Must, Have To, Mustn't თუ Don't Have To? ვალდებულება და აკრძალვა ინგლისურად
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ შეძლებთ ილაპარაკოთ წესებსა და ვალდებულებებზე, თქვათ, რა არის აკრძალული და რა – არ არის საჭირო. ამისთვის გამოიყენებთ must, have to, mustn't, can't და don't have to – აწმყოში, წარსულსა და მომავალში.
მთავარი იდეა
Must და have to ორივე ამბობს: „ეს აუცილებელია“. განსხვავება ხშირად იმაშია, საიდან მოდის ზეწოლა. Must-ის დროს ის ჩვეულებრივ თავად მოლაპარაკისგან მოდის: I must call my mum – მე მიმაჩნია, რომ ეს მნიშვნელოვანია. Have to-ს დროს ის გარედან მოდის: უფროსისგან, კანონისგან, განრიგისგან. I have to wear a uniform – ასე მოითხოვს ჩემი სამსახური.
უარყოფითი ფორმები სრულიად განსხვავებულია და ეს გაკვეთილის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია. წარმოიდგინეთ ორი რამ. Mustn't მუზეუმში გაჭიმული წითელი თოკია: არ გადახვიდეთ – აკრძალულია. Don't have to მენიუა: თქვენ ირჩევთ. You mustn't park here (აკრძალულია). You don't have to pay (საჭირო არ არის – მაგრამ თუ გინდათ, შეგიძლიათ გადაიხადოთ).
და ბოლოს: must მოდალური ზმნაა, როგორც can. ის არასოდეს იცვლება და წარსულის ფორმა არ აქვს. Have to ჩვეულებრივი ზმნაა, ამიტომ ყველა დროში გადადის: had to, will have to.
ქართული და ინგლისური
ქართულად აუცილებლობას ყველაზე ხშირად სიტყვით უნდა ვამბობთ: „ბებიას უნდა დავურეკო“, „სამსახურში კოსტიუმი უნდა მეცვას“. ერთი სიტყვა ფარავს must-საც და have to-საც (და რჩევის should-საც – იხ. A2-21). გარეგან აუცილებლობაზე გვაქვს „მიწევს“ / „მომიწია“ / „მომიწევს“ – ეს ზუსტად have to / had to / will have to-ს შეესაბამება.
უარყოფაში ქართული უფრო ახლოსაა ინგლისურთან, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. აკრძალვას ვამბობთ „არ შეიძლება“-თი („აქ მოწევა არ შეიძლება“) – ინგლისურშიც ყოველდღიურ წესებზე ხშირად can't ითქმის: აქ ერთნაირია. „საჭირო არ არის“ / „არ გჭირდება“ = don't have to. პრობლემა „არ უნდა“-შია: ის ჩვეულებრივ აკრძალვაა (mustn't) ან უარყოფითი რჩევა (shouldn't), მაგრამ სასაუბრო ქართულში „ხვალ სამსახურში არ უნდა წავიდე“ ხშირად უბრალოდ ნიშნავს „წასვლა არ მიწევს“. ინგლისურში ეს ორი მნიშვნელობა ორი სხვადასხვა ფორმაა.
კიდევ ერთი სხვაობა: „უნდა“ არასოდეს იცვლება, ხოლო „უნდა დამერეკა“ ჩვეულებრივ ნიშნავს „დარეკვა მმართებდა, მაგრამ არ დავრეკე“. Must-საც არ აქვს წარსული, ამიტომ წარსულის ვალდებულებისთვის („მომიწია“) ყოველთვის had to გჭირდებათ.
