Participle clauses azərbaycanca (C1): Built in 1850, Having been told, With prices rising
Participle Clauses: Advanced Uses
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz mürəkkəb feili bağlama birləşmələri (participle clauses) qura biləcəksiniz: Built in 1850, …, Having been told…, …, Not knowing what to do, …, …, leaving thousands without power, With prices rising, …, If accepted, …. Həmçinin «sallanan» feili bağlamanı (dangling participle) görüb düzəldə biləcəksiniz.
Əsas fikir
B2-10 dərsində öyrəndiniz ki, feili bağlama birləşməsi öz mübtədasını buraxır: Feeling tired, she went to bed. Oxucu çatışmayan mübtədanı baş cümlədə tapır.
Feili bağlama birləşməsini qayışa bağlı it kimi, baş cümlənin mübtədasını isə qayışı tutan sahib kimi təsəvvür edin. İt məhz həmin adama aid olmalıdır. Built in 1850, the bridge… – körpü tikilib: qayışı düzgün sahib tutur. Walking down the street, the trees looked beautiful – ağaclar yeriməyib: qayış sallanır, onun real sahibi yoxdur. Buna dangling participle, yəni «sallanan» feili bağlama deyilir və diqqətli müəlliflər ondan qaçır.
C1 səviyyəsində feili bağlama birləşməsinin yeni növlərini öyrənirsiniz: məchul məna üçün üçüncü forma, daha əvvəl baş vermiş məchul hərəkət üçün having been done, inkar üçün not, sonda nəticə bildirən -ing birləşməsi və birləşməyə tamamilə başqa sahib lazım olanda with + öz mübtədası.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində feili bağlama və feili sifət çox zəngindir, ona görə bu dərsin məntiqi sizə yaxındır. Məchul feili sifət də var: «1850-ci ildə tikilmiş körpü», «iki tələbə tərəfindən yaradılmış şirkət». İnkar şəkilçi ilə verilir: «heç kimi tanımadığım üçün». Hazır ifadələrin də qarşılığı var: «Hava imkan versə» = weather permitting, «Hər şeyi nəzərə alsaq» = all things considered, «Başqa cür göstərilməyibsə» = unless otherwise stated.
Əsas fərq mübtədadadır. Azərbaycancada feili bağlamanın öz mübtədası ola bilər: «Qiymətlər hər ay qalxdıqca adamlar xərclərini azaldır», «Şəkiyə çatanda otel artıq bağlı idi». İngiliscədə isə feili bağlama birləşməsi mübtədanı baş cümlədən götürür; mübtəda başqadırsa, with + isim + feili bağlama və ya tam budaq cümlə lazımdır. İkinci fərq: insanlar haqqında biz çox vaxt qeyri-müəyyən şəxsli məlum formadan istifadə edirik («bizə dedilər»), ingiliscədə isə burada məchul lazımdır: having been told. Üçüncüsü: bizdə iki hadisəni sadəcə vergüllə düzmək olar («Fırtına xətləri qırdı, minlərlə ev işıqsız qaldı»), ingiliscədə nəticə üçün vergüldən sonra -ing gəlir.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| 1850-ci ildə tikilmiş bu körpü indi qorunan abidədir. | məchul | Built in 1850, the bridge is now a protected monument. |
| Gecikmə barədə bizə dedilər, ona görə oteldə qaldıq. | qeyri-müəyyən şəxs | Having been told about the delay, we stayed at the hotel. |
| Məclisdə heç kimi tanımadığım üçün … | inkar şəkilçisi | Not knowing anyone at the party, … |
| Fırtına xətləri dağıtdı, minlərlə ev işıqsız qaldı. | vergüllə düzülüş | The storm destroyed the power lines, leaving thousands of homes without electricity. |
| Qiymətlər hər ay qalxdıqca … | öz mübtədası | With prices rising every month, … |
| Müraciətiniz qəbul olunarsa, … | şərt | If accepted, … |
Quruluş
