Passive Voice oʻzbekcha: majhul nisbat (is made, was built)
The Passive: Present and Past Simple
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz Present Simple va Past Simple da majhul nisbat (passive voice) ni ishlata olasiz (is made, was built), inkor va savol gaplar tuza olasiz, kerak boʻlganda by + bajaruvchini qoʻsha olasiz va qachon majhul nisbat aniq nisbatdan yaxshiroq ekanini hal qila olasiz.
Asosiy gʻoya
Har bir harakatning bajaruvchisi bor: uni qiladigan odam yoki narsa. Koʻpincha qabul qiluvchisi ham bor: harakat oʻsha narsaga nisbatan sodir boʻladi. Oddiy, aniq nisbatdagi (active) gapda bajaruvchi birinchi keladi: Someone stole my bike.
Lekin buni kim qilganini bilmasangiz yoki bu sizga muhim boʻlmasa-chi? Siz aslida velosipedingiz haqida gapirmoqchisiz. Majhul nisbat (passive) gapni aylantiradi: qabul qiluvchi oldinga chiqadi va egaga aylanadi: My bike was stolen.
Kamerani tasavvur qiling. Aniq nisbatdagi gapda kamera bajaruvchiga qaratilgan. Majhul nisbatda esa kamera burilib, qabul qiluvchiga qaraydi. Bajaruvchi koʻpincha kadrdan butunlay chiqib ketadi. Agar bajaruvchi muhim boʻlsa, uni oxirida by bilan qoʻshish mumkin.
Shuning uchun majhul nisbat yangiliklar, tarix, fan va yoʻriqnomalarda juda koʻp uchraydi: diqqat voqeada va u sodir boʻlgan narsada, uning ortidagi odamda emas.
Oʻzbek va ingliz tillari
Yaxshi xabar: oʻzbek tilida ham majhul nisbat bor va u koʻp ishlatiladi: -il / -in / -n qoʻshimchalari («qurildi», «oʻgʻirlandi», «sotiladi»). Bajaruvchi kerak boʻlsa, tomonidan deymiz, bu inglizchadagi by ga toʻgʻri keladi. Asosiy farq shundaki, oʻzbekchada majhul nisbat bitta feʼl ichida, qoʻshimcha bilan yasaladi. Ingliz tilida esa doim ikki qism kerak: be (zamonni koʻrsatadi) + past participle. Shuning uchun be ni tushirib qoldirish oʻzbekzabonlarning eng keng tarqalgan xatosi. Yana ikki farq: oʻzbekchada majhul gap egasiz ham boʻla oladi («Bu yerda ingliz tilida gapiriladi»), inglizchada esa ega shart (English is spoken here); «tugʻilmoq» feʼli esa oʻzbekchada oddiy feʼldek tuyuladi, lekin inglizchada u be born, yaʼni majhul shakl.
| Oʻzbekcha | Maʼnosi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Telefonim poyezdda oʻgʻirlandi. | bajaruvchi nomaʼlum | My phone was stolen on the train. |
| Qasr XII asrda qurilgan. | tarix | The castle was built in the twelfth century. |
| Chiqindilar har seshanba olib ketiladi. | bajaruvchi aniq | Rubbish is collected every Tuesday. |
| Kutubxonamiz yosh meʼmor tomonidan loyihalangan. | bajaruvchi muhim | Our library was designed by a young architect. |
| Koʻp mamlakatlarda ingliz tilida gapiriladi. | oʻzbekchada ega yoʻq | English is spoken in many countries. |
| 1995-yilda tugʻilganman. | tugʻilish = oʻtmishdagi voqea | I was born in 1995. |
| Bu koʻprik qachon qurilgan? | savol: oʻzbekchada tartib oʻzgarmaydi | When was the bridge built? |
Tuzilish
be + past participle — be zamonni koʻrsatadi; past participle A2-16 oʻzgarmaydi.