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| ბებიას უნდა დავურეკო. | I must call my grandmother. | ჩემი საკუთარი აზრი → must |
| სამსახურში კოსტიუმი უნდა მეცვას. | I have to wear a suit at work. | იგივე „უნდა“, მაგრამ წესი გარედანაა → have to |
| შაბათობით მუშაობა გიწევს? | Do you have to work on Saturdays? | კითხვას ინგლისურში do სჭირდება |
| აქ მანქანის დაყენება არ შეიძლება. | You can't park here. | აქ ერთნაირია: „არ შეიძლება“ = can't (აკრძალვა) |
| იმ სადენს ხელი არ უნდა მოჰკიდო. | You mustn't touch that wire. | აკრძალვა → mustn't |
| გადახდა არ გჭირდება. | You don't have to pay. | საჭირო არ არის → don't have to |
| ხვალ სამსახურში არ უნდა წავიდე. (სასაუბრო: „არ მიწევს“) | I don't have to go to work tomorrow. | ეს „არ უნდა“ აკრძალვა არ არის → don't have to, არა mustn't |
| გუშინ გვიანობამდე მუშაობა მომიწია. | I had to work late yesterday. | must-ს წარსული არ აქვს → had to |
| ტაქსით მოგიწევს წასვლა. | You'll have to take a taxi. | will-ის შემდეგ must არ დგას → will have to |
მოკლედ: „უნდა“ = must (ჩემი აზრი) ან have to (გარეგანი წესი); „არ შეიძლება“ = can't / mustn't; „საჭირო არ არის“ = don't have to; „მომიწია“ = had to, „მომიწევს“ = will have to.
ფორმა
Must მოდალური ზმნაა: ყველა ქვემდებარესთან ერთი ფორმა აქვს და მას ზმნის საწყისი ფორმა (base form) მოსდევს.
| ფორმა | მაგალითი |
|---|---|
| დადებითი | I / you / she / we / they must go. |
| უარყოფითი | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| კითხვა (იშვიათი, საკმაოდ ოფიციალური) | Must I go? |
Have to ჩვეულებრივი ზმნაა: ქვემდებარის მიხედვით იცვლება და უარყოფასა და კითხვაში do / does / did-ს იყენებს.
| ფორმა | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| დადებითი | I have to work. | She has to work. |
| უარყოფითი | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| კითხვა | Do you have to work? | Does she have to work? |
| მოკლე პასუხები | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
წარსული და მომავალი – must-ს წარსულის ფორმა არ აქვს და will-ის შემდეგ ვერ დადგება, ამიტომ გამოიყენეთ have to.
| დრო | ფორმა | მაგალითი |
|---|---|---|
| წარსული | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| კითხვა წარსულში | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| მომავალი | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
მნიშვნელობების რუკა
| ფორმა | მნიშვნელობა |
|---|---|
| must / have to | აუცილებელია. |
| mustn't / can't | აკრძალულია. არ გააკეთოთ! |
| don't have to | საჭირო არ არის. თქვენ ირჩევთ. |
გამოყენება
1Must – მოლაპარაკის საკუთარი აუცილებლობის განცდა
Must გამოიყენეთ, როცა თქვენ ფიქრობთ, რომ რამე აუცილებელი ან მნიშვნელოვანია. ასევე ხშირია ძლიერი პირადი რეკომენდაციისთვის.
2Must – წერილობითი წესები და განცხადებები
Must ძალიან ხშირია წერილობით წესებში, აბრებზე, ფორმებსა და ინსტრუქციებში.
3Have to – ვალდებულება გარედან
Have to გამოიყენეთ, როცა ვალდებულება წესიდან, უფროსისგან, კანონიდან ან სიტუაციიდან მოდის. ეს ჩვეულებრივი არჩევანია ყოველდღიური საქმეებისა და შეთანხმებებისთვის. ქართულად აქ ხშირად „მიწევს“ ითქმის. არაფორმალურ ბრიტანულ ინგლისურში have got to ('ve got to) იგივეს ნიშნავს: I've got to go.
