Slowingoგრამატიკა
A2 22 / 38

Must, Have To, Mustn't თუ Don't Have To? ვალდებულება და აკრძალვა ინგლისურად

Must, Have To, Mustn't, Don't Have To

ამ გვერდზე
  1. მიზანი
  2. მთავარი იდეა
  3. ქართული და ინგლისური
  4. ფორმა
  5. გამოყენება
  6. ხშირი შეცდომები
  7. მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
  8. არ აგერიოთ
  9. მართლწერა და გამოთქმა
  10. ოქროს წესი
  11. სავარჯიშოები

მიზანი

ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ ილაპარაკოთ წესებსა და ვალდებულებებზე, თქვათ, რა არის აკრძალული და რა – არ არის საჭირო. ამისთვის გამოიყენებთ must, have to, mustn't, can't და don't have to – აწმყოში, წარსულსა და მომავალში.

მთავარი იდეა

Must და have to ორივე ამბობს: „ეს აუცილებელია“. განსხვავება ხშირად იმაშია, საიდან მოდის ზეწოლა. Must-ის დროს ის ჩვეულებრივ თავად მოლაპარაკისგან მოდის: I must call my mum – მე მიმაჩნია, რომ ეს მნიშვნელოვანია. Have to-ს დროს ის გარედან მოდის: უფროსისგან, კანონისგან, განრიგისგან. I have to wear a uniform – ასე მოითხოვს ჩემი სამსახური.

უარყოფითი ფორმები სრულიად განსხვავებულია და ეს გაკვეთილის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია. წარმოიდგინეთ ორი რამ. Mustn't მუზეუმში გაჭიმული წითელი თოკია: არ გადახვიდეთ – აკრძალულია. Don't have to მენიუა: თქვენ ირჩევთ. You mustn't park here (აკრძალულია). You don't have to pay (საჭირო არ არის – მაგრამ თუ გინდათ, შეგიძლიათ გადაიხადოთ).

და ბოლოს: must მოდალური ზმნაა, როგორც can. ის არასოდეს იცვლება და წარსულის ფორმა არ აქვს. Have to ჩვეულებრივი ზმნაა, ამიტომ ყველა დროში გადადის: had to, will have to.

ქართული და ინგლისური

ქართულად აუცილებლობას ყველაზე ხშირად სიტყვით უნდა ვამბობთ: „ბებიას უნდა დავურეკო“, „სამსახურში კოსტიუმი უნდა მეცვას“. ერთი სიტყვა ფარავს must-საც და have to-საც (და რჩევის should-საც – იხ. A2-21). გარეგან აუცილებლობაზე გვაქვს „მიწევს“ / „მომიწია“ / „მომიწევს“ – ეს ზუსტად have to / had to / will have to-ს შეესაბამება.

უარყოფაში ქართული უფრო ახლოსაა ინგლისურთან, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. აკრძალვას ვამბობთ „არ შეიძლება“-თი („აქ მოწევა არ შეიძლება“) – ინგლისურშიც ყოველდღიურ წესებზე ხშირად can't ითქმის: აქ ერთნაირია. „საჭირო არ არის“ / „არ გჭირდება“ = don't have to. პრობლემა „არ უნდა“-შია: ის ჩვეულებრივ აკრძალვაა (mustn't) ან უარყოფითი რჩევა (shouldn't), მაგრამ სასაუბრო ქართულში „ხვალ სამსახურში არ უნდა წავიდე“ ხშირად უბრალოდ ნიშნავს „წასვლა არ მიწევს“. ინგლისურში ეს ორი მნიშვნელობა ორი სხვადასხვა ფორმაა.

კიდევ ერთი სხვაობა: „უნდა“ არასოდეს იცვლება, ხოლო „უნდა დამერეკა“ ჩვეულებრივ ნიშნავს „დარეკვა მმართებდა, მაგრამ არ დავრეკე“. Must-საც არ აქვს წარსული, ამიტომ წარსულის ვალდებულებისთვის („მომიწია“) ყოველთვის had to გჭირდებათ.