| Zamon | Aniq nisbat | Majhul nisbat |
|---|---|---|
| Present Simple | They make these phones in Korea. | These phones are made in Korea. |
| Present Simple | Someone cleans the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Past Simple | Someone stole my bike. | My bike was stolen. |
| Past Simple | They cancelled the flights. | The flights were cancelled. |
Inkor, savol va qisqa javoblar — faqat be oʻzgaradi; do / does / did qoʻshilmaydi.
| Present Simple | Past Simple | |
|---|---|---|
| Darak gap | It is made of glass. | They were invited. |
| Inkor | It isn't made of glass. | They weren't invited. |
| Ha / yoʻq savoli | Is it made of glass? | Were they invited? |
| Wh- savol | Where is it made? | When was it built? |
| Qisqa javoblar | Yes, it is. / No, it isn't. | Yes, they were. / No, they weren't. |
Aniq nisbatdan majhul nisbatga uch qadamda
| Qadam | Misol |
|---|---|
| 1. Aniq gapdagi toʻldiruvchi egaga aylanadi. | They built the bridge in 1890. → The bridge… |
| 2. Aniq gapdagi feʼl bilan bir xil zamonda be + past participle qoʻshing. | The bridge was built… |
| 3. by + bajaruvchini faqat foydali boʻlsa qoʻshing. | The bridge was built in 1890. |
Odatda faqat toʻldiruvchisi bor feʼllar majhul nisbatda keladi: Someone opened the door → The door was opened. happen, arrive, die, exist kabi toʻldiruvchisiz feʼllarning majhul shakli yoʻq.
Qoʻllanish
1Bajaruvchi nomaʼlum
Harakatni kim qilganini bilmasangiz, majhul nisbat ishlating.
2Bajaruvchi aniq yoki muhim emas
Buni kim qilishini hamma bilsa yoki bu muhim boʻlmasa, bajaruvchini aytmang.
3By + bajaruvchi: faqat foydali boʻlsa
By + bajaruvchini u yangi yoki muhim maʼlumot bersa qoʻshing. Koʻpincha u oxirida keladi, eng muhim yangilik turadigan joyda. Oʻzbekchada: «… tomonidan».
4Jarayonlar va yoʻriqnomalar
Biror narsa qanday tayyorlanishi yoki qilinishi tasviri koʻpincha Present Simple dagi majhul nisbatni ishlatadi.
5Yangiliklar va tarix
Yangiliklar va tarixda diqqatni voqea, joy yoki u roʻy bergan odamlarga qaratish uchun majhul nisbat ishlatiladi.
6Be born
Be born shakli doim majhul. Insonning tugʻilishi uchun was / were born ishlating, am / is / are born esa faqat umumiy faktlar uchun. Oʻzbekchadagi «tugʻilganman» → I was born.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-il / -in» bitta qoʻshimcha → be tushib qoladi. Oʻzbekchada «Bu non tandirda yopiladi» gapida majhullik feʼlning ichida. Inglizchada past participle ning oʻzi yetarli emas: zamonni be koʻrsatadi. Be siz gap tugallanmagan boʻlib qoladi.
2. «Tugʻilganman» → I am born. «Tugʻilganman» oxiridagi «-man» «am» ga oʻxshaydi, shuning uchun I am born deb aytib yuboramiz. Lekin tugʻilish oʻtmishdagi voqea: I was born. Am / is born faqat umumiy faktlar uchun.
3. Egasiz majhul gap. Oʻzbekchada «Oilamizda har juma palov pishiriladi» kabi gaplarda joy yoki vaqt birinchi keladi, ega esa oxirroqda yoki umuman yoʻq. Inglizchada majhul gapning ham egasi boʻladi va u gap boshida turadi.
4. Savolda soʻz tartibi. «Bu teatr qachon qurilgan?» savolida tartib oʻzgarmaydi. Inglizchada esa soʻroq soʻzidan keyin was / were / is / are egadan oldin keladi.
Adashtirmang
Aniq va majhul nisbat — Voqea bitta, diqqat boshqa.
made of / made from / made by — of = hali koʻrinib turgan material; from = oʻzgarib ketgan dastlabki material; by = bajaruvchi. Oʻzbekchada birinchi ikkalasi ham «-dan», uchinchisi «tomonidan» yoki aniq nisbat.