Feili bağlama formaları
| Forma | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| üçüncü forma | məchul (eyni vaxtda və ya ümumi) | Built in 1850, the bridge is still in use. |
| having been + üçüncü forma | məchul, daha əvvəlki hərəkət | Having been told about the delay, we waited. |
| not / never + feili bağlama | inkar | Not knowing what to do, I called my sister. |
| …, + -ing (baş cümlədən sonra) | bütün baş cümlənin nəticəsi | The storm hit, leaving thousands without power. |
With + tamamlıq + feili bağlama (öz mübtədası)
| Qəlib | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| with + isim + -ing | məlum | With prices rising, many families are struggling. |
| with + isim + üçüncü forma | məchul | With the work finished, we went out to celebrate. |
Bağlayıcı + üçüncü forma
| Bağlayıcı | Nümunə |
|---|---|
| if / unless | If accepted, you'll start in May. Unless otherwise stated, prices include tax. |
| once / until | Once finished, the stadium will hold 60,000 fans. Wait here until called. |
| when / as (B2-10 dərsində də var) | When asked, he refused to comment. As shown in Table 2, … |
İstifadə
1Məchul mənalı üçüncü forma
Üçüncü forma ilə başlayan birləşmənin mənası məchuldur: hərəkət baş cümlənin mübtədasının üzərində edilir. O, fon məlumatı, səbəb və ya şərt bildirə bilər. Rəsmi yazı, xəbərlər və təsvirlər üçün tipikdir. Azərbaycancada bunu çox vaxt isimdən əvvəl gələn «-mış» feili sifəti ilə deyirik.
2Having been + üçüncü forma: daha əvvəl və məchul
Hərəkət baş hərəkətdən əvvəl mübtədanın üzərində edilibsə, having been + üçüncü forma işlədin. Bu, çox vaxt səbəb də bildirir.
3İnkar feili bağlama birləşmələri
Not (və ya never) sözünü feili bağlamadan əvvəl qoyun. Never having və having never hər ikisi işlənir. Having not + üçüncü forma (Having not received a reply, …) da rast gəlinir, xüsusən Amerika və akademik yazıda, amma not having daha çox işlənir. Azərbaycancada inkar feilin içindədir («tanımadan»), ingiliscədə isə ayrıca söz kimi əvvəldə gəlir.
4Baş cümlədən sonra nəticə bildirən birləşmə
Baş cümlədən sonra, adətən vergüldən sonra gələn -ing birləşməsi bütün baş cümlənin nəticəsini göstərə bilər. Bu, xəbərlərdə və akademik yazıda çox işlənir. Gizli mübtəda bir isim yox, bütöv hadisədir. Azərbaycancada bunu «və nəticədə», «bu da …» ilə və ya sadəcə vergüllə deyirik.
5With + tamamlıq + feili bağlama
With + isim + feili bağlama fon məlumatı və ya səbəb əlavə edir. Burada feili bağlamanın öz mübtədası var, ona görə baş cümlə ilə uyğun gəlməsi lazım deyil. Məlum məna üçün -ing, məchul məna üçün üçüncü forma işlədin. Ondan sonra sifət və ya yer bildirən ifadə də gələ bilər (with the kids asleep, with her hands in her pockets). Azərbaycancadakı «-dıqca», «-dığı üçün», «-andan sonra» birləşmələrinin öz mübtədası olanda ingiliscədə çox vaxt məhz bu qəlib lazımdır.
Bir neçə sabit ifadənin öz mübtədası var, amma with yoxdur: weather permitting, all things considered. Rəsmi və ya ədəbi üslubda isim + sifət və ya zərf də belə tək gələ bilər.
6If, unless, once, until + üçüncü forma
Rəsmi ingiliscədə və təlimatlarda if, unless, once və until sözlərindən dərhal sonra üçüncü forma gələ bilər. Mübtəda və be buraxılır. When asked və oxşar zaman birləşmələri B2-10 dərsindədir.