4Mustn't და can't – აკრძალვა
Mustn't გამოიყენეთ, როცა რამე აკრძალულია ან ძალიან ცუდი იდეაა. ყოველდღიურ მეტყველებაში წესებზე ძალიან ხშირია can't – ზუსტად ისე, როგორც ქართული „არ შეიძლება“. Mustn't ძირითადად ბრიტანულია; ამერიკულ ინგლისურში ჩვეულებრივ can't ან don't ითქმის.
5Don't have to – ვალდებულება არ არის
Don't / doesn't have to გამოიყენეთ, როცა რამე საჭირო არ არის. შეგიძლიათ გააკეთოთ, მაგრამ აუცილებელი არ არის. ქართულად: „საჭირო არ არის“, „არ გჭირდება“, „არ გიწევს“.
6Had to და will have to – წარსული და მომავალი
Must-ს წარსულის ფორმა არ აქვს. წარსულის ვალდებულებისთვის გამოიყენეთ had to („მომიწია“), მომავლისთვის – will have to („მომიწევს“). (Must-ით ახლო მომავალზეც შეიძლება ლაპარაკი, საკუთარ გეგმებზე – I must call her tomorrow – მაგრამ will-ის შემდეგ ის არასოდეს დგას.)
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „არ უნდა“ („არ მიწევს“) → mustn't. სასაუბრო ქართულში „ხვალ ადრე არ უნდა ავდგე“ ხშირად ნიშნავს „ადრე ადგომა არ მიწევს“ – ანუ თავისუფალი ვარ. თუ ამას mustn't-ით თარგმნით, ინგლისურად აკრძალვა გამოვა: „ადრე ადგომა აკრძალული მაქვს“. სადაც ქართულად შეგიძლიათ თქვათ „საჭირო არ არის“, ინგლისურად თქვით don't have to.
2. „უნდა“ წარსულში → must. „უნდა“ არ იცვლება, ამიტომ წარსულზე ლაპარაკისასაც must გვისხლტება. Must-ს წარსული არ აქვს: გამოიყენეთ had to („მომიწია“).
3. „უნდა“ არ იცვლება → he have to. „უნდა“ ყველა პირთან ერთნაირია, must-იც – მაგრამ have to ჩვეულებრივი ზმნაა და მესამე პირში has to ხდება.
4. კითხვა დამხმარე ზმნის გარეშე → do-ს გარეშე. ქართულ კითხვაში დამხმარე ზმნა არ გვჭირდება: „სად გიწევს გადაჯდომა?“ Have to ჩვეულებრივი ზმნაა, ამიტომ კითხვას do / does / did სჭირდება.
5. „საჭირო არ არის“ → it-ის გარეშე. ქართულად ვამბობთ „საჭირო არ არის მაგიდის დაჯავშნა“ – ქვემდებარე („მაგიდის დაჯავშნა“) ზმნის შემდეგ დგას და წინ არაფერია. ინგლისურში ასეთი წინადადება It-ით იწყება, ხოლო ქვემდებარე ბოლოში to-თი დგას: It isn't necessary to… – ან, უფრო მარტივად, თქვით You don't have to…
არ აგერიოთ
mustn't თუ don't have to – Mustn't წითელი თოკია: არ გააკეთოთ. Don't have to მენიუა: თქვენ ირჩევთ.
must თუ have to (დადებითში) – ხშირად ორივე შესაძლებელია. Must უფრო პირადულად ჟღერს; have to გარეგან წესზე ან სიტუაციაზე მიუთითებს. ამერიკულ ინგლისურში მეტყველებაში have to გაცილებით ხშირია.
can't (არ შეიძლება) თუ can't (არ შემიძლია) – ფორმა ერთია, მნიშვნელობას კონტექსტი გვეუბნება. ქართულად ეს ორი სხვადასხვა სიტყვაა: „არ შეიძლება“ – წესი, „არ შემიძლია“ – უნარი. უნარი: იხ. A1-17.
must წესისთვის თუ must დასკვნისთვის – She must be tired წესი არ არის; ის ნიშნავს „დარწმუნებული ვარ, რომ დაღლილია“ (ქართულად: „ალბათ დაღლილი იქნება“). ეს გამოყენება B1-16-შია. Need to და needn't – B2-07-ში.