ქართულიინგლისურირაშია განსხვავება?
ბებიას უნდა დავურეკო.I must call my grandmother.ჩემი საკუთარი აზრი → must
სამსახურში კოსტიუმი უნდა მეცვას.I have to wear a suit at work.იგივე „უნდა“, მაგრამ წესი გარედანაა → have to
შაბათობით მუშაობა გიწევს?Do you have to work on Saturdays?კითხვას ინგლისურში do სჭირდება
აქ მანქანის დაყენება არ შეიძლება.You can't park here.აქ ერთნაირია: „არ შეიძლება“ = can't (აკრძალვა)
იმ სადენს ხელი არ უნდა მოჰკიდო.You mustn't touch that wire.აკრძალვა → mustn't
გადახდა არ გჭირდება.You don't have to pay.საჭირო არ არის → don't have to
ხვალ სამსახურში არ უნდა წავიდე. (სასაუბრო: „არ მიწევს“)I don't have to go to work tomorrow.ეს „არ უნდა“ აკრძალვა არ არის → don't have to, არა mustn't
გუშინ გვიანობამდე მუშაობა მომიწია.I had to work late yesterday.must-ს წარსული არ აქვს → had to
ტაქსით მოგიწევს წასვლა.You'll have to take a taxi.will-ის შემდეგ must არ დგას → will have to

მოკლედ: „უნდა“ = must (ჩემი აზრი) ან have to (გარეგანი წესი); „არ შეიძლება“ = can't / mustn't; „საჭირო არ არის“ = don't have to; „მომიწია“ = had to, „მომიწევს“ = will have to.

ფორმა

Must მოდალური ზმნაა: ყველა ქვემდებარესთან ერთი ფორმა აქვს და მას ზმნის საწყისი ფორმა (base form) მოსდევს.

ფორმამაგალითი
დადებითიI / you / she / we / they must go.
უარყოფითიI / you / she / we / they mustn't (must not) go.
კითხვა (იშვიათი, საკმაოდ ოფიციალური)Must I go?

Have to ჩვეულებრივი ზმნაა: ქვემდებარის მიხედვით იცვლება და უარყოფასა და კითხვაში do / does / did-ს იყენებს.

ფორმაI / you / we / theyhe / she / it
დადებითიI have to work.She has to work.
უარყოფითიI don't have to work.She doesn't have to work.
კითხვაDo you have to work?Does she have to work?
მოკლე პასუხებიYes, I do. / No, I don't.Yes, she does. / No, she doesn't.

წარსული და მომავალი – must-ს წარსულის ფორმა არ აქვს და will-ის შემდეგ ვერ დადგება, ამიტომ გამოიყენეთ have to.

დროფორმამაგალითი
წარსულიhad to / didn't have toWe had to wait an hour.
კითხვა წარსულშიDid you have to…?Did you have to pay?
მომავალიwill have to / won't have toYou'll have to book early.

მნიშვნელობების რუკა

ფორმამნიშვნელობა
must / have toაუცილებელია.
mustn't / can'tაკრძალულია. არ გააკეთოთ!
don't have toსაჭირო არ არის. თქვენ ირჩევთ.

გამოყენება

1Must – მოლაპარაკის საკუთარი აუცილებლობის განცდა

Must გამოიყენეთ, როცა თქვენ ფიქრობთ, რომ რამე აუცილებელი ან მნიშვნელოვანია. ასევე ხშირია ძლიერი პირადი რეკომენდაციისთვის.

I must call my grandmother this weekend.
ამ შაბათ-კვირას ბებიას აუცილებლად უნდა დავურეკო.
ჩემი საკუთარი აზრი
We must get a new sofa. This one is terrible.
ახალი დივანი უნდა ვიყიდოთ. ეს საშინელია.
You must try the cheesecake here. It's amazing!
აქაური ჩიზქეიქი აუცილებლად უნდა გასინჯო. საოცარია!
ძლიერი რეკომენდაცია
I really must go now. It's late.
ახლა მართლა უნდა წავიდე. გვიანია.
„გვიანია“: ინგლისურში It's აუცილებელია

2Must – წერილობითი წესები და განცხადებები

Must ძალიან ხშირია წერილობით წესებში, აბრებზე, ფორმებსა და ინსტრუქციებში.