7Sallanan feili bağlamanı düzəltmək
Baş cümlənin mübtədası feili bağlamanın hərəkətini edə bilmirsə, feili bağlama «sallanır». Onu iki yolla düzəldin: düzgün insanı və ya əşyanı baş cümlənin mübtədası edin, ya da öz mübtədası olan tam budaq cümlə işlədin. Bir neçə sabit ifadə uyğun mübtəda olmadan da qəbul olunur: judging by / from, generally / broadly speaking, considering, given.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Feili bağlamanın öz mübtədası. «Lənkərana gecə gec çatanda otel artıq bağlı idi» azərbaycancada tamamilə təbiidir: «çatanda» bizə aiddir, «bağlı idi» isə otelə. İngiliscədə feili bağlama birləşməsi mübtədanı baş cümlədən götürür, ona görə bu cümlə otelin gəlib çatdığını deyir.
2. «Bizə dedilər» → having told. Azərbaycancada insanlar haqqında çox vaxt qeyri-müəyyən şəxsli məlum formadan istifadə edirik: «Muzeyin bağlı olduğunu dedilər, Leyla ilə Elvin də bazara getdilər». Bu vərdişlə having told yazılır, amma bu, «onlar kiməsə dedilər» deməkdir. Məlumatı alan mübtədadırsa, having been told lazımdır.
3. Vergüllə düzülmüş iki feil. Azərbaycancada iki hadisəni sadəcə vergüllə düzmək normaldır: «Zəlzələ köhnə körpünü zədələdi, Qəbələ yolunu bir həftəlik bağladı». İngiliscədə iki tam feili vergüllə birləşdirmək olmaz. Nəticə üçün -ing birləşməsi və ya and işlədin.
4. «-dığı üçün», «-andan sonra» → with + tam feil. «İmtahanlar bitdiyi üçün Günay nəhayət dənizə getdi» cümləsini with ilə qurmağa çalışanda feil tam formada qalır. With sözündən sonra isə tam feil gəlmir: with + isim + -ing / üçüncü forma / sifət / zərf.
Qarışdırmayın
Feili bağlama birləşməsi və qısaldılmış təyin budaq cümləsi — Qısaldılmış təyin budaq cümləsi ismi təsvir edir və ondan dərhal sonra gəlir (B2-09 dərsinə baxın). Feili bağlama birləşməsi isə zərf kimi işləyir və bütün hərəkət haqqında məlumat verir.
Having done və having been done — Having done məlumdur: hərəkəti mübtəda edib. Having been done məchuldur: hərəkət mübtədanın üzərində edilib.
Eyni mübtəda və with + öz mübtədası — With olmadan gizli mübtəda baş cümlənin mübtədasıdır. With ilə birləşmənin öz mübtədası olur.
Yazılış və tələffüz
- Cümlənin əvvəlindəki feili bağlama birləşməsindən sonra (Built in 1850, the bridge…) və sondakı nəticə birləşməsindən əvvəl (…, leaving thousands without power) vergül qoyun.
- Qısaldılmış təyin budaq cümləsindən (isimdən dərhal sonra gələn -ing ifadəsi) əvvəl vergül qoyulmur: The woman sitting by the window is my aunt. Orada vergül qoysanız, o, əlavə məlumata çevrilir.
- Qaydasız feillərin üçüncü forması dəqiq olmalıdır: written, built, chosen, forgotten, hidden. Üçüncü forma A2-16 dərsində təqdim olunub.
- Built, told, finished kimi formaların sonundakı səsi aydın deyin: /bɪlt/, /təʊld/, /ˈfɪnɪʃt/. Told sözünün sonundakı /d/ səsini «t» kimi karlaşdırmayın; finished sözünün sonunda isə yalnız /t/ səsi var: «finişed» deməyin.
- Danışıqda əvvələ çıxarılmış feili bağlama birləşməsi adətən ayrıca vahid olur; vergüldə səsin bir az qalxması davamın gəldiyini göstərir, əsas vurğu isə baş cümlədə olur.
Qızıl qayda
Feili bağlama birləşməsi mübtədanı baş cümlədən götürür, ona görə həmin mübtədanın hərəkəti həqiqətən etdiyinə və ya hərəkətin onun üzərində edildiyinə əmin olun. Azərbaycancadakı kimi feili bağlamaya ayrıca mübtəda verə bilməzsiniz: ya with + isim işlədin, ya da tam budaq cümlə. Məchul məna üçün üçüncü forma və ya having been done, inkar üçün feili bağlamadan əvvəl not, nəticə üçün baş cümlədən sonra -ing işlədin.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Hər cümləni verilən quruluşla yenidən yazın. Mənanı saxlayın.
