: «sürə bilən» → who can drive; someone driving başqa məna verir
The man who has lived next door for thirty years is moving out.
Otuz ildir qonşuluqda yaşayan kişi köçür.
perfect: tam budaq cümləni saxlayın
The cake that I made for the party was a disaster.
Məclis üçün bişirdiyim tort tamam alınmadı.
obyekt: «bişirdiyim» → the cake I made, -ing yox

Tez-tez edilən səhvlər

❌The man calling you yesterday was my uncle.
✅The man who called you yesterday was my uncle.
Keçmişdə bir dəfəlik bitmiş hərəkət: tam budaq cümlə işlədin.
❌The book writing by my aunt is a bestseller.
✅The book written by my aunt is a bestseller.
Məchul məna → üçüncü forma.
❌The people lived next door are very noisy.
✅The people living next door are very noisy.
Qısaldılmış məlum budaq cümlə → -ing, Past Simple yox.
❌The documents sending yesterday have arrived.
✅The documents sent yesterday have arrived.
Sənədlər göndərmir, onları kimsə göndərir → sent.
❌The girl standing by the window she is my cousin.
✅The girl standing by the window is my cousin.
Mübtədanı təkrarlamayın.
❌The film I watching last night was boring.
✅The film I watched last night was boring.
Obyekt: bağlayıcı sözü sadəcə buraxın (B1-20); -ing işlətməyin.
⚠️She was the first person arriving at the party.
✅She was the first person to arrive at the party.
the first / last / only sözlərindən sonra təbii seçim to + məsdərdir.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Birləşməni isimdən əvvəl qoymaq. Azərbaycancada feili sifətli birləşmə isimdən əvvəl gəlir: «məktəbimizin yanında yaşayan uşaqlar». Bu sıranı ingiliscəyə köçürəndə anlaşılmaz cümlə alınır. İngiliscədə qısaldılmış budaq cümlə isimdən sonra gəlir.

❌The near our school living children walk to class.
✅The children living near our school walk to class.
isim + -ing birləşməsi.
❌The from Baku coming train is late.
✅The train coming from Baku is late.
Əvvəl isim, sonra birləşmə.

2. «Dünən … -an» → -ing. «Dünən gecə bizi hava limanından gətirən taksi sürücüsü» cümləsində «-an» feili sifəti bitmiş keçmiş hərəkəti bildirir. İngiliscədə bir dəfəlik bitmiş hərəkət üçün -ing işlənmir: tam budaq cümlə lazımdır.

❌The taxi driver bringing us from the airport last night was Kamran's cousin.
✅The taxi driver who brought us from the airport last night was Kamran's cousin.
Bir dəfəlik bitmiş hərəkət: who brought.

3. «-an = -ing» → məchul mənada da -ing. «Satılan», «tikilən» kimi sözlərdə məchulluğu «-ıl / -il» göstərir, amma sözün sonundakı «-an» öyrənəni -ing formasına aparır. İsimlə nəsə edilirsə, üçüncü forma lazımdır.

❌The carpets selling in this shop are made in Guba.
✅The carpets sold in this shop are made in Guba.
Xalçalar satmır, onları satırlar → sold.

4. «İlk … -an» → the first … -ing. «Testi bitirən ilk tələbə» birləşməsində «ilk» sözündən sonra feili sifət var, ona görə ingiliscədə də -ing qoymaq istəyirik. The first / the last / the only sözlərindən sonra təbii seçim to + məsdər formasıdır.

⚠️Leyla was the first student finishing the test.
✅Leyla was the first student to finish the test.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma the first sözündən sonra to + məsdər daha təbiidir.

Qarışdırmayın

-ing (məlum) və üçüncü forma (məchul) — Hərəkəti kim edir? Bu, A2-30 dərsindəki boring / bored kimi işləyir.

There's a dog chasing a cat in the garden.
Bağda pişiyi qovan bir it var.
it qovur
The cat chased by the dog is safe now.
İtin qovduğu pişik artıq təhlükəsizdir.
pişiyi qovurlar

Qısaldılmış budaq cümlə və obyekt əvəzliyinin buraxılması — iki fərqli qısa yol. Bağlayıcı söz obyekt olanda onu sadəcə buraxa bilərsiniz (B1-20); mübtəda olanda isə feili sifətlə qısaldırsınız.

