SlowingoГрамматика
B2 9 / 30

Reduced relative clauses қазақша: the man standing there және есімшелер

Reduced Relative Clauses: The Man Standing There

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз анықтауыш бағыныңқы сөйлемдерді қысқарта аласыз (the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive) және бағыныңқыны қашан қысқартуға болмайтынын ажырата аласыз.

Негізгі идея

Еркін сөйлейтін және жазатын адамдар артық сөзді ұнатпайды. the woman who is standing by the door тіркесіндегі who is сөздері жаңа ештеңе қоспайды. Тыңдаушы сөйлемді оларсыз да түсінеді. Сондықтан ағылшын тілі оларды қысқартуға мүмкіндік береді: the woman standing by the door.

Қайшысы бар бағбанды елестетіңіз. Ол өсімдікке керек емес бөліктерді кесіп тастайды (мұнда қатыстық сөз бен көмекші етістік), ал мағынаны көтеретін бөлікті қалдырады. Қалған бөлік қатынасты көрсетеді:

  • -ing формасы → зат есім әрекетті өзі істейді: the people living next door (олар сол жерде тұрады).
  • үшінші форма → әрекет зат есімге бағытталған: the car stolen last night (біреу оны ұрлады).
  • to + етістік → the first / the last / the only / the next немесе күшейтпелі шырайдан кейін: the first person to arrive (бірінші келген адам).

Нәтижесі қысқа әрі жатық. Бұл жаңалықтарда, хабарландыруларда, нұсқаулықтарда және ғылыми мәтіндерде өте жиі кездеседі.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілі бұл жұмысты әрдайым есімшемен атқарады, сондықтан идея сізге таныс. «Көрші үйде тұратын адамдар», «кеше ұрланған көлік», «бірінші келген адам» — бәрінде қатыстық сөз де, көмекші етістік те жоқ. Бірақ үш айырмашылық бар. Біріншіден, қазақ есімшесі зат есімнің алдында тұрады, ал ағылшын тілінде ұзын тіркес зат есімнің артында келеді (the car stolen last night). Екіншіден, қазақтың -ған есімшесі белсенді өткен істі де білдіре береді («кеше келген туристер»), ал ағылшынның үшінші формасы (arrived, called) мұндай қызметте тек ырықсыз мағына береді; бір рет болып біткен белсенді іс үшін толық бағыныңқы керек (who arrived). Үшіншіден, first / last / only сөздерінен кейін қазақша «-ған» келеді («бірінші келген»), ал ағылшыншада to + етістік.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Көрші үйде тұратын адамдарбелсенді, жалпы жағдайthe people living next door
Әкеңмен сөйлесіп тұрған әйелбелсенді, дәл қазірthe woman talking to your dad
Үйіміздің алдынан ұрланған көлікырықсызthe car stolen from outside our house
Отбасында университетке түскен алғашқы әйелfirst + …the first woman in her family to go to university
Кеше қоңырау шалған кісібір рет болып біткен белсенді ісthe man who called yesterday

Құрылым

Толық бағыныңқыдан қысқартылған түрге

ТүріТолық бағыныңқыҚысқартылған түрі
Ырықты етісthe people who live next doorthe people living next door
Ырықты етіс (созылыңқы)the man who is sitting therethe man sitting there
Ырықсыз етісthe car which was stolen last nightthe car stolen last night
Ырықсыз етіс (созылыңқы)the issues that are being discussedthe issues being discussed
first / last / only / next / күшейтпелі шырайдан кейінthe first person who arrivedthe first person to arrive
Сол, ырықсыз етістеthe last person who was toldthe last person to be told

Қалай қысқартамыз

ҚадамӘрекет
1Тексеріңіз: қатыстық сөз бағыныңқының бастауышы болуы керек.
2Ырықты етіс → қатыстық сөзді (бар болса, be етістігін де) алып тастаңыз → -ing формасын қолданыңыз.
3Ырықсыз етіс → қатыстық сөз бен be етістігін алып тастаңыз → үшінші форманы қалдырыңыз.
4first / last / only / next немесе күшейтпелі шырайдан кейін → to + етістік қолданыңыз.