Passengers must show their tickets to the driver.
მგზავრებმა ბილეთი მძღოლს უნდა აჩვენონ.
წერილობითი წესი
All visitors must sign in at reception.
ყველა სტუმარი მისაღებში უნდა დარეგისტრირდეს.
Answers must be in black ink.
პასუხები შავი მელნით უნდა დაიწეროს.

3Have to – ვალდებულება გარედან

Have to გამოიყენეთ, როცა ვალდებულება წესიდან, უფროსისგან, კანონიდან ან სიტუაციიდან მოდის. ეს ჩვეულებრივი არჩევანია ყოველდღიური საქმეებისა და შეთანხმებებისთვის. ქართულად აქ ხშირად „მიწევს“ ითქმის. არაფორმალურ ბრიტანულ ინგლისურში have got to ('ve got to) იგივეს ნიშნავს: I've got to go.

I have to wear a suit at work.
სამსახურში კოსტიუმი უნდა მეცვას.
ჩემი კომპანიის წესი
She has to take this medicine twice a day.
ეს წამალი დღეში ორჯერ უნდა მიიღოს.
ასე უთხრა ექიმმა; she → has to
We have to be at the airport by six.
ექვს საათამდე აეროპორტში უნდა ვიყოთ.
ფრენის დრო
My son has to do an hour of homework every evening.
ჩემს შვილს ყოველ საღამოს ერთი საათი უწევს საშინაო დავალებების კეთება.
„დავალებები“ მრავლობითშია, homework კი უთვლადია
Do you have to work on Saturdays?
შაბათობით მუშაობა გიწევს?
ქართულად კითხვა ინტონაციით; ინგლისურში Do you…?

4Mustn't და can't – აკრძალვა

Mustn't გამოიყენეთ, როცა რამე აკრძალულია ან ძალიან ცუდი იდეაა. ყოველდღიურ მეტყველებაში წესებზე ძალიან ხშირია can't – ზუსტად ისე, როგორც ქართული „არ შეიძლება“. Mustn't ძირითადად ბრიტანულია; ამერიკულ ინგლისურში ჩვეულებრივ can't ან don't ითქმის.

You mustn't touch that wire. It's dangerous.
იმ სადენს ხელი არ უნდა მოჰკიდო. საშიშია.
აკრძალვა
We mustn't forget Dad's birthday this year.
წელს მამის დაბადების დღე არ უნდა დაგვავიწყდეს.
You can't park here. It's for buses only.
აქ მანქანის დაყენება არ შეიძლება. მხოლოდ ავტობუსებისთვისაა.
can't = არ შეიძლება (აკრძალულია)
Students can't use their phones during the exam.
გამოცდის დროს სტუდენტებს ტელეფონის გამოყენება ეკრძალებათ.
can't აქ აკრძალვაა, არა უნარი

5Don't have to – ვალდებულება არ არის

Don't / doesn't have to გამოიყენეთ, როცა რამე საჭირო არ არის. შეგიძლიათ გააკეთოთ, მაგრამ აუცილებელი არ არის. ქართულად: „საჭირო არ არის“, „არ გჭირდება“, „არ გიწევს“.

You don't have to bring anything. We've got lots of food.
არაფრის მოტანა არ გჭირდება. ბევრი საჭმელი გვაქვს.
საჭირო არ არის
He doesn't have to get up early on Sundays.
კვირაობით ადრე ადგომა არ უწევს.
It's free. You don't have to pay.
უფასოა. გადახდა არ გჭირდება.
„უფასოა“: ინგლისურში It's
We don't have to decide today.
დღესვე გადაწყვეტა არ გვჭირდება.

