Need, needn't have, be supposed to қазақша: «керек», «қажеті жоқ», «тиіс»
Need, Needn't Have, Be Supposed To: Obligation in Depth
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз не қажет, не қажет емес екенін айта аласыз (need to, don't need to, needn't), өткендегі істің қажетсіз болғанын айта аласыз (needn't have done және didn't need to do), күтілетін, бірақ жиі бұзылатын ережелер туралы айта аласыз (be supposed to), ресми міндетті білдіре аласыз (be required to, be obliged to) және should, need to, have to, must арасынан дұрысын таңдай аласыз.
Негізгі идея
A2-20 сабағында must, have to, mustn't және don't have to үйрендіңіз. Шын өмірдегі міндеттің реңкі көп, сондықтан өзіңізге екі сұрақ қойыңыз:
- Қаншалықты күшті? Кеңес пе, қажеттілік пе, әлде салдары бар ереже ме?
- Қайдан шығады? Өзіңізден бе, ережеден не заңнан ба, әлде жай ғана жұрттың күтуінен бе?
Термометрді елестетіңіз. Ең төменде should тұр: ұсыныс. Жоғарырақ need to: нәтижеге жету үшін қажет. Одан кейін have to мен must: шын міндет. Ең жоғарыда be required to мен be obliged to: ережелер, заңдар мен келісімшарттар.
Термометрдің жанында ерекше белгі тұр: be supposed to. Ол не күтілетінін айтады және көбіне адамдар оны орындамайтынын меңзейді.
Соңында, need сөзінің өткен шаққа қатысты бір қулығы бар. I needn't have taken a taxi — такси алдым, бірақ бекер. I didn't need to take a taxi әдетте такси алмағанымды білдіреді.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақтың керек сөзі термометрдің бәрін дерлік қамтиды: кеңес те, қажеттілік те, міндет те «керек» бола береді. Тиіс пен міндетті күштірек әрі ресмирек. Ағылшын тілінде таңдауды өзіңіз жасауыңыз керек. Өткенге қатысты екі пайдалы қазақ тіркесі бар. Бекер …-ыппын («бекер асығыппын») — істедім, бірақ қажеті болмады: бұл needn't have done. -удың қажеті болмады — қажеті болмады, сондықтан істемедім: бұл didn't need to do. Ал -уы керек еді («кеше келуі керек еді») күтілген, бірақ болмаған істі білдіреді: бұл was supposed to (кейде should have). Абай болыңыз: -удың қажеті жоқ еді екі мағынада да айтыла береді, ағылшыншада таңдау керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Жұмаға дейін осы есепті бітіруім керек. | қажеттілік | I need to finish this report before Friday. |
| Аяқ киіміңізді шешудің қажеті жоқ. | қажет емес | You don't need to take your shoes off. |
| Тамақты бекер көп пісіріппін. | істедім, бірақ қажеті болмады | I needn't have cooked so much. |
| Орын брондаудың қажеті болмады. | қажеті болмады, істемедік | We didn't need to book. |
| Сәлемдеме кеше келуі керек еді. | күтілді, бірақ болмады | The parcel was supposed to arrive yesterday. |
| Емтихан кезінде телефон қолдануға болмайды. | ереже бойынша болмайды | You're not supposed to use your phone during the exam. |
| Жолаушылар жарамды билет көрсетуге міндетті. | ресми міндет | Passengers are required to show a valid ticket. |
Құрылым
Need (осы шақ)
| Форма | Түрі | Мысал |
|---|---|---|
| need to + етістіктің негізгі түрі | кәдімгі етістік (барлық шақта) | You need to renew your passport. |
| don't / doesn't need to + негізгі түрі | кәдімгі етістік, болымсыз | You don't need to bring anything. |
| needn't + негізгі түрі (to жоқ, -s жоқ) | модаль етістік; негізінен UK, сәл ресми | You needn't bring anything. |
| Do I need to…? | сұрақ | Do I need to book? |
Өткендегі қажетсіз іс: екі үлгі
| Үлгі | Іс болды ма? | Мысал |
|---|---|---|
| needn't have + үшінші форма | Иә, бірақ қажеті жоқ еді. | I needn't have taken a taxi. (I took one.) |
| didn't need to + негізгі түрі | Әдетте жоқ: қажеті болмады, сондықтан істемедім. | I didn't need to take a taxi. (Usually: I didn't.) |
Needn't have негізінен британ ағылшынына тән. Американ ағылшынында екі жағдайда да әдетте didn't need to немесе didn't have to айтылады, мағынасын мәтін көрсетеді. Мәтіннен анық болса, didn't need to болған істі де сипаттай алады.