Қашан қысқартуға болмайды

Жағдай✅ Толық бағыныңқы❌ Қысқартылған
Өткендегі бір рет болып біткен іс (ырықты етіс)the man who called yesterdaythe man calling yesterday
Қатыстық сөз — толықтауышthe film that I watchedthe film watching
Етістікте модаль немесе перфект формасы барpeople who can drive / the man who has lived here for yearspeople driving (басқа мағына) / the man having lived here for years

Қолданылуы

1Белсенді мағына: -ing формасы

Зат есім әрекетті өзі істесе, -ing формасын қолданыңыз. Ол созылыңқы етістіктің орнын да (who is talking), жалпы факт не күй білдіретін жай етістіктің орнын да (who live, which contains) баса алады. Күй етістіктері әдетте созылыңқы түрде қолданылмаса да, мұнда -ing формасы дұрыс. Қазақтың «-атын», «-ып тұрған», «-ып отырған» есімшелері осыған сәйкес келеді.

Who's the woman talking to your dad?
Әкеңмен сөйлесіп тұрған әйел кім?
«-ып тұрған» → talking
Passengers travelling to Manchester should change at Crewe.
Манчестерге баратын жолаушылар Кру станциясында пойыз ауыстыруы керек.
«баратын» → travelling
I've found a website selling second-hand textbooks.
Қолданылған оқулықтар сататын бір сайт таптым.
«сататын» → selling
The man sitting next to me on the plane snored all night.
Ұшақта қасымда отырған кісі түні бойы қорылдады.
«отырған» мұнда жүріп жатқан күй → sitting
We need a box containing all the cables.
Бізге ішінде барлық сымдар бар қорап керек.
күй етістігі → containing
Anyone wishing to leave early should speak to the organiser.
Ерте кеткісі келетін кез келген адам ұйымдастырушыға айтуы керек.

2Ырықсыз мағына: үшінші форма

Әрекет зат есімге бағытталса, үшінші форманы қолданыңыз. Ол кез келген шақтағы who / which / that + be + үшінші форма тіркесінің орнын басады, өткендегі бір рет болған істі де. Ырықсыз етіс жұрнағы (-ыл/-іл, -н) жалғанған қазақ есімшесі («ұрланған», «сатылатын») осыған сәйкес келеді.

The car stolen from outside our house was found in a car park.
Үйіміздің алдынан ұрланған көлік бір көлік тұрағынан табылды.
ырықсыз «ұрланған» → stolen; car park (UK) = parking lot (US)
Most of the vegetables sold at the market are grown locally.
Базарда сатылатын көкөністердің көбі осы маңда өсіріледі.
Is this the photo taken at Grandma's 80th birthday?
Әжемнің 80 жасқа толған мерейтойында түсірілген сурет осы ма?
Applications received after 30 June will not be accepted.
30 маусымнан кейін түскен өтініштер қабылданбайды.
The issues being discussed today affect everyone.
Бүгін талқыланып жатқан мәселелер бәрімізге қатысты.
«-ып жатқан» + ырықсыз → being discussed

3first, last, only, next және күшейтпелі шырайдан кейінгі to + етістік

the first, the second, the last, the next, the only сөздерінен және күшейтпелі шырайдан (the youngest, the best) кейін анықтауыш бағыныңқының орнына to + етістік қолданыңыз. Ол ырықты да, ырықсыз да бола алады, ал to have + үшінші форма бұрынырақ болған істі көрсетеді. Қазақша мұнда «-ған» есімшесі келеді («бірінші келген»), бірақ ағылшыншада өткен шақ емес, to керек.

She was the first woman in her family to go to university.
Ол отбасында университетке түскен алғашқы әйел болды.
«түскен» → to go
The last person to leave the office should switch off the lights.
Кеңседен ең соңғы шыққан адам жарықты өшіруі керек.
At 19, she became the youngest player to win the title.
Ол 19 жасында бұл атаққа ие болған ең жас ойыншы атанды.
I was the last to be told about the changes.
Өзгерістер туралы маған бәрінен соң айтылды.
ырықсыз: to be + үшінші форма
He's the only one to have read the whole report.
Баяндаманы толық оқып шыққан жалғыз адам сол.
to have + үшінші форма: оқып қойған

4Бағыныңқыны қашан қысқартуға болмайды

Бағыныңқыны қатыстық сөз оның бастауышы болғанда ғана қысқартуға болады. Ырықты етісте өткендегі бір рет болып біткен іс үшін -ing формасын қолданбаңыз, толық бағыныңқыны сақтаңыз. Етістікте модаль (can, should, will) немесе перфект (has lived) формасы болса да, толық бағыныңқыны сақтаңыз: -ing формасы ол мағынаны жоғалтады. Қатыстық сөз толықтауыш болса, оны тек түсіріп тастауға болады (B1-20).