6Had to და will have to – წარსული და მომავალი

Must-ს წარსულის ფორმა არ აქვს. წარსულის ვალდებულებისთვის გამოიყენეთ had to („მომიწია“), მომავლისთვის – will have to („მომიწევს“). (Must-ით ახლო მომავალზეც შეიძლება ლაპარაკი, საკუთარ გეგმებზე – I must call her tomorrow – მაგრამ will-ის შემდეგ ის არასოდეს დგას.)

I had to work late yesterday.
გუშინ გვიანობამდე მუშაობა მომიწია.
„მომიწია“ → had to
We didn't have to show our passports at the border.
საზღვარზე პასპორტების ჩვენება არ დაგვჭირდა.
Did you have to wait long at the doctor's?
ექიმთან დიდხანს ლოდინი მოგიწია?
You'll have to take a taxi. There are no buses after midnight.
ტაქსით მოგიწევს წასვლა. შუაღამის მერე ავტობუსები აღარ დადის.
„მოგიწევს“ → will have to
They won't have to change trains. It's a direct service.
მატარებლის გამოცვლა არ მოუწევთ. პირდაპირი რეისია.

ხშირი შეცდომები

⚠️You don't have to smoke in the hospital.
✅You mustn't smoke in the hospital.
გრამატიკულად სწორია, მაგრამ მნიშვნელობა არასწორია: don't have to = საჭირო არ არის. წესისთვის გამოიყენეთ mustn't (ან can't).
❌I musted leave early yesterday.
✅I had to leave early yesterday.
must-ს წარსულის ფორმა არ აქვს.
❌She must to study tonight.
✅She must study tonight.
must-ის შემდეგ to არ დგას.
❌He have to wear a uniform.
✅He has to wear a uniform.
he / she / it → has to.
❌Do you must work tomorrow?
✅Do you have to work tomorrow?
must do-ს არ იყენებს; გამოიყენეთ have to.
❌She doesn't has to come.
✅She doesn't have to come.
doesn't-ის შემდეგ – have.
❌I will must go.
✅I will have to go.
ორი მოდალური ზმნა ერთად ვერ დადგება: will have to.
❌He musts finish today.
✅He must finish today.
must-ს -s არასოდეს ემატება.

მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის

1. „არ უნდა“ („არ მიწევს“) → mustn't. სასაუბრო ქართულში „ხვალ ადრე არ უნდა ავდგე“ ხშირად ნიშნავს „ადრე ადგომა არ მიწევს“ – ანუ თავისუფალი ვარ. თუ ამას mustn't-ით თარგმნით, ინგლისურად აკრძალვა გამოვა: „ადრე ადგომა აკრძალული მაქვს“. სადაც ქართულად შეგიძლიათ თქვათ „საჭირო არ არის“, ინგლისურად თქვით don't have to.

⚠️Our teacher is ill, so we mustn't go to school tomorrow.
✅Our teacher is ill, so we don't have to go to school tomorrow.
გრამატიკულად სწორია, მაგრამ mustn't აკრძალვაა; აქ უბრალოდ საჭირო არ არის
⚠️Ana has a car now, so she mustn't take the bus to work any more.
✅Ana has a car now, so she doesn't have to take the bus to work any more.
გრამატიკულად სწორია, მაგრამ ნიშნავს, რომ ავტობუსით მგზავრობა აეკრძალა; აქ უბრალოდ საჭირო აღარ არის

2. „უნდა“ წარსულში → must. „უნდა“ არ იცვლება, ამიტომ წარსულზე ლაპარაკისასაც must გვისხლტება. Must-ს წარსული არ აქვს: გამოიყენეთ had to („მომიწია“).

❌Last winter Levan must sell his car.
✅Last winter Levan had to sell his car.
წარსული ვალდებულება → had to

3. „უნდა“ არ იცვლება → he have to. „უნდა“ ყველა პირთან ერთნაირია, must-იც – მაგრამ have to ჩვეულებრივი ზმნაა და მესამე პირში has to ხდება.

❌Tamar have to leave home at seven every morning.
✅Tamar has to leave home at seven every morning.
she → has to

4. კითხვა დამხმარე ზმნის გარეშე → do-ს გარეშე. ქართულ კითხვაში დამხმარე ზმნა არ გვჭირდება: „სად გიწევს გადაჯდომა?“ Have to ჩვეულებრივი ზმნაა, ამიტომ კითხვას do / does / did სჭირდება.