Be supposed to
| Мысал | |
|---|---|
| осы шақ + | We're supposed to check in by three. |
| осы шақ − | You're not supposed to park here. |
| осы шақ ? | What are we supposed to do with these forms? |
| өткен шақ + | He was supposed to call me. (He didn't.) |
| өткен шақ − | You weren't supposed to open it! (You did.) |
Ресми міндет
| Форма | Мысал |
|---|---|
| be required to + негізгі түрі | Staff are required to wear ID badges. |
| be obliged to + негізгі түрі | Landlords are obliged to carry out repairs. |
Күш шкаласы
| Әлсізден күштіге | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| should / ought to | кеңес, дұрыс іс | You should back up your files. |
| need to | нәтиже үшін қажет | You need to back up your files before the update. |
| have to | сырттағы ереже немесе жағдай | We have to back up all files on Fridays — it's company policy. |
| must | күшті; сөйлеушінің өз сезімі немесе жазбаша ереже | All files must be backed up daily. |
| be required to / be obliged to | ресми | Employees are required to back up all files. |
Қолданылуы
1Need to, don't need to, needn't
Need to қажеттілікті білдіреді: нәтижеге жету үшін не қажет. Don't need to және needn't іс қажет емес екенін білдіреді (қаласаңыз, істей бересіз). Needn't — модаль етістік: to да, -s те жоқ. Ол негізінен британдық әрі сәл ресми; don't need to барлық жерде жиі айтылады.
2Needn't have және didn't need to: өткендегі қажетсіз іс
Needn't have + үшінші форма: істедіңіз, кейін оның қажеті жоқ екенін білдіңіз, яғни бекер әуре болдыңыз. Didn't need to + негізгі түрі: қажеті болмады, әдетте істемедіңіз.
3Be supposed to: күтілетін іс пен ереже (жиі бұзылады)
Be supposed to ереже, келісім немесе қалыпты тәртіп бойынша біреудің не істеуі күтілетінін айтады. Көбіне ол күтілген іс орындалмайтынын меңзейді. Not supposed to = ережеге қайшы, болмайды. Өткен шақта was / were supposed to орындалмаған жоспарды немесе күтуді білдіреді: қазақтың «-уы керек еді» тіркесіне жақын.
Be supposed to «жұрт айтады» деген мағынада да қолданылады: This café is supposed to be very good. Бұл мағына B2-12 сабағында.
4Be required to / be obliged to: ресми міндет
Be required to және be obliged to ережелерде, заңдарда, келісімшарттарда және ресми құжаттарда қолданылады. Be obliged to көбіне құтыла алмайтын заңды немесе адамгершілік міндетті меңзейді. Not required to = қажет емес (ресми).
5Should, need to, have to, must: шкаладан таңдау
Күшіне және қайдан шығатынына қарай таңдаңыз. Should = кеңес. Need to = мақсатқа жету үшін қажет. Have to = сырттан келген міндет (ережелер, басқа адамдар, жағдай). Must = күшті міндет, көбіне сөйлеушінің өз сезімі, немесе жазбаша ережелер мен хабарландырулар. Қазақшада бәріне «керек» айтыла береді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Келуі керек еді» → must have. «Керек = must» деп жаттағандықтан, орындалмаған күтуді білдіретін «автобус 8:15-те келуі керек еді» сөйлемі must have болып шығады. Бірақ must have өткен туралы болжам (B2-06): «келген болуы керек». Кесте, келісім немесе жоспар бойынша күтілген іс үшін was supposed to қолданыңыз.
2. «Тиіспіз» → be түсіп қалады. Қазақша «тиіс» сөзіне жіктік жалғау тікелей жалғанады: «киюге тиіспіз», «келуге тиіссіз». Бөлек етістік жоқ, сондықтан ағылшыншада be түсіп қалады. Supposed мұнда етістік емес, оған am / is / are / was / were керек.
3. «-удың қажеті жоқ еді» → needn't have. Қазақшада «Репетитор жалдаудың қажеті жоқ еді» деген сөйлем екі мағынада айтылады: «жалдадым, бірақ бекер» және «қажеті болмады, жалдамадым». Ағылшыншада таңдау керек. Іс болмаған болса, didn't need to қолданыңыз; needn't have «істедім» дегенді білдіреді.
4. «Әкелуіңіз керек емес» → mustn't. «Керек = must» болса, «керек емес» mustn't сияқты көрінеді. Бірақ mustn't тыйым: «әкелуге болмайды». «Қажеті жоқ» мағынасында don't need to немесе needn't қолданыңыз. A2-20 қараңыз.
Шатастырмаңыз
mustn't және don't need to / needn't — mustn't = істемеңіз. Don't need to = қажеті жоқ (қаласаңыз, істей беріңіз). A2-20 қараңыз.
needn't have done және didn't need to do — істедім және (әдетте) істемедім.
be supposed to және should — should сөйлеушінің өз кеңесі. Be supposed to басқалардың күтетінін немесе ереженің талабын жеткізеді.
needn't have және shouldn't have — needn't have = қажеті жоқ еді; shouldn't have = дұрыс емес еді. B1-09 қараңыз.
Ырықсыз мағынадағы need + -ing (The car needs washing) B2-13 сабағында. Ресми be to (You are to report at nine) C1-16 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- supposed to /səˈpəʊstə/ (UK), /səˈpoʊstə/ (US) деп айтылады. Екпін екінші буынға түседі, бірінші буын әлсіз. to алдында -d естілмейді, бірақ жазуда міндетті.
