SlowingoQrammatika
B2 11 / 30

Participle Clauses azərbaycanca: Feeling tired, After leaving, Having finished

Participle Clauses: Feeling Tired, After Leaving

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz zaman və səbəb budaq cümlələrini feili bağlama birləşməsi (participle clause) ilə qısalda biləcəksiniz: Feeling tired, …, While waiting, …, After leaving, …, When asked, …, Having finished, …. Həmçinin gizli mübtədanın düzgün olduğuna əmin olmağı öyrənəcəksiniz.

Əsas fikir

Tam zaman və ya səbəb budaq cümləsində bağlayıcı, mübtəda və feil olur: Because she felt tired, she went to bed. Hər iki hissədə mübtəda eynidirsə, ingilis dili birinci hissəni «sıxışdıra» bilər: Feeling tired, she went to bed.

Feili bağlama birləşməsini vakuum qablaşdırmada olan budaq cümlə kimi təsəvvür edin. Mübtəda və zaman (bəzən bağlayıcı da) çıxarılır, yalnız feilin forması qalır. Oxucu onu baş cümləyə baxaraq «açır»: kim yorğun idi? She, yəni baş cümlənin mübtədası.

Əsas qayda budur: feili bağlama birləşməsinin gizli mübtədası baş cümlənin mübtədasıdır. Bunu düzgün etsəniz, hekayələrdə, xəbərlərdə və yaxşı yazıda çox işlənən yığcam, təbii üslub alınır. Səhv etsəniz, cümlə nəzərdə tutmadığınız bir şeyi deyir.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Burada sizin üçün çox yaxşı xəbər var: azərbaycan dilində feili bağlama bu işi hər gün görür və formaları ingiliscədəki qəliblərə yaxşı uyğun gəlir. «Pəncərədən baxaraq» = Looking out of the window; «gözləyərkən» = while waiting; «bitirdikdən sonra» = after finishing; «imzalamazdan əvvəl» = before signing; «köçəli» = since moving; «hesabatı bitirib» = having finished the report. Hətta məchul forma da var: «soruşulanda» = when asked.

Amma bir böyük fərq var. Azərbaycancada feili bağlamanın öz mübtədası ola bilər: «Mən hava limanına çatanda pasportum yox idi», «Qapını açanda pişik küçəyə qaçdı». Bu cümlələr tamamilə təbiidir. İngiliscədə isə feili bağlama birləşməsinin mübtədası baş cümlənin mübtədası ilə eyni olmalıdır. Mübtədalar fərqlidirsə, tam budaq cümlə işlədin: When I opened the door, the cat ran out. Həmçinin danışıqda «Gecikmə barədə soruşanda, menecer heç nə demədi» kimi məlum forma da işlənir; ingiliscədə isə soruşan menecer deyilsə, when asked lazımdır.

AzərbaycancaMənasıİngiliscə
Pəncərədən bayıra baxaraq, bağda tülkü gördü.eyni vaxtdaLooking out of the window, she saw a fox.
Özünü pis hiss etdiyi üçün Sara tez çıxdı.səbəbFeeling unwell, Sara left early.
Nəticələri gözləyərkən sakit olmağa çalışın.zamanWhile waiting for the results, try to relax.
Məktəbi bitirdikdən sonra …sonraAfter leaving school, …
Müqaviləni imzalamazdan əvvəl …əvvəlBefore signing the contract, …
Sahilə köçəli …o vaxtdan bəriSince moving to the coast, …
Gecikmə barədə soruşulanda …məchul mənaWhen asked about the delay, …
Hesabatı bitirib evə getdi.əvvəl bitən hərəkətHaving finished the report, he went home.
Hava limanına çatanda pasportum yox idi.mübtədalar fərqlidirWhen I arrived at the airport, my passport was missing.

Quruluş

Bu dərsin iki forması

FormaQuruluşMənasıNümunə
present participlefeil + -ingeyni vaxt və ya səbəbFeeling tired, she went to bed.
perfect participlehaving + üçüncü formaəsas hərəkətdən əvvəl bitibHaving finished the report, he left.