-
Feili bağlama birləşməsi ilə yenidən yazın: The palace was built in 1703, and it is now a museum.
-
"Having been" ilə başlayın: After she had been told the news, she sat down in silence.
-
İnkar feili bağlama birləşməsi ilə yenidən yazın: Because I didn't want to wake the baby, I whispered.
-
İnkar feili bağlama birləşməsi ilə yenidən yazın: As she had never flown before, she was nervous at the airport.
-
Nəticə bildirən birləşmə ilə yenidən yazın: Prices rose sharply in March, and this forced the bank to raise interest rates.
-
"With" ilə başlayın: All the tickets had been sold, so the organisers added an extra show.
-
If budaq cümləsini qısaldın: If it is used correctly, this cream can reduce scars.
B. Məna
Kontekstə uyğun cümləni seçin. Qeyd səbəbini izah edir.
-
Demək istəyirsiniz ki, müsahibələri tədqiqatçılar özləri aparıblar. Hansı cümlə?məlum: onlar müsahibə aparıb; having been done o deməkdir ki, onlarla müsahibə aparıblar
-
Xəbər. Hansı cümlə işığın kəsilməsini fırtınanın nəticəsi kimi təqdim edir?nəticə bildirən birləşmə baş cümlədən sonra gəlir
-
Qatar gecikmişdi və siz gözləyərkən söhbət edirdiniz. Hansı cümlə gecikənin qatar olduğunu aydın göstərir?with olmadan gizli mübtəda we olur
-
Otel otağında çap olunmuş elan. Hansı daha uyğundur?elanlar üçün tipik olan rəsmi sabit ifadə
-
Demək istəyirsiniz ki, xalanız nə edirdi, hansı qadının xalanız olduğunu yox. Hansı cümlə?hərəkət haqqında feili bağlama birləşməsi, ismi müəyyənləşdirən qısaldılmış təyin budaq cümləsi yox
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni tam yazın və ya correct yazın.
-
Having finished the final chapter late on Sunday night, the manuscript was sent to the publisher first thing on Monday morning.sallanan feili bağlama: son fəsli əlyazma bitirməyib
-
Writing in 1605 by a little-known author, the novel is still read and loved by millions of people around the world.
-
Not having being invited to the wedding, she decided to spend the weekend walking in the hills with her dog.
-
The factory closed after forty years, left more than two hundred workers in the town without a job.
-
Judging by the long queues outside the building, the new exhibition has been a huge success with visitors.
D. Mətndə
Xəbəri oxuyun. Hər nömrələnmiş cümləni göstərildiyi kimi yenidən yazın. Mənanı saxlayın.
(18) Most residents had been warned about the storm two days earlier, so they had left their homes. The storm reached the coast just after midnight. (19) It cut power to 20,000 homes. (20) Roads were blocked by fallen trees, so rescue teams could not reach several villages until the next afternoon. (21) Many families did not know how long the power cuts would last, so they went to stay with relatives inland. (22) When the main power line has been repaired, it will supply the whole region again, engineers say. Repairs are expected to take at least three days. (23) If the council does not state otherwise, schools will open as normal on Monday. Residents are asked to avoid unnecessary journeys and to check the council website for updates.
-
(18) cümləsini məchul feili bağlama birləşməsi ilə başlayaraq yenidən yazın.
-
(19) cümləsini nəticə bildirən birləşmə ilə özündən əvvəlki cümləyə birləşdirin.
-
(20) cümləsini "With" ilə başlayaraq yenidən yazın.
-
(21) cümləsini inkar feili bağlama birləşməsi ilə yenidən yazın.
-
(22) cümləsini "Once" + üçüncü forma ilə yenidən yazın.