The man who called yesterday left a message.
Кеше қоңырау шалған кісі хабарлама қалдырды.
бір рет болған іс: calling емес
The student who won the prize last year is giving a speech.
Былтыр жүлде алған студент қазір сөз сөйлеп жатыр.
өткендегі бір оқиға
The burglar who broke into our flat has been caught.
Пәтерімізге түскен ұры ұсталды.
flat (UK) = apartment (US)
We need someone who can drive.
Бізге көлік жүргізе алатын біреу керек.
модаль: someone driving басқа мағына береді
The man who has lived next door for thirty years is moving out.
Отыз жылдан бері көрші үйде тұратын кісі көшіп кетіп жатыр.
«… бері» + «тұратын» → has lived: толық бағыныңқы
The cake that I made for the party was a disaster.
Кешке арнап пісірген тортым мүлде сәтсіз шықты.
толықтауыш: the cake I made болады, -ing болмайды

Жиі кездесетін қателер

❌The man calling you yesterday was my uncle.
✅The man who called you yesterday was my uncle.
Өткендегі бір рет болып біткен іс: толық бағыныңқы.
❌The book writing by my aunt is a bestseller.
✅The book written by my aunt is a bestseller.
Ырықсыз мағына → үшінші форма.
❌The people lived next door are very noisy.
✅The people living next door are very noisy.
Қысқартылған ырықты бағыныңқы → -ing, past simple емес.
❌The documents sending yesterday have arrived.
✅The documents sent yesterday have arrived.
Құжаттар өздері жібермейді; оларды біреу жібереді → sent.
❌The girl standing by the window she is my cousin.
✅The girl standing by the window is my cousin.
Бастауышты қайталамаңыз.
❌The film I watching last night was boring.
✅The film I watched last night was boring.
Қатыстық сөз толықтауыш болса, оны жай түсіріп тастаңыз (B1-20); -ing қолданбаңыз.
⚠️She was the first person arriving at the party.
✅She was the first person to arrive at the party.
the first / last / only сөздерінен кейін табиғи таңдау — to + етістік.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Кеше келген» → arrived. Қазақтың «-ған» есімшесі белсенді өткен істі білдіреді: «кеше келген туристер», «таңертең жөндеуге келген шебер». Ол ағылшынның -ed формасына ұқсайды, сондықтан қатыстық сөз түсіп қалады. Бірақ бұл позицияда arrived, came формасы жұмыс істемейді. Бір рет болып біткен белсенді іс үшін толық бағыныңқы қолданыңыз.

❌The tourists arrived yesterday are staying at our hotel.
✅The tourists who arrived yesterday are staying at our hotel.
❌The plumber came this morning forgot his tools.
✅The plumber who came this morning forgot his tools.

2. Есімшелі тіркес зат есімнің алдында. Қазақша анықтауыш қанша ұзын болса да, зат есімнің алдында тұрады: «базарда сатылатын алма». Ағылшыншада жалғыз есімше алдында тұра алады (the stolen car), бірақ қосымша сөздері бар тіркес зат есімнің артына шығады.

❌The sold at the bazaar apples come from the Almaty region.
✅The apples sold at the bazaar come from the Almaty region.
❌We stayed in a built in the 19th century house.
✅We stayed in a house built in the 19th century.

3. «Екінші келген» → the second + past simple. «Әйгерім мәреге екінші жеткен жүгіруші болды» сөйлеміндегі «жеткен» өткен шақ сияқты, сондықтан crossed қойылып кетеді. the first / the last / the only сөздерінен кейін to + етістік керек.

❌Aigerim was the second runner crossed the finish line.
✅Aigerim was the second runner to cross the finish line.
❌Madina is the only student finished the test early.
✅Madina is the only student to finish the test early. немесе Madina is the only student who finished the test early.

Шатастырмаңыз

-ing (ырықты) және үшінші форма (ырықсыз) — Әрекетті кім істейді? Бұл A2-30 сабағындағы boring / bored сияқты жұмыс істейді.

There's a dog chasing a cat in the garden.
Бақта мысықты қуып жүрген ит бар.
ит қуады
The cat chased by the dog is safe now.
Ит қуған мысық қазір аман.
қазақша белсенді есімше, бірақ мысықты қуды → chased

қысқартылған бағыныңқы және толықтауыш есімдікті түсіру — екі түрлі қысқарту жолы. Қатыстық сөз толықтауыш болса, оны жай түсіріп тастайсыз (B1-20); бастауыш болса, есімше арқылы қысқартасыз.