Tam budaq cümlədən feili bağlama birləşməsinə

Tam budaq cümləFeili bağlama birləşməsi
As I was walking home, I met an old friend.Walking home, I met an old friend.
Because he knew the city well, he took a shortcut.Knowing the city well, he took a shortcut.
After she had paid the bill, she left.Having paid the bill, she left.

Bağlayıcı + feili bağlama

Bağlayıcı+Nümunə
while / when-ingWhile waiting for the bus, I read the news.
after / before / since-ingAfter leaving school, she joined the army.
whenüçüncü forma (məchul məna)When asked, he refused to comment.

Yeri və vergüllər

  • Cümlənin əvvəlində: feili bağlama birləşməsindən sonra vergül — Feeling tired, she went to bed.
  • Sonunda (eyni vaxt): adətən vergül olmur və ya yüngül vergül qoyulur — He came in carrying three cups of coffee.

İstifadə

1Eyni vaxtda baş verən hərəkətlər üçün -ing

-ing birləşməsi əsas hərəkətlə eyni vaxtda və ya ondan dərhal əvvəl, tez ardıcıllıqla baş verən hərəkəti təsvir edir. Hekayələrdə və təsvirlərdə çox işlənir. Azərbaycancada burada çox vaxt «-araq», «-anda» və ya «-ıb» deyirik.

Looking out of the window, she saw a fox in the garden.
Pəncərədən bayıra baxanda bağda bir tülkü gördü.
«o» burada qadındır → she
He walked into the meeting room carrying three cups of coffee.
Üç fincan qəhvə gətirərək iclas otağına girdi.
«gətirərək» → carrying; baş cümlədən sonra
Opening the envelope, I found two concert tickets.
Zərfi açıb içində iki konsert bileti tapdım.
tez ardıcıllıq
The children ran down the beach, laughing and shouting.
Uşaqlar gülüb qışqıraraq sahil boyu qaçdılar.

2Səbəb bildirən -ing

Cümlənin əvvəlindəki -ing birləşməsi çox vaxt niyə sualına cavab verir. Burada being + sifət və ya isim çox işlənir. Bu istifadə bir az rəsmidir və daha çox yazıda rast gəlinir. Azərbaycancadakı «-dığı üçün» burada -ing ilə deyilə bilər.

Feeling unwell, Sara left the party early.
Özünü pis hiss etdiyi üçün Sara qonaqlıqdan tez çıxdı.
= because she felt unwell
Being a nurse, my mother always knows what to do in an emergency.
Tibb bacısı olduğu üçün anam təcili vəziyyətdə nə edəcəyini həmişə bilir.
«olduğu üçün» → Being
Knowing how busy you are, I won't keep you long.
Nə qədər məşğul olduğunuzu bildiyim üçün sizi çox saxlamayacağam.
Living near the station, we can get into town in ten minutes.
Stansiyanın yaxınlığında yaşadığımız üçün on dəqiqəyə şəhər mərkəzinə çata bilirik.

3Bağlayıcıdan sonra: while waiting, after leaving, when asked

Zaman mənasını aydın etmək üçün bağlayıcını saxlayın: while, when, after, before, since + -ing. after, before və since sözlərindən sonra -ing forması ön sözdən sonra gəlir, B1-19 dərsində öyrəndiyiniz kimi. Məchul məna üçün when + üçüncü forma işlədin: when asked = when he was asked.

While waiting for the results, try to relax.
Nəticələri gözləyərkən sakit olmağa çalışın.
«-ərkən» → while + -ing
After leaving school, she spent a year in Australia.
Məktəbi bitirdikdən sonra bir il Avstraliyada qaldı.
«-dikdən sonra» → after + -ing
Before signing the contract, read the small print.
Müqaviləni imzalamazdan əvvəl xırda şriftlə yazılanları oxuyun.
«-mazdan əvvəl» → before + -ing
Since moving to the coast, they've taken up surfing.
Sahilə köçəli sörfinqlə məşğul olmağa başlayıblar.
«köçəli» → since moving
When asked about the delay, the manager said nothing.
Gecikmə barədə soruşulanda menecer heç nə demədi.
«soruşulanda» məchuldur → asked
Be careful when using a sharp knife.
İti bıçaqdan istifadə edəndə ehtiyatlı olun.
= when you are using

4Daha əvvəlki hərəkət üçün having + üçüncü forma

Birinci hərəkətin əsas hərəkətdən əvvəl bitdiyini aydın göstərmək üçün having + üçüncü forma işlədin. Bu, çox vaxt səbəbi də bildirir. After + -ing oxşar mənadadır. Azərbaycancadakı «-ıb» («bitirib») burada çox yaxşı uyğun gəlir.

