Diateza pësore në anglisht (passive voice): is made, was built i shpjeguar në shqip
The Passive: Present and Past Simple
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini ta përdorni diatezën pësore (passive) në Present Simple dhe Past Simple – is made, was built – të formoni mohoret dhe pyetjet, të shtoni by + vepruesin kur duhet dhe të vendosni kur pësorja është më e mirë se veprorja.
Ideja kryesore
Çdo veprim ka një veprues – personin ose sendin që e bën – dhe shpesh një marrës – sendin të cilit i ndodh. Në një fjali të zakonshme, vepruese (active), vepruesi vjen i pari: Someone stole my bike.
Po sikur të mos e dini kush e bëri, ose të mos ju interesojë? Ajo për të cilën doni të flisni në të vërtetë është biçikleta juaj. Pësorja (passive) e kthen fjalinë: marrësi vjen i pari dhe bëhet kryefjalë: My bike was stolen.
Përfytyroni një kamerë. Në fjalinë vepruese kamera drejtohet te vepruesi. Në fjalinë pësore kamera kthehet dhe drejtohet te marrësi. Vepruesi shpesh zhduket fare nga pamja. Nëse vepruesi është i rëndësishëm, mund ta shtoni në fund me by.
Prandaj pësorja është kaq e zakonshme në lajme, histori, shkencë dhe udhëzime: vëmendja është te ngjarja dhe te ajo që i ndodhi, jo te personi pas saj.
Shqipja dhe anglishtja
Shqipja e ka pësoren, dhe e përdor shumë – por e ndërton ndryshe. Shpesh mjafton një mbaresë ose fjalëza u: «Muzeu u ndërtua në vitin 1900», «Këto këpucë bëhen në Portugali», «Anglishtja flitet në shumë vende». Në këto fjali nuk ka asnjë folje «jam». Anglishtja nuk ka formë të tillë: pësorja ndërtohet gjithmonë me be + past participle (was built, are made, is spoken). Kush e përkthen «u ndërtua» fjalë për fjalë, merr vetëm built – dhe be humbet.
Dy gjëra të tjera. Vepruesi në shqip shënohet me nga («u shkrua nga motra e saj»), por «nga» është edhe from. Në pësore anglishtja do by. Dhe për lindjen në shqip themi «kam lindur», «jam lindur» ose «u linda». Në anglisht lindja është gjithmonë pësore dhe e kaluar: I was born.
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Kalaja u ndërtua në shekullin XII. | The castle was built in the twelfth century. | «u» + folje → was / were + V3 |
| Mbeturinat mblidhen çdo të martë. | Rubbish is collected every Tuesday. | mbaresa «-hen» → is / are + V3 |
| Anglishtja flitet në shumë vende. | English is spoken in many countries. | pa be nuk ka pësore |
| Më kafshoi një qen kur isha fëmijë. | I was bitten by a dog when I was a child. | në shqip vepruese, në anglisht pësore |
| Filmi u realizua nga motra e saj. | The film was directed by her sister. | «nga» (vepruesi) = by |
| Letra bëhet nga druri. | Paper is made from wood. | «nga» (materiali) = from |
| Kam lindur në vitin 1995. | I was born in 1995. | lindja: was born |
| Ndodhi në mesnatë. | It happened at midnight. | këtu është njësoj: pa pësore |
Shkurt: «u ndërtua», «bëhet», «flitet» në anglisht kanë gjithmonë be: was built, is made, is spoken; vepruesi pas pësores = by; «kam lindur» = I was born.
Forma
be + past participle – be tregon kohën; past participle (forma e tretë) A2-16 nuk ndryshon.
| Koha | Vepruese | Pësore |
|---|---|---|
| Present Simple | They make these phones in Korea. | These phones are made in Korea. |
| Present Simple | Someone cleans the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Past Simple | Someone stole my bike. | My bike was stolen. |
| Past Simple | They cancelled the flights. | The flights were cancelled. |
Mohore, pyetje dhe përgjigje të shkurtra – ndryshon vetëm be; mos shtoni do / does / did.
| Present Simple | Past Simple | |
|---|---|---|
| Pohore | It is made of glass. | They were invited. |
| Mohore | It isn't made of glass. | They weren't invited. |
| Pyetje po / jo | Is it made of glass? | Were they invited? |
| Pyetje me fjalë pyetëse (wh-) | Where is it made? | When was it built? |
| Përgjigje të shkurtra | Yes, it is. / No, it isn't. | Yes, they were. / No, they weren't. |
Nga vepruese në pësore në tre hapa
| Hapi | Shembull |
|---|---|
| 1. Kundrinori i fjalisë vepruese bëhet kryefjalë. | They built the bridge in 1890. → The bridge… |
| 2. Shtoni be në të njëjtën kohë si folja vepruese + past participle. | The bridge was built… |
| 3. Shtoni by + vepruesin vetëm nëse është e dobishme. | The bridge was built in 1890. |
Zakonisht vetëm foljet me kundrinor mund të jenë pësore: Someone opened the door → The door was opened. Foljet pa kundrinor, si happen, arrive, die, exist, nuk kanë pësore – edhe pse në shqip themi «ndodhi», «vdiq», pa «u».
Përdorimi
1Vepruesi nuk dihet
Përdorni pësoren kur nuk e dini kush e bëri veprimin.
2Vepruesi dihet ose nuk ka rëndësi
Nëse të gjithë e dinë kush e bën, ose nuk ka rëndësi, mos e përmendni.
3By + vepruesi – vetëm kur është i dobishëm
Shtoni by + vepruesin kur jep informacion të ri ose të rëndësishëm. Shpesh vjen në fund, aty ku shkon lajmi më i rëndësishëm.