❌Where you have to change buses?
✅Where do you have to change buses?
კითხვითი სიტყვა + do + you + have to

5. „საჭირო არ არის“ → it-ის გარეშე. ქართულად ვამბობთ „საჭირო არ არის მაგიდის დაჯავშნა“ – ქვემდებარე („მაგიდის დაჯავშნა“) ზმნის შემდეგ დგას და წინ არაფერია. ინგლისურში ასეთი წინადადება It-ით იწყება, ხოლო ქვემდებარე ბოლოში to-თი დგას: It isn't necessary to… – ან, უფრო მარტივად, თქვით You don't have to…

❌Isn't necessary to book a table on weekdays.
✅It isn't necessary to book a table on weekdays. ან You don't have to book a table on weekdays.
It + isn't necessary + to…

არ აგერიოთ

mustn't თუ don't have to – Mustn't წითელი თოკია: არ გააკეთოთ. Don't have to მენიუა: თქვენ ირჩევთ.

You mustn't wear shoes in the temple.
ტაძარში ფეხსაცმლით შესვლა არ შეიძლება.
აკრძალულია
You don't have to wear a tie to the party.
წვეულებაზე ჰალსტუხის გაკეთება საჭირო არ არის.
საჭირო არ არის, მაგრამ შეგიძლიათ

must თუ have to (დადებითში) – ხშირად ორივე შესაძლებელია. Must უფრო პირადულად ჟღერს; have to გარეგან წესზე ან სიტუაციაზე მიუთითებს. ამერიკულ ინგლისურში მეტყველებაში have to გაცილებით ხშირია.

I must eat less chocolate.
ნაკლები შოკოლადი უნდა ვჭამო.
ჩემი გადაწყვეტილება
I have to stop at the bank. They close at four.
ბანკში უნდა შევიარო. ოთხზე კეტავენ.
სიტუაცია

can't (არ შეიძლება) თუ can't (არ შემიძლია) – ფორმა ერთია, მნიშვნელობას კონტექსტი გვეუბნება. ქართულად ეს ორი სხვადასხვა სიტყვაა: „არ შეიძლება“ – წესი, „არ შემიძლია“ – უნარი. უნარი: იხ. A1-17.

You can't take photos in the museum.
მუზეუმში სურათების გადაღება არ შეიძლება.
წესი
I can't swim.
ცურვა არ შემიძლია.
უნარი

must წესისთვის თუ must დასკვნისთვის – She must be tired წესი არ არის; ის ნიშნავს „დარწმუნებული ვარ, რომ დაღლილია“ (ქართულად: „ალბათ დაღლილი იქნება“). ეს გამოყენება B1-16-შია. Need to და needn't – B2-07-ში.

მართლწერა და გამოთქმა

  • mustn't /ˈmʌsnt/: პირველი t არ წარმოითქმის – ორი მარცვალია, s-ის შემდეგ პირდაპირ n მოდის. /ʌ/ ქართულში არ არის: მოკლე, მოდუნებული ხმოვანია, პირი ოდნავ ღიაა, ტუჩები არ მრგვალდება. ნუ იტყვით სრულ უ-ს, როგორც დამწერლობა გკარნახობთ.
  • წინადადებაში must ხშირად სუსტდება: /məst/ ან /məs/ – I must go. ნეიტრალური /ə/ ქართულში არ არის: ქართულად ყველა ხმოვანს სრულად ვამბობთ, ინგლისურში კი უმახვილო სიტყვები მოკლდება.
  • have to /ˈhæftə/, has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: have-ში v /f/-ად ისმის, რადგან მას /t/ მოსდევს; had to-ში /d/ /t/-ში იკარგება. /æ/ ქართულში არ არის: პირი ფართოდ გააღეთ, ქართულ ე-ზე უფრო ღიად (bad და bed სხვადასხვაა). წერისას ყოველთვის სრული ფორმა დაწერეთ, არასოდეს „hafta“.
  • have to-ში have არ შემოკლდება: თქვით I have to go (ან, არაფორმალურად, I've got to go).
  • h /h/ ქართული ჰ-ს ჰგავს, არა ხ-ს: ჰაერი უბრალოდ გამოდის, ყელში ხახუნის გარეშე. t მახვილიანი მარცვლის დასაწყისში (touch, take) ქართულ თ-ს ჰგავს – ჰაერის ნაკადით; ნუ იტყვით ტ-ს.