- needn't /ˈniːdnt/: /iː/ ұзақ дауысты. Қазақ тілінде дауыстылардың ұзақ-қысқасы мағына ажыратпайды, сондықтан оны әдейі созыңыз. Соңғы t көбіне өте әлсіз, сондықтан болымсыз мағынаны мұқият тыңдаңыз. needn't have /ˈniːdntəv/.
- have to = /ˈhæftə/, has to = /ˈhæstə/: мұнда в мен з емес, ф мен с дыбыстары естіледі. /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын.
- obliged /əˈblaɪdʒd/ екі буыннан тұрады. bl тіркесінің арасына дауысты қоспаңыз, соңындағы -ed жеке буын болмайды.
Алтын ереже
Міндеттің қаншалықты күшті екенін және кім шешетінін сұраңыз: should (кеңес) → need to (қажет) → have to / must (міндет) → be required to / be obliged to (ресми ережелер). Be supposed to = күтілетін, бірақ көбіне орындалмайтын іс. Өткен туралы: needn't have done = істедіңіз, бірақ қажеті жоқ еді; didn't need to do = қажеті болмады (әдетте істемедіңіз). Қазақтың бір «керек» сөзіне ағылшыншада бірнеше таңдау бар.
Жаттығулар
A. Құрылым
Нұсқау бойынша сөйлемді толықтырыңыз немесе өзгертіңіз.
-
needn't + have арқылы толықтырыңыз: We took sandwiches, but there was free food. We (bring) sandwiches.
-
be supposed to (өткен шақ) арқылы толықтырыңыз: The train arrive at six, but it was an hour late.
-
Толықтырыңыз: Drivers are required (carry) their licence.
-
Өзгертіңіз (needn't қолданыңыз): It isn't necessary for you to wait for me.
-
Өзгертіңіз (be obliged to қолданыңыз): The law says landlords must return the deposit.
-
Болымсыз етіңіз: You need to print the tickets.
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: You … pay — the museum is free on Sundays.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: It was a holiday, so I to work. I stayed in bed.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I — the exam was easy, but I was nervous all week.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: You're not … to eat in the library — it's against the rules.
-
Ереже емес, кеңесті таңдаңыз: … see a dentist once a year.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
You needn't to call me back.
-
I'm suppose to start work at eight.
-
She needs not worry about the exam.
-
We didn't need to queue because we had booked online.queue (UK) = wait in line (US)
D. Мәтін ішінде
needn't have, didn't need to немесе be supposed to тіркестерін дұрыс формада қолданыңыз.
Lena: How was the wedding?
Max: Lovely, but I made a few mistakes. First, I took a taxi from the station — and then I saw the hotel was right next to it. I 16 (take) a taxi at all!
Lena: Oh no. What about the dress code?
Max: The invitation said guests 17 (supposed / wear) something blue. I forgot.
Lena: Did you need to bring a gift?
Max: No, we 18 (not / need / bring) anything — they asked for donations to a charity instead, so I just gave money.
Lena: And the speech?
Max: I 19 (supposed / give) a short speech, but I was too nervous, so my brother did it.
Lena: Well, at least you were there!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз істеген, бірақ кейін қажеті жоқ болып шыққан бір нәрсе туралы needn't have арқылы жазыңыз.
-
Мектебіңізде немесе жұмыс орныңызда адамдар жиі бұзатын бір ережені be supposed to арқылы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-20 Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы You ___ … smoke here — it's a hospital.
-
B1-09 Should have, could have, might have қазақша: «керек еді» ағылшынша I'm so tired. I (not stay) up so late last night.
-
B2-06 Must have, can't have, might have қазақша: өткен туралы болжам The ground is wet. It (must rain) in the night.
-
B2-05 Would rather, had better және prefer қазақша: таңдау мен ескерту It's late. We'd better (go) home.
Жауаптар
A. Құрылым
- needn't have brought
- was supposed to
- to carry
- You needn't wait for me.
- Landlords are obliged to return the deposit. / Landlords are legally obliged to return the deposit.
- You don't need to print the tickets. / You needn't print the tickets.
B. Мағына
- don't need to
- didn't need to go
- needn't have worried / didn't need to worry
- supposed
- You should
C. Қатені табыңыз
- You needn't call me back. / You don't need to call me back.
- I'm supposed to start work at eight.
- She needn't worry about the exam. / She doesn't need to worry about the exam.
- ✓ We didn't need to queue because we had booked online.
D. Мәтін ішінде
- needn't have taken / didn't need to take
- were supposed to wear
- didn't need to bring
- was supposed to give
E. Сіздің кезегіңіз
- I needn't have taken an umbrella yesterday — it didn't rain at all.
- We're supposed to turn off our computers every evening, but most people forget.
F. Аралас қайталау
- mustn't
- shouldn't have stayed
- must have rained
- go