4Procese dhe udhëzime
Përshkrimet se si bëhet ose prodhohet diçka përdorin shpesh pësoren në Present Simple.
5Lajme dhe histori
Lajmet dhe historia përdorin pësoren që vëmendja të bjerë te ngjarja, te vendi ose te njerëzit të cilëve u ndodhi.
6Be born
Be born është gjithmonë në formë pësore. Përdorni was / were born për lindjen e një personi, dhe am / is / are born vetëm për fakte të përgjithshme. Në shqip «kam lindur», «jam lindur» ose «u linda» – në anglisht gjithmonë was born.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «U ndërtua» → built, pa be. «Ura e Mesit afër Shkodrës u ndërtua shekuj më parë dhe ende qëndron». Në shqip «u» + folja mjafton, prandaj në anglisht del vetëm built. Fjalia angleze atëherë thotë që ura ndërtoi diçka. Pësorja angleze do was / were + past participle.
2. «Pastrohen» → clean. «Rrugët e qendrës pastrohen çdo natë». Mbaresa «-hen» e bën foljen pësore, por në anglisht kjo mbaresë nuk ekziston, dhe del folja vepruese. Për pësoren e tashme: is / are + past participle.
3. «Jam lindur» → I am born. «Arditi është lindur në Durrës, por e gjithë familja e tij është nga Kukësi» – shumë vetë thonë «ka lindur», por shumë edhe «është lindur». Nga «është lindur» del is born. Por lindja është ngjarje e së kaluarës: was born.
4. «Nga» → from për vepruesin. «Murali në shkollë u pikturua nga nxënësit e liceut artistik». «Nga» në shqip është edhe vepruesi, edhe prejardhja, prandaj del from. Pas një foljeje pësore vepruesi shënohet me by.
Mos i ngatërroni
Vepruese apo pësore – E njëjta ngjarje, vëmendje tjetër.
made of / made from / made by – of = materiali që ende duket; from = materiali fillestar, tani i ndryshuar; by = vepruesi. Në shqip të trija mund të jenë «prej» ose «nga».
Veprim pësor apo be + mbiemër (gjendje) – Disa past participle janë edhe mbiemra që përshkruajnë një gjendje. Në shqip dallimi shihet shpesh: «ishte mbyllur» apo «u mbyll».
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Past participle e rregullt mbaron me -ed, me tre tingujt e Past Simple: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. Vetëm pas t dhe d shtohet një rrokje. Meqë shqipen e lexojmë si shkruhet, cleaned ose cooked dalin lehtë me dy rrokje – kjo është e gabuar.
- Drejtshkrimi ndjek rregullat e Past Simple: stop → stopped, try → tried. Kujdes: cancelled (UK), canceled (US).
- Mësojini si grup past participle të parregullta më të zakonshme: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
- was dhe were janë të dobëta në pësore: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. /ə/ është afër «ë»-së shqipe. Theksi bie te past participle.
- by është i patheksuar; vepruesi pas tij merr theksin: by a FRIEND. Te born /bɔːn/ zanorja është një «o» e gjatë, me buzë të rrumbullakosura; në shqiptimin britanik r nuk dëgjohet.
Rregulli i artë
Doni ta vini theksin te ajo që ndodhi ose te kujt / çfarë i ndodhi? Përdorni be + past participle (is made, was built). Shtoni by + vepruesin vetëm kur vepruesi është i ri ose i rëndësishëm.
Ushtrime
A. Forma
Vendosini foljet në kllapa në pësore ose ktheni fjalitë në pësore.
-
These shoes (make) in Portugal.
-
The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
-
Where you born?
-
The windows (not clean) last week.
-
English (speak) in Canada?
-
Ktheni në pësore: Someone cleans the rooms every day.
-
Ktheni në pësore: My grandfather painted this picture.
-
Ktheni në pësore: Did they cancel the concert?
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Cila është më e mirë në një lajm?
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Thousands of tourists … the castle every year.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: This bag is made … leather.
-
A nevojitet by the police te "The thief was arrested by the police"? …është e qartë kush i arreston hajdutët
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
My wallet stolen yesterday.
-
The house was build last year.
-
The meeting was happened on Monday.
-
Coffee is grown in Brazil.
D. Në kontekst
Lexoni tekstin dhe plotësoni fjalët që mungojnë. Vendosini foljet në kllapa në pësore.
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani dy fjali për vendin ku u bë diçka që keni, ose për personin që e bëri.
-
Shkruani dy fjali për historinë e qytetit tuaj me was built ose was opened.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A2-16 Present Perfect për përvojat: Have you ever…? – shpjeguar në shqip Have you ever (write) a poem?
-
A1-28 Past Simple: foljet e parregullta, did dhe didn't në anglisht We (not / see) the film last night.
-
B1-09 Should have, could have, might have në anglisht: «duhej ta kisha bërë» dhe «mund të më kishe thënë» I (should / bring) a coat — it's freezing!
Përgjigjet
A. Forma
- are made
- was built
- were
- weren't cleaned / were not cleaned
- Is … spoken
- The rooms are cleaned every day.
- This picture was painted by my grandfather.
- Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?
B. Kuptimi
- Two people were injured in the crash.
- visit
- of
- no
C. Gjeni gabimin
- My wallet was stolen yesterday.
- The house was built last year.
- The meeting happened on Monday.
- ✓ Coffee is grown in Brazil.
D. Në kontekst
- are taken
- are dried
- are sent
- was first brought / was brought first
- was drunk
E. Radha juaj
- My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
- The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.
F. Përsëritje e përzier
- written
- didn't see / did not see
- should have brought / should've brought