-
(23) cümləsini "Unless otherwise" ilə rəsmi elan üslubunda yenidən yazın.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Şəhərinizdəki bir bina və ya yer haqqında bələdçi kitabçası üçün giriş yazırsınız. 2–3 cümlə yazın. Ən azı bir üçüncü forma ilə başlayan birləşmə (Built in…, Founded by…) və baş cümlədən sonra -ing ilə bir nəticə birləşməsi işlədin.
-
Həmkarınıza layihənin niyə gecikdiyini izah edən 2–4 cümlə yazın. Ən azı bir dəfə with + isim + feili bağlama və bir inkar feili bağlama birləşməsi işlədin; hər feili bağlamanın düzgün «sahibi» olduğunu yoxlayın.
-
Bir tələbə belə yazıb: "Having read the article, the conclusion seemed weak." Onu iki yolla düzəldin: bir dəfə feili bağlama birləşməsini saxlayaraq, bir dəfə tam budaq cümlə ilə. Səhvin nədə olduğunu bir neçə sözlə deyin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
B2-09 Reduced Relative Clauses azərbaycanca: the man standing there, the car stolen, the first to arrive Qısaldılmış təyin budaq cümləsi ilə yenidən yazın: The man who is standing by the door is my uncle.
-
C1-05 Cleft sentences azərbaycanca: It was… that, What I need is… – cümlədə əsas fikri önə çəkmək "the noise from the street" ifadəsini önə çəkən it-cleft kimi yenidən yazın: The noise from the street woke me up at three in the morning.
-
C1-01 Inversion azərbaycanca: Never have I…, No sooner had I… – inkar sözündən sonra söz sırası "Never" ilə başlayın: I had never seen such a crowded station.
Cavablar
A. Quruluş
- Built in 1703, the palace is now a museum.
- Having been told the news, she sat down in silence.
- Not wanting to wake the baby, I whispered.
- Never having flown before, she was nervous at the airport. / Having never flown before, she was nervous at the airport.
- Prices rose sharply in March, forcing the bank to raise interest rates.
- With all the tickets sold, the organisers added an extra show.
- If used correctly, this cream can reduce scars. / Used correctly, this cream can reduce scars.
B. Məna
- Having interviewed fifty people, the researchers wrote their report.
- The storm hit the coast, leaving thousands of homes without power.
- With the train delayed by two hours, we chatted on the platform.
- Unless otherwise stated, breakfast is included in the price.
- Sitting by the window, my aunt watched the rain.
C. Səhvi tapın
- Having finished the final chapter late on Sunday night, she sent the manuscript to the publisher first thing on Monday morning. / Once the final chapter had been finished late on Sunday night, the manuscript was sent to the publisher first thing on Monday morning.
- Written in 1605 by a little-known author, the novel is still read and loved by millions of people around the world.
- Not having been invited to the wedding, she decided to spend the weekend walking in the hills with her dog.
- The factory closed after forty years, leaving more than two hundred workers in the town without a job. / The factory closed after forty years and left more than two hundred workers in the town without a job.
- ✓ Judging by the long queues outside the building, the new exhibition has been a huge success with visitors.
D. Mətndə
- Having been warned about the storm two days earlier, most residents had left their homes. / Warned about the storm two days earlier, most residents had left their homes.
- The storm reached the coast just after midnight, cutting power to 20,000 homes.
- With roads blocked by fallen trees, rescue teams could not reach several villages until the next afternoon.
- Not knowing how long the power cuts would last, many families went to stay with relatives inland.
- Once repaired, the main power line will supply the whole region again, engineers say.
- Unless otherwise stated, schools will open as normal on Monday.
E. Sizin növbəniz
- Built in 1928 as a cinema, the Regent Hall is now the town's main concert venue. It was fully restored in 2015, attracting thousands of new visitors every year.
- With two of the team off sick this week, we've fallen behind on the report. Not having received the sales figures yet, I can't finish the final section. I'll send you an update on Friday.
- Having read the article, I found the conclusion weak. After I had read the article, the conclusion seemed weak to me. The conclusion did not read the article, so the participle was dangling.
F. Qarışıq təkrar
- The man standing by the door is my uncle.
- It was the noise from the street that woke me up at three in the morning.
- Never had I seen such a crowded station.
