Must, have to, mustn't og don't have to: skylda og bann á ensku
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu talað um reglur og skyldur, sagt hvað er bannað og sagt hvað er ekki nauðsynlegt. Til þess þarftu orðin must, have to, mustn't, can't og don't have to – í nútíð, þátíð og framtíð.
Aðalatriðið
Must og have to segja bæði: þetta er nauðsynlegt. Munurinn liggur oft í því hvaðan þrýstingurinn kemur. Með must kemur hann yfirleitt frá þeim sem talar: I must call my mum – mér finnst það mikilvægt. Með have to kemur hann utan frá: frá yfirmanninum, lögunum, tímatöflunni. I have to wear a uniform – vinnan mín krefst þess.
Neitandi myndirnar eru hins vegar gjörólíkar, og það er mikilvægasti hluti kennslustundarinnar. Hugsaðu þér tvennt. Mustn't er rauði kaðallinn á safni: yfir hann má ekki fara, það er bannað. Don't have to er matseðill: þú velur sjálfur. You mustn't park here (hér er bannað að leggja). You don't have to pay (þú þarft ekki að borga – en mátt það ef þú vilt).
Og loks: must er háttarsögn eins og can. Hún breytist aldrei og hefur enga þátíð. Have to er venjuleg sögn og því má nota hana í öllum tíðum: had to, will have to.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: í neitun gerir íslenskan nákvæmlega sama greinarmun og enskan. „Mátt ekki“ er bann – mustn't eða can't. „Þarft ekki að“ þýðir að það er óþarfi – don't have to. Ef þú hugsar um þessi tvö íslensku orðasambönd velurðu oftast rétt.
Í játandi setningu segjum við bæði „verð að“ og „þarf að“, og hvort tveggja getur verið must eða have to. Á ensku þarftu að velja: eigin tilfinning eða skrifuð regla → must, skylda utan frá → have to. Oft passa bæði. Í skrifuðum reglum notum við á íslensku líka „skal“ og „ber að“ („Farþegar skulu sýna miða“) – það er must.
Varastu tvennt. Í fyrsta lagi beinu þýðinguna „verða“ → must. „Þú verður ekki að koma“ þýðir á íslensku að það sé óþarfi, en you mustn't come er bann. Í öðru lagi þátíð og framtíð: „varð að“ og „þurfti að“ eru had to, því must hefur enga þátíð. Og um framtíðina notum við oft nútíð („Á morgun þarftu að taka leigubíl“), en á ensku er það will have to (eða have to með tímaorði).
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Ég verð að hringja í ömmu. | I must call my grandmother. | eigin tilfinning → must; á eftir must kemur ekkert to |
| Ég þarf að vera í jakkafötum í vinnunni. | I have to wear a suit at work. | skylda utan frá → have to; to er hluti af forminu |
| Farþegar skulu sýna vagnstjóra miðann. | Passengers must show their tickets to the driver. | skrifuð regla → must |
| Þú mátt ekki snerta þessa snúru. | You mustn't touch that wire. | bann – hér er þetta eins |
| Þú þarft ekki að borga. | You don't have to pay. | óþarfi – hér er þetta eins |
| Hér má ekki leggja. | You can't park here. | íslenskan getur sleppt frumlaginu; á ensku þarf you |
| Ég þurfti að vinna fram eftir í gær. | I had to work late yesterday. | must hefur enga þátíð → had to |
| Þú þarft að taka leigubíl. (á morgun) | You'll have to take a taxi. | á íslensku nútíð, á ensku will have to |
| Þarftu að vinna á laugardögum? | Do you have to work on Saturdays? | á íslensku fer sögnin fremst; á ensku do / does / did |
Í stuttu máli: „verð að / þarf að“ er must eða have to, „mátt ekki“ er mustn't / can't, „þarft ekki að“ (eða „verður ekki að“) er don't have to, „varð að / þurfti að“ er had to. Mustn't er aldrei „þarft ekki að“.