The song she sang was beautiful.
Onun oxuduğu mahnı gözəl idi.
obyekt: that buraxılıb
The woman singing that song is my sister.
O mahnını oxuyan qadın mənim bacımdır.
mübtəda: who is singing → singing

Qısaldılmış budaq cümlə və feili bağlama budaq cümləsi — Qısaldılmış budaq cümlə düz isimdən sonra gəlir və hansı olduğunu deyir. Cümlənin əvvəlindəki feili bağlama birləşməsi (participle clause) isə mübtədanın nə etdiyini deyir; o, B2-10 dərsində öyrədilir.

The woman standing by the door is my aunt.
Qapının yanında dayanan qadın xalamdır.
hansı qadın: qısaldılmış budaq cümlə
Standing by the door, my aunt waved goodbye.
Xalam qapının yanında dayanıb əl yellədi.
o nə edirdi: participle clause

Yazılış və tələffüz

  • Qısaldılmış müəyyənedici budaq cümlədə vergül və fasilə olmur: The man standing there is my boss. Qısaldılmış əlavə məlumat isə vergüllərini saxlayır (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
  • Qaydasız feillərin üçüncü formalarına diqqət edin: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
  • -ing yazılışı: sonda oxunmayan e düşür (leave → leaving), qısa vurğulu saitdən sonra son samit ikiləşir (sit → sitting), lie → lying.
  • -ing sonluğundakı /ŋ/ səsi azərbaycan dilində yoxdur. Dilin arxası yumşaq damağa qalxır və hava burundan çıxır; sonda ayrıca «q» və ya «g» səsi deməyin.
  • Feili sifət isimdən güclü vurğulanmır: the people living next door bir qrup kimi səlis deyilir, əsas vurğu door sözünə düşür: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).

Qızıl qayda

Bağlayıcı sözü və köməkçi feili kəsin: isim hərəkəti özü edir → -ing; isimlə nəsə edilir → üçüncü forma; first / last / only / next / üstünlük dərəcəsindən sonra → to + məsdər. Yalnız bağlayıcı söz mübtəda olanda qısaldın; bir dəfəlik bitmiş keçmiş hərəkət üçün və modal və ya perfect feilin yerinə -ing işlətməyin. Birləşməni isimdən sonra qoyun.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Təyin budaq cümləsini qısaldın.

  1. Qısaldın: The girl who is playing the piano is only eight.
  2. Qısaldın: The bridge which was built in 1890 is still in use.
  3. Qısaldın: She was the first person in our town who drove an electric car.
  4. Qısaldın: Students who want to join the trip should sign up today.
  5. Qısaldın: The problems that are being discussed are serious.
  6. Qısaldın: He was the only player who was chosen for both teams.

B. Məna

Düzgün formanı seçin və ya cavab verin.

  1. Düzgün cavabı seçin: The money … at the event went to charity.
  2. Düzgün cavabı seçin: Do you know the guy … the red jacket?
  3. Düzgün cavabı seçin: She was the only candidate … every question correctly.
  4. Bu budaq cümləni qısaltmaq olar? "the dress that she bought last week" …
  5. Bu budaq cümləni qısaltmaq olar? "the train that leaves at 9:15" …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. The email sending by the bank was a scam.
  2. The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
  3. The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather it is still standing.

D. Mətndə

Mötərizədəki feilin düzgün formasını yazın.

Notice at the station
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Bir fotoşəkildəki və ya olduğunuz otaqdakı iki insanı -ing forması ilə təsvir edin.
  2. the first / the only / the youngest + to + məsdər ilə bir uğur haqqında yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. B2-08 Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom
    My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
  2. A2-30 Bored, yoxsa boring? -ed və -ing sifətlərinin fərqi sadə dillə
    The film was really ….
  3. B1-11 Passive Voice bütün zamanlarda: is being done, has been done, must be done azərbaycanca
    The new hospital (build) at the moment.
  4. B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To azərbaycanca: öhdəlik və zərurət ətraflı
    The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Cavablar

A. Quruluş

  1. The girl playing the piano is only eight.
  2. The bridge built in 1890 is still in use.
  3. She was the first person in our town to drive an electric car.
  4. Students wanting to join the trip should sign up today.
  5. The problems being discussed are serious.
  6. He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.

B. Məna

  1. raised
  2. wearing
  3. to answer
  4. No
  5. Yes

C. Səhvi tapın

  1. The email sent by the bank was a scam.
  2. The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
  3. ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather is still standing.

D. Mətndə

  1. travelling
  2. leaving
  3. left
  4. to stop / stopping
  5. bought

E. Sizin növbəniz

  1. The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
  2. My grandmother was the first person in her village to go to university.

F. Qarışıq təkrar

  1. who
  2. boring
  3. is being built
  4. was supposed to arrive
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play