ოქროს წესი

Mustn't = ნუ გააკეთებთ – აკრძალულია. Don't have to = საჭირო არ არის – თქვენ ირჩევთ. Must-ს წარსული არ აქვს: წარსულში გამოიყენეთ had to, will-ის შემდეგ – will have to. „საჭირო არ არის“ ყოველთვის don't have to-ა, არასოდეს mustn't.

სავარჯიშოები

A. ფორმა

ფრჩხილებში მოცემული ზმნა ჩასვით სწორი ფორმით ან გადააკეთეთ წინადადება.

  1. My sister (have to) work every Saturday.
  2. Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
  3. შეავსეთ: you have to wear a uniform at your school?
  4. გადააკეთეთ უარყოფით წინადადებად: He has to pay.
  5. გადააკეთეთ მომავალში: I have to take a taxi. (tomorrow)
  6. შეადგინეთ კითხვა წარსულში: you / have to / wait / long?

B. მნიშვნელობა

აირჩიეთ ვარიანტი, რომელიც სიტუაციას შეესაბამება.

  1. აირჩიეთ სწორი პასუხი: You … cross the road when the light is red.
  2. აირჩიეთ სწორი პასუხი: It's Sunday, so I … get up early.
  3. აირჩიეთ სწორი პასუხი: Entry is free. You … pay.
  4. აირჩიეთ სწორი პასუხი: It's a secret. You … tell anyone!
  5. აირჩიეთ სწორი პასუხი: In the museum: "Sorry, you … take photos here."

C. იპოვეთ შეცდომა

ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.

  1. She must to finish the report today.
  2. I musted call the bank yesterday.
  3. He don't have to pay.
  4. We'll have to leave early tomorrow.

D. კონტექსტში

გამოიყენეთ must, mustn't, can't ან have to-ს სწორი ფორმა.

First day at work
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.

E. თქვენი ჯერი

დაწერეთ ინგლისურად.

  1. დაწერეთ ორი რამ, რაც ამ კვირაში უნდა გააკეთოთ, და ერთი რამ, რისი გაკეთებაც საჭირო არ არის.
  2. დაწერეთ ორი წესი თქვენი სახლისთვის, სკოლისთვის ან სამსახურისთვის mustn't-ით ან can't-ით.

F. შერეული გამეორება

გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.

  1. A1-17 Can და Can't ქართულად: უნარი, ნებართვა, თხოვნა და შესაძლებლობა
    Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
  2. A2-19 Present Perfect თუ Past Simple? სხვაობა ქართულად
    I (work) late three times this week.
  3. A2-04 Will და Shall ინგლისურად: გადაწყვეტილება, დაპირება და პროგნოზი ქართულად
    It's late. I think I (take) a taxi.
პასუხები

A. ფორმა

  1. has to
  2. had to
  3. Do
  4. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  5. I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
  6. Did you have to wait long?

B. მნიშვნელობა

  1. mustn't
  2. don't have to
  3. don't have to
  4. mustn't
  5. can't

C. იპოვეთ შეცდომა

  1. She must finish the report today.
  2. I had to call the bank yesterday.
  3. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  4. ✓ We'll have to leave early tomorrow.

D. კონტექსტში

  1. don't have to / do not have to
  2. have to / must
  3. mustn't / must not / can't / cannot
  4. have to
  5. had to

E. თქვენი ჯერი

  1. I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
  2. You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.

F. შერეული გამეორება

  1. can't / cannot
  2. 've worked / have worked
  3. 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
Android აპლიკაციაისწავლეთ ყველგან Google Play