Reduced relative clauses қазақша: the man standing there және есімшелер
Reduced Relative Clauses: The Man Standing There
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз анықтауыш бағыныңқы сөйлемдерді қысқарта аласыз (the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive) және бағыныңқыны қашан қысқартуға болмайтынын ажырата аласыз.
Негізгі идея
Еркін сөйлейтін және жазатын адамдар артық сөзді ұнатпайды. the woman who is standing by the door тіркесіндегі who is сөздері жаңа ештеңе қоспайды. Тыңдаушы сөйлемді оларсыз да түсінеді. Сондықтан ағылшын тілі оларды қысқартуға мүмкіндік береді: the woman standing by the door.
Қайшысы бар бағбанды елестетіңіз. Ол өсімдікке керек емес бөліктерді кесіп тастайды (мұнда қатыстық сөз бен көмекші етістік), ал мағынаны көтеретін бөлікті қалдырады. Қалған бөлік қатынасты көрсетеді:
- -ing формасы → зат есім әрекетті өзі істейді: the people living next door (олар сол жерде тұрады).
- үшінші форма → әрекет зат есімге бағытталған: the car stolen last night (біреу оны ұрлады).
- to + етістік → the first / the last / the only / the next немесе күшейтпелі шырайдан кейін: the first person to arrive (бірінші келген адам).
Нәтижесі қысқа әрі жатық. Бұл жаңалықтарда, хабарландыруларда, нұсқаулықтарда және ғылыми мәтіндерде өте жиі кездеседі.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілі бұл жұмысты әрдайым есімшемен атқарады, сондықтан идея сізге таныс. «Көрші үйде тұратын адамдар», «кеше ұрланған көлік», «бірінші келген адам» — бәрінде қатыстық сөз де, көмекші етістік те жоқ. Бірақ үш айырмашылық бар. Біріншіден, қазақ есімшесі зат есімнің алдында тұрады, ал ағылшын тілінде ұзын тіркес зат есімнің артында келеді (the car stolen last night). Екіншіден, қазақтың -ған есімшесі белсенді өткен істі де білдіре береді («кеше келген туристер»), ал ағылшынның үшінші формасы (arrived, called) мұндай қызметте тек ырықсыз мағына береді; бір рет болып біткен белсенді іс үшін толық бағыныңқы керек (who arrived). Үшіншіден, first / last / only сөздерінен кейін қазақша «-ған» келеді («бірінші келген»), ал ағылшыншада to + етістік.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Көрші үйде тұратын адамдар | белсенді, жалпы жағдай | the people living next door |
| Әкеңмен сөйлесіп тұрған әйел | белсенді, дәл қазір | the woman talking to your dad |
| Үйіміздің алдынан ұрланған көлік | ырықсыз | the car stolen from outside our house |
| Отбасында университетке түскен алғашқы әйел | first + … | the first woman in her family to go to university |
| Кеше қоңырау шалған кісі | бір рет болып біткен белсенді іс | the man who called yesterday |
Құрылым
Толық бағыныңқыдан қысқартылған түрге
| Түрі | Толық бағыныңқы | Қысқартылған түрі |
|---|---|---|
| Ырықты етіс | the people who live next door | the people living next door |
| Ырықты етіс (созылыңқы) | the man who is sitting there | the man sitting there |
| Ырықсыз етіс | the car which was stolen last night | the car stolen last night |
| Ырықсыз етіс (созылыңқы) | the issues that are being discussed | the issues being discussed |
| first / last / only / next / күшейтпелі шырайдан кейін | the first person who arrived | the first person to arrive |
| Сол, ырықсыз етісте | the last person who was told | the last person to be told |
Қалай қысқартамыз
| Қадам | Әрекет |
|---|---|
| 1 | Тексеріңіз: қатыстық сөз бағыныңқының бастауышы болуы керек. |
| 2 | Ырықты етіс → қатыстық сөзді (бар болса, be етістігін де) алып тастаңыз → -ing формасын қолданыңыз. |
| 3 | Ырықсыз етіс → қатыстық сөз бен be етістігін алып тастаңыз → үшінші форманы қалдырыңыз. |
| 4 | first / last / only / next немесе күшейтпелі шырайдан кейін → to + етістік қолданыңыз. |
Қашан қысқартуға болмайды
| Жағдай | ✅ Толық бағыныңқы | ❌ Қысқартылған |
|---|---|---|
| Өткендегі бір рет болып біткен іс (ырықты етіс) | the man who called yesterday | the man calling yesterday |
| Қатыстық сөз — толықтауыш | the film that I watched | the film watching |
| Етістікте модаль немесе перфект формасы бар | people who can drive / the man who has lived here for years | people driving (басқа мағына) / the man having lived here for years |
Қолданылуы
1Белсенді мағына: -ing формасы
Зат есім әрекетті өзі істесе, -ing формасын қолданыңыз. Ол созылыңқы етістіктің орнын да (who is talking), жалпы факт не күй білдіретін жай етістіктің орнын да (who live, which contains) баса алады. Күй етістіктері әдетте созылыңқы түрде қолданылмаса да, мұнда -ing формасы дұрыс. Қазақтың «-атын», «-ып тұрған», «-ып отырған» есімшелері осыған сәйкес келеді.
2Ырықсыз мағына: үшінші форма
Әрекет зат есімге бағытталса, үшінші форманы қолданыңыз. Ол кез келген шақтағы who / which / that + be + үшінші форма тіркесінің орнын басады, өткендегі бір рет болған істі де. Ырықсыз етіс жұрнағы (-ыл/-іл, -н) жалғанған қазақ есімшесі («ұрланған