Having finished the report, he switched off his laptop and went home.
Hesabatı bitirib noutbukunu söndürdü və evə getdi.
«bitirib» → having finished
Having lived in three countries, she adapts quickly to new places.
Üç ölkədə yaşadığı üçün yeni yerlərə tez uyğunlaşır.
səbəb
Having spent all our money, we had to walk back to the hotel.
Bütün pulumuzu xərclədiyimiz üçün otelə piyada qayıtmalı olduq.
Having seen the film before, I knew how it ended.
Filmə əvvəllər baxdığım üçün necə bitdiyini bilirdim.

5Eyni mübtəda qaydası

Feili bağlama birləşməsinin gizli mübtədası baş cümlənin mübtədasıdır. Mübtədalar fərqlidirsə, tam budaq cümlə işlədin. Azərbaycancada bu qayda yoxdur, ona görə burada xüsusilə diqqətli olun.

Arriving at the airport, I found that my passport was missing.
Hava limanına çatanda pasportumun olmadığını gördüm.
çatan da, görən də «mən»
When I arrived at the airport, my passport was missing.
Hava limanına çatanda pasportum yox idi.
mübtədalar fərqlidir: tam budaq cümlə; azərbaycancada isə eyni «çatanda»
Having finished dinner, we washed the dishes.
Şam yeməyini bitirib qabları yuduq.
bitirən də, yuyan da «biz»
Waiting for the train, we chatted about the weekend.
Qatarı gözləyərkən həftə sonu haqqında söhbət etdik.

Bir neçə sabit ifadə istisnadır və mübtəda tələb etmir: generally speaking, judging by…, considering…. «Asılı qalan» feili bağlamalar (dangling participles) C1-07 dərsində daha ətraflı öyrədilir.

Tez-tez edilən səhvlər

❌Walking down the street, the trees looked beautiful.
✅Walking down the street, I thought the trees looked beautiful.
Gizli mübtəda səhvdir: cümlə ağacların küçə ilə getdiyini deyir.
❌Having finished dinner, the dishes were washed.
✅Having finished dinner, we washed the dishes.
Feili bağlamanın hərəkətini baş cümlənin mübtədası etməlidir.
❌After finish the course, I got a job.
✅After finishing the course, I got a job.
after / before / since kimi bağlayıcıdan sonra -ing işlədin.
❌Finished the report, he went home.
✅Having finished the report, he went home.
Məlum və daha əvvəl → having + üçüncü forma.
❌When asking about the delay, the manager said nothing.
✅When asked about the delay, the manager said nothing.
Menecerdən soruşublar: məchul məna → üçüncü forma.
❌Since I moving here, I've felt happier.
✅Since moving here, I've felt happier.
Ya tam budaq cümlə (since I moved), ya da mübtədasız since + -ing.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Fərqli mübtədalar: «Qapını açanda pişik qaçdı». Azərbaycancada «-anda», «-ıb», «-araq» birləşməsinin öz mübtədası ola bilər. İngiliscədə isə feili bağlama birləşməsi mübtədanı baş cümlədən götürür. Mübtədalar fərqlidirsə, tam budaq cümlə işlədin və ya baş cümlənin mübtədasını dəyişin.

❌Opening the door, the cat ran out into the street.
✅When I opened the door, the cat ran out into the street.
Cümlə pişiyin qapını açdığını deyir.
❌Getting off the bus in Sheki, it started to rain.
✅When we got off the bus in Sheki, it started to rain. və ya Getting off the bus in Sheki, we got caught in the rain.
Avtobusdan yağış düşmür, biz düşürük: mübtəda we olmalıdır.