Form
Must er háttarsögn: hún er eins með öllum frumlögum og á eftir henni kemur grunnmynd sagnarinnar (án to).
| Mynd | Dæmi |
|---|---|
| Játandi setning | I / you / she / we / they must go. |
| Neitandi setning | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Spurning (sjaldgæf, frekar formleg) | Must I go? |
Have to er venjuleg sögn: hún breytist eftir frumlagi og notar do / does / did í neitun og spurningum.
| Mynd | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Játandi setning | I have to work. | She has to work. |
| Neitandi setning | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Spurning | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Stutt svör | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Þátíð og framtíð – must hefur enga þátíð og getur ekki staðið á eftir will, svo þú notar have to.
| Tími | Mynd | Dæmi |
|---|---|---|
| Þátíð | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Spurning í þátíð | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Framtíð | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Merkingarkort
| Orðasamband | Merking |
|---|---|
| must / have to | Þetta er nauðsynlegt. („verð að“, „þarf að“) |
| mustn't / can't | Þetta er bannað. Ekki gera þetta! („mátt ekki“) |
| don't have to | Þetta er ekki nauðsynlegt. Þú velur. („þarft ekki að“) |
Notkun
1Must – eigin skyldutilfinning
Notaðu must þegar þér sjálfum eða sjálfri finnst eitthvað nauðsynlegt eða mikilvægt. Það er líka algengt í ákafri, persónulegri ábendingu.
2Must – skrifaðar reglur og skilti
Must er mjög algengt í skrifuðum reglum, á skiltum, eyðublöðum og í leiðbeiningum. Í slíkum textum notum við á íslensku oft „skal“, „ber að“ eða „skylt er að“.
3Have to – skylda utan frá
Notaðu have to þegar skyldan kemur frá reglu, yfirmanni, lögum eða aðstæðum. Það er venjulega valið um daglegar skyldur og það sem er ákveðið. Í óformlegri breskri ensku er have got to ('ve got to) líka algengt í sömu merkingu: I've got to go.
4Mustn't og can't – bann
Notaðu mustn't þegar eitthvað er bannað eða mjög slæm hugmynd. Í daglegu tali er can't líka mjög algengt um reglur. Mustn't er aðallega breskt; í bandarískri ensku er yfirleitt sagt can't eða don't. Á íslensku er þetta „mátt ekki“ eða „má ekki“.
5Don't have to – engin skylda
Notaðu don't / doesn't have to þegar eitthvað er ekki nauðsynlegt. Þú mátt gera það, en þarft þess ekki. Á íslensku er þetta „þarft ekki að“ eða „það er óþarfi að“.
6Had to og will have to – þátíð og framtíð
Must hefur enga þátíð. Um skyldu í fortíðinni notarðu had to og um framtíðina will have to. (Must getur átt við nánustu framtíð þegar þú talar um eigin áform, t.d. I must call her tomorrow, en það kemur aldrei á eftir will.) Á íslensku segjum við „þurfti að“ eða „varð að“ í þátíð, en um framtíðina oft bara „þarf að“.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „verða að fara“ → must to go. Á eftir „verða“ og „þurfa“ kemur alltaf „að“ + nafnháttur („verð að fara“, „þurfum að skrá okkur“), og þetta „að“ fylgir auðveldlega með yfir á ensku sem to. Á eftir must kemur aðeins grunnmynd sagnarinnar. Með have er það öfugt: þar er to hluti af forminu.
2. „Nei, þú verður ekki að…“ → No, you mustn't. Á íslensku þýðir „Þú verður ekki að koma“ að það sé óþarfi – sama og „þú þarft ekki að koma“. Þetta gerist sérstaklega í stuttu svari: „Nei, þú verður ekki að“ verður No, you mustn't. Af því að must er oft þýtt „verða að“ virðist must not vera „verður ekki að“. En mustn't er alltaf bann: „mátt ekki“. Um það sem er óþarfi notarðu don't have to.
3. „Ég varð að klára verkefnið hjá frænku minni“ → must í frásögn úr fortíð. Á íslensku hefur „verða“ þátíð („varð“, „urðum“), og „þurfa“ líka („þurfti“). Þess vegna læðist must auðveldlega inn í sögu úr fortíðinni. Must hefur enga þátíð: notaðu had to.