Majhul harakat va be + sifat (holat) — Baʼzi past participle lar holatni bildiruvchi sifat vazifasida ham keladi. Oʻzbekchada ham farq bor: «yopiq edi» (holat) va «yopilgan» (harakat).
Imlo va talaffuz
- Toʻgʻri feʼllarning past participle shakli -ed bilan tugaydi va Past Simple dagi uchta tovushga ega: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. Yozilganidek oʻqib, cleaned yoki cooked ga qoʻshimcha boʻgʻin qoʻshmang: ular bir boʻgʻinli.
- Imlo Past Simple qoidalariga boʻysunadi: stop → stopped, try → tried. cancelled (UK), canceled (US).
- Notoʻgʻri feʼllarning keng tarqalgan past participle shakllarini toʻplam sifatida yodlang: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
- Majhul gapda was va were kuchsiz: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Urgʻu past participle ga tushadi.
- by urgʻusiz; undan keyingi bajaruvchi urgʻu oladi: by a FRIEND.
- born /bɔːn/ (UK), /bɔːrn/ (US): unli choʻziq va lablar yumaloq. Oxiridagi n aniq eshitilsin.
Oltin qoida
Diqqatni nima boʻlganiga yoki kimga / nimaga nisbatan boʻlganiga qaratmoqchimisiz? be + past participle ishlating (is made, was built). by + bajaruvchini faqat bajaruvchi yangi yoki muhim boʻlsa qoʻshing. Esda tuting: oʻzbekchadagi bitta «-il» qoʻshimchasi oʻrnida inglizchada ikki qism: be + past participle; «tugʻilganman» = I was born.
Mashqlar
A. Tuzilish
Qavs ichidagi feʼlni majhul nisbatda yozing yoki gapni koʻrsatilganidek oʻzgartiring.
-
These shoes (make) in Portugal.
-
The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
-
Where you born?
-
The windows (not clean) last week.
-
English (speak) in Canada?
-
Majhul nisbatga oʻtkazing: Someone cleans the rooms every day.
-
Majhul nisbatga oʻtkazing: My grandfather painted this picture.
-
Majhul nisbatga oʻtkazing: Did they cancel the concert?
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Yangiliklar uchun qaysi gap yaxshiroq?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Thousands of tourists … the castle every year.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: This bag is made … leather.
-
"The thief was arrested by the police" gapida by the police kerakmi? …oʻgʻrilarni kim hibsga olishi aniq
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
My wallet stolen yesterday.
-
The house was build last year.
-
The meeting was happened on Monday.
-
Coffee is grown in Brazil.
D. Kontekstda
Matnni toʻldiring. Qavs ichidagi feʼlni majhul nisbatda yozing.
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Sizga tegishli biror narsa qayerda yoki kim tomonidan yasalgani haqida ikkita gap yozing.
-
Shahringiz tarixi haqida was built yoki was opened bilan ikkita gap yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-16 Present Perfect oʻzbekcha: Have you ever…? bilan hayotiy tajriba haqida gapirish Have you ever (write) a poem?
-
A1-28 Past Simple oʻzbekcha: notoʻgʻri feʼllar, did va didn't bilan savol va inkor We (not / see) the film last night.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have oʻzbekcha: «… kerak edi», «… mumkin edi» I (should / bring) a coat — it's freezing!
Javoblar
A. Tuzilish
- are made
- was built
- were
- weren't cleaned / were not cleaned
- Is … spoken
- The rooms are cleaned every day.
- This picture was painted by my grandfather.
- Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?
B. Maʼno
- Two people were injured in the crash.
- visit
- of
- no
C. Xatoni toping
- My wallet was stolen yesterday.
- The house was built last year.
- The meeting happened on Monday.
- ✓ Coffee is grown in Brazil.
D. Kontekstda
- are taken
- are dried
- are sent
- was first brought / was brought first
- was drunk
E. Sizning navbatingiz
- My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
- The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.
F. Aralash takrorlash
- written
- didn't see / did not see
- should have brought / should've brought