The song she sang was beautiful.
Оның айтқан әні әдемі болды.
толықтауыш: that түсіп қалды
The woman singing that song is my sister.
Сол әнді айтып тұрған әйел менің әпкем.
бастауыш: who is singing → singing

қысқартылған анықтауыш және есімшелі оралым — Қысқартылған анықтауыш тікелей зат есімнен кейін келіп, қайсысы екенін айтады. Сөйлемнің басындағы есімшелі оралым бастауыштың не істегенін сипаттайды; ол B2-10 сабағында.

The woman standing by the door is my aunt.
Есіктің жанында тұрған әйел менің тәтем.
қай әйел: қысқартылған анықтауыш
Standing by the door, my aunt waved goodbye.
Тәтем есіктің жанында тұрып, қол бұлғап қоштасты.
не істеді: есімшелі оралым

Жазылуы мен айтылуы

  • Қысқартылған анықтайтын бағыныңқыда үтір жоқ, кідіріс те жоқ: The man standing there is my boss. Қысқартылған анықтамайтын бағыныңқы үтірін сақтайды (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
  • Бұрыс етістіктердің үшінші формасына назар аударыңыз: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
  • -ing жазылуы: соңындағы оқылмайтын e түседі (leave → leaving), қысқа екпінді дауыстыдан кейінгі соңғы дауыссыз екі еселенеді (sit → sitting), lie → lying.
  • -ing /ɪŋ/ соңындағы /ŋ/ — қазақтың ң дыбысы, бұл сізге оңай. Соңына г дыбысын қоспаңыз.
  • Есімше зат есімнен күштірек екпінмен айтылмайды: the people living next door бір топ болып жатық айтылады, негізгі екпін door сөзіне түседі: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).

Алтын ереже

Қатыстық сөз бен көмекші етістікті кесіп тастаңыз: зат есім әрекетті өзі істесе → -ing; әрекет оған бағытталса → үшінші форма; first / last / only / next / күшейтпелі шырайдан кейін → to + етістік. Тек қатыстық сөз бастауыш болғанда қысқартыңыз; өткендегі бір рет болып біткен іс үшін -ing қолданбаңыз, модаль немесе перфект етістіктің орнына да қолданбаңыз. Қазақтың «кеше келген» есімшесі ағылшыншада көбіне who came болады.

Жаттығулар

A. Құрылым

Анықтауыш бағыныңқыны қысқартыңыз.

  1. Қысқартыңыз: The girl who is playing the piano is only eight.
  2. Қысқартыңыз: The bridge which was built in 1890 is still in use.
  3. Қысқартыңыз: She was the first person in our town who drove an electric car.
  4. Қысқартыңыз: Students who want to join the trip should sign up today.
  5. Қысқартыңыз: The problems that are being discussed are serious.
  6. Қысқартыңыз: He was the only player who was chosen for both teams.

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The money … at the event went to charity.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Do you know the guy … the red jacket?
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: She was the only candidate … every question correctly.
  4. Бұл бағыныңқыны қысқартуға бола ма? "the dress that she bought last week" …
  5. Бұл бағыныңқыны қысқартуға бола ма? "the train that leaves at 9:15" …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. The email sending by the bank was a scam.
  2. The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
  3. The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather it is still standing.

D. Мәтін ішінде

Хабарландыруды оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.

Notice at the station
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Суреттегі немесе өзіңіз отырған бөлмедегі екі адамды -ing формасы арқылы сипаттаңыз.
  2. Бір жетістік туралы the first / the only / the youngest + to + етістік арқылы жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат
    My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
  2. A2-30 Bored пе, boring пе? -ed және -ing сын есімдері қазақша
    The film was really ….
  3. B1-11 Passive Voice барлық шақта және модаль етістіктермен: is being done, has been done, must be done
    The new hospital (build) at the moment.
  4. B2-07 Need, needn't have, be supposed to қазақша: «керек», «қажеті жоқ», «тиіс»
    The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. The girl playing the piano is only eight.
  2. The bridge built in 1890 is still in use.
  3. She was the first person in our town to drive an electric car.
  4. Students wanting to join the trip should sign up today.
  5. The problems being discussed are serious.
  6. He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.

B. Мағына

  1. raised
  2. wearing
  3. to answer
  4. No
  5. Yes

C. Қатені табыңыз

  1. The email sent by the bank was a scam.
  2. The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
  3. ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather is still standing.

D. Мәтін ішінде

  1. travelling
  2. leaving
  3. left
  4. to stop / stopping
  5. bought

E. Сіздің кезегіңіз

  1. The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
  2. My grandmother was the first person in her village to go to university.

F. Аралас қайталау

  1. who
  2. boring
  3. is being built
  4. was supposed to arrive
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play