2. «Dəvət edəndə» → when inviting. Danışıqda məchul mənanı çox vaxt məlum formada, mübtədasız deyirik: «Toya dəvət edəndə Aysel gələ bilməyəcəyini dedi». Aysel dəvət edən deyil, dəvət olunandır. İngiliscədə burada when + üçüncü forma lazımdır.

❌When inviting to the wedding, Aysel said she couldn't come.
✅When invited to the wedding, Aysel said she couldn't come. və ya When she was invited to the wedding, Aysel said she couldn't come.
Ayseli dəvət ediblər: məchul məna → invited.

3. «-ıb» → üçüncü forma tək. «İşi bitirib evə getdi» cümləsindəki «-ıb» keçmiş forma kimi görünür, ona görə ingiliscədə tək üçüncü forma qoyulur. Məlum mənada daha əvvəlki hərəkət üçün having + üçüncü forma lazımdır.

❌Finished all his work, Murad went to the gym.
✅Having finished all his work, Murad went to the gym. və ya After finishing all his work, Murad went to the gym.
Murad özü bitirib: having finished.

Qarışdırmayın

Feili bağlama birləşməsi və qısaldılmış təyin budaq cümləsi — Qısaldılmış budaq cümlə ismi təsvir edir və düz ondan sonra gəlir (B2-09). Feili bağlama birləşməsi isə zərf kimi işləyir və bütöv hərəkət haqqında danışır: nə vaxt və ya niyə. Azərbaycancada da fərq var: «oturan qadın» (feili sifət) və «oturub» (feili bağlama).

The woman sitting by the window is my aunt.
Pəncərənin yanında oturan qadın xalamdır.
qısaldılmış budaq cümlə: hansı qadın?
Sitting by the window, my aunt watched the rain.
Xalam pəncərənin yanında oturub yağışa baxırdı.
feili bağlama: o nə edirdi

doing və having done — Sadə -ing forması eyni vaxtı və ya tez ardıcıllığı bildirir. Having done birinci hərəkətin ikincidən əvvəl bitdiyini vurğulayır.

Taking a deep breath, she opened the door.
Dərindən nəfəs alıb qapını açdı.
demək olar ki, eyni vaxtda
Having worked there for ten years, she knew everyone.
Orada on il işlədiyi üçün hamını tanıyırdı.
daha əvvəl bitib

Cümlənin əvvəlində məchul mənalı feili bağlama (Built in 1850, …), inkar feili bağlama (Not knowing what to do, …), nəticə bildirən birləşmə (…, leaving thousands without power) və with + obyekt + feili bağlama C1-07 dərsində öyrədilir.

Yazılış və tələffüz

  • Cümlənin əvvəlindəki feili bağlama birləşməsindən sonra vergül qoyun: Feeling tired, she…
  • -ing yazılışı adi qaydalara tabedir: make → making, stop → stopping, lie → lying. A1-22 dərsinə baxın.
  • Feili bağlama birləşməsinin əvvəlində having heç vaxt qısaldılmır: Having finished…
  • having /ˈhævɪŋ/: ilk sait /æ/ azərbaycan dilindəki ə səsinə yaxındır, h səsi də sizin üçün çətin deyil. Sondakı /ŋ/ səsi isə azərbaycan dilində yoxdur: dilin arxası yumşaq damağa qalxır, hava burundan çıxır, ayrıca «q» səsi deyilmir.
  • Danışıqda cümlənin əvvəlindəki feili bağlama birləşməsi ayrıca qrup kimi deyilir, vergüldə qısa fasilə olur: Feeling tired | she went to bed. Fasilədən əvvəl səs adətən bir az qalxır.

Qızıl qayda

Feili bağlama birləşməsi mübtədanı baş cümlədən götürür, ona görə həmin mübtədanın hərəkəti həqiqətən etdiyinə əmin olun. -ing = eyni vaxt və ya səbəb; having + üçüncü forma = daha əvvəl bitib; when + üçüncü forma = məchul məna. Azərbaycancadakı kimi fərqli mübtədalarla işlətməyin: onda tam budaq cümlə lazımdır.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Cümlələri feili bağlama birləşməsi ilə yenidən yazın və ya tamamlayın.