მართლწერა და გამოთქმა
- mustn't /ˈmʌsnt/: პირველი t არ წარმოითქმის – ორი მარცვალია, s-ის შემდეგ პირდაპირ n მოდის. /ʌ/ ქართულში არ არის: მოკლე, მოდუნებული ხმოვანია, პირი ოდნავ ღიაა, ტუჩები არ მრგვალდება. ნუ იტყვით სრულ უ-ს, როგორც დამწერლობა გკარნახობთ.
- წინადადებაში must ხშირად სუსტდება: /məst/ ან /məs/ – I must go. ნეიტრალური /ə/ ქართულში არ არის: ქართულად ყველა ხმოვანს სრულად ვამბობთ, ინგლისურში კი უმახვილო სიტყვები მოკლდება.
- have to /ˈhæftə/, has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: have-ში v /f/-ად ისმის, რადგან მას /t/ მოსდევს; had to-ში /d/ /t/-ში იკარგება. /æ/ ქართულში არ არის: პირი ფართოდ გააღეთ, ქართულ ე-ზე უფრო ღიად (bad და bed სხვადასხვაა). წერისას ყოველთვის სრული ფორმა დაწერეთ, არასოდეს „hafta“.
- have to-ში have არ შემოკლდება: თქვით I have to go (ან, არაფორმალურად, I've got to go).
- h /h/ ქართული ჰ-ს ჰგავს, არა ხ-ს: ჰაერი უბრალოდ გამოდის, ყელში ხახუნის გარეშე. t მახვილიანი მარცვლის დასაწყისში (touch, take) ქართულ თ-ს ჰგავს – ჰაერის ნაკადით; ნუ იტყვით ტ-ს.
ოქროს წესი
Mustn't = ნუ გააკეთებთ – აკრძალულია. Don't have to = საჭირო არ არის – თქვენ ირჩევთ. Must-ს წარსული არ აქვს: წარსულში გამოიყენეთ had to, will-ის შემდეგ – will have to. „საჭირო არ არის“ ყოველთვის don't have to-ა, არასოდეს mustn't.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
ფრჩხილებში მოცემული ზმნა ჩასვით სწორი ფორმით ან გადააკეთეთ წინადადება.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
შეავსეთ: you have to wear a uniform at your school?
-
გადააკეთეთ უარყოფით წინადადებად: He has to pay.
-
გადააკეთეთ მომავალში: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
შეადგინეთ კითხვა წარსულში: you / have to / wait / long?
B. მნიშვნელობა
აირჩიეთ ვარიანტი, რომელიც სიტუაციას შეესაბამება.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: You … cross the road when the light is red.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: It's Sunday, so I … get up early.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: Entry is free. You … pay.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: It's a secret. You … tell anyone!
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: In the museum: "Sorry, you … take photos here."
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. კონტექსტში
გამოიყენეთ must, mustn't, can't ან have to-ს სწორი ფორმა.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად.
-
დაწერეთ ორი რამ, რაც ამ კვირაში უნდა გააკეთოთ, და ერთი რამ, რისი გაკეთებაც საჭირო არ არის.
-
დაწერეთ ორი წესი თქვენი სახლისთვის, სკოლისთვის ან სამსახურისთვის mustn't-ით ან can't-ით.
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
A1-17 Can და Can't ქართულად: უნარი, ნებართვა, თხოვნა და შესაძლებლობა Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect თუ Past Simple? სხვაობა ქართულად I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will და Shall ინგლისურად: გადაწყვეტილება, დაპირება და პროგნოზი ქართულად It's late. I think I (take) a taxi.
პასუხები
A. ფორმა
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. მნიშვნელობა
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. იპოვეთ შეცდომა
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. კონტექსტში
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. თქვენი ჯერი
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. შერეული გამეორება
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