4. „Það má ekki synda hér“ → It is not allowed to…. Á íslensku eru bönn oft ópersónuleg: „Það má ekki synda í lóninu“, „Hér má ekki tjalda“. Bein þýðing gefur It is not allowed to swim, sem hljómar eins og þýðing. Á ensku er bann sagt með frumlagi: You mustn't…, You can't… eða You're not allowed to… – á skilti oft No swimming.
Ekki rugla saman
mustn't og don't have to – Mustn't er kaðallinn: ekki gera þetta. Don't have to er matseðillinn: þú velur. Á íslensku: „mátt ekki“ og „þarft ekki að“.
must og have to (játandi setning) – Oft passa bæði. Must hljómar persónulegra, have to vísar á reglu eða aðstæður utan frá. Í bandarískri ensku er have to miklu algengara í tali. Á íslensku er hvort tveggja „verð að“ eða „þarf að“.
can't (má ekki) og can't (kann ekki / get ekki) – Formið er það sama og samhengið sýnir merkinguna. Um getu er fjallað í A1-17.
must um reglu og must um ályktun – She must be tired er ekki regla. Það þýðir „ég er viss um að hún er þreytt“ – á íslensku „Hún hlýtur að vera þreytt“. Um það er fjallað í B1-16. Need to og needn't eru í B2-07.
Stafsetning og framburður
- mustn't /ˈmʌsnt/: fyrra t heyrist ekki – „MUS-nt“, ekki „must-nt“. Sérhljóðið /ʌ/ er stutt og varirnar slakar, ekki kringdar. Það líkist stuttu íslensku a, en munnurinn er aðeins minna opinn. Lestu það ekki eins og íslenskt u.
- Í setningu er must oft veikt: /məst/ eða /məs/. I must go hljómar næstum eins og /aɪ məs ɡəʊ/. Veika sérhljóðið /ə/ er stutt og slakt.
- have to /ˈhæftə/, has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/. Sérhljóðið /æ/ er nýtt: munnurinn er vel opinn og tungan frammi og niðri. Það er ekki íslenska æ (sem er [ai]). Í have to hljómar v eins og /f/ af því að /t/ kemur á eftir; í had to rennur /d/ saman við /t/. Skrifaðu samt alltaf fullt form, aldrei „hafta“.
- h í byrjun orðs er eins og íslenskt h: have, has, had. Slepptu því ekki.
- Í have to er have ekki stytt: segðu I have to go (eða óformlega I've got to go).
Gullna reglan
Mustn't = ekki gera þetta, það er bannað („mátt ekki“). Don't have to = það er ekki nauðsynlegt, þú velur („þarft ekki að“). Must hefur enga þátíð: í fortíðinni notarðu had to og á eftir will will have to. Og á eftir must kemur aldrei to.
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með réttri mynd af have to eða breyttu setningunni eins og beðið er um.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
you have to wear a uniform at your school?
-
Breyttu í neitandi setningu: He has to pay.
-
Breyttu í framtíð: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Búðu til spurningu í þátíð: you / have to / wait / long?
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: You … cross the road when the light is red.
-
Veldu rétta svarið: It's Sunday, so I … get up early.
-
Veldu rétta svarið: Entry is free. You … pay.
-
Veldu rétta svarið: It's a secret. You … tell anyone!
-
Veldu rétta svarið: Á safninu: "Sorry, you … take photos here."
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í samtalinu. Notaðu must, mustn't, can't eða rétta mynd af have to.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um vikuna þína og reglurnar sem þú þekkir.
-
Skrifaðu tvennt sem þú þarft að gera í þessari viku og eitt sem þú þarft ekki að gera.
-
Skrifaðu tvær reglur fyrir heimilið þitt, skólann eða vinnustaðinn með mustn't eða can't.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A1-17 Can og can't á ensku: að geta, kunna og mega – útskýringar og æfingar Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect eða Past Simple? Munurinn útskýrður á íslensku I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will og shall: ákvarðanir, loforð og spár á ensku It's late. I think I (take) a taxi.
Svör
A. Form
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Merking
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Finndu villuna
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Í samhengi
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Spreyttu þig
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Blönduð upprifjun
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