  1. Feili bağlama ilə yenidən yazın: Because she felt nervous, she practised her speech again.
  2. Feili bağlama ilə yenidən yazın: After he had read the email, he called his boss.
  3. Feili bağlama ilə yenidən yazın: As I was walking home, I saw an accident.
  4. Tamamlayın: Since (start) this job, I've learned a lot.
  5. Tamamlayın: Before (leave) the house, check that the windows are closed.
  6. when + üçüncü forma ilə yenidən yazın: When she was asked about her plans, she just smiled.

B. Məna

Düzgün formanı seçin və ya cavab verin.

  1. Düzgün cavabı seçin: … his keys the day before, he had to call a locksmith.
  2. Düzgün cavabı seçin: When … for his opinion, he said he didn't have one.
  3. Düzgün cavabı seçin: … a vegetarian, Tom didn't eat the burgers.
  4. "Knowing the area well, she didn't need a map" cümləsində feili bağlama birləşməsi nə bildirir? …
  5. "Having packed his bags, he called a taxi" cümləsində əvvəl nə baş verdi?

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. Arriving at the hotel, the room wasn't ready.
  2. After finish dinner, we went for a walk.
  3. While waiting for the bus, I listened to a podcast.
  4. Since move to Berlin, she has learned to cycle everywhere.

D. Mətndə

Mötərizədəki feilin düzgün formasını yazın.

A bad start
16 (wake) up late on Monday, Jake jumped out of bed. 17 (realise) he had no time for breakfast, he grabbed an apple and ran to the station. While 18 (wait) for the train, he checked his email. 19 (read) the first message, he laughed: the meeting had been moved to Tuesday. When 20 (ask) later why he looked so tired, he just said, "Don't ask."

E. Sizin növbəniz

Özünüz haqqında ingiliscə yazın.

  1. Səhər adətiniz haqqında while + -ing və ya before + -ing ilə bir cümlə yazın.
  2. Bir işi bitirdikdən sonra nə etdiyiniz haqqında having + üçüncü forma ilə bir cümlə yazın.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. B2-09 Reduced Relative Clauses azərbaycanca: the man standing there, the car stolen, the first to arrive
    The man (stand) next to the door is our new teacher.
  2. B1-19 Gerund azərbaycanca: -ing mübtəda kimi və ön sözlərdən sonra (before leaving, look forward to seeing)
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-08 Non-Defining Relative Clauses azərbaycanca: vergüllə əlavə məlumat, which və of whom
    We visited Rome, we ate the best pizza of our lives.
  4. B2-04 I Wish + Past Perfect azərbaycanca: keçmişə peşmançılıq, wish + would və regret
    I wish I (not spend) so much money last month.
Cavablar

A. Quruluş

  1. Feeling nervous, she practised her speech again. / Being nervous, she practised her speech again.
  2. Having read the email, he called his boss. / After reading the email, he called his boss.
  3. Walking home, I saw an accident. / While walking home, I saw an accident.
  4. starting
  5. leaving
  6. When asked about her plans, she just smiled.

B. Məna

  1. Having lost
  2. asked
  3. Being
  4. reason
  5. He packed his bags.

C. Səhvi tapın

  1. Arriving at the hotel, we found that the room wasn't ready. / Arriving at the hotel, we found the room wasn't ready. / When we arrived at the hotel, the room wasn't ready.
  2. After finishing dinner, we went for a walk. / After we finished dinner, we went for a walk. / After we had finished dinner, we went for a walk.
  3. ✓ While waiting for the bus, I listened to a podcast.
  4. Since moving to Berlin, she has learned to cycle everywhere. / Since she moved to Berlin, she has learned to cycle everywhere.

D. Mətndə

  1. Waking / Having woken
  2. Realising
  3. waiting
  4. Having read / Reading
  5. asked

E. Sizin növbəniz

  1. While having breakfast, I usually listen to the news.
  2. Having finished my exams, I went on holiday with my friends.

F. Qarışıq təkrar

  1. standing
  2. seeing
  3. where
  4. hadn't spent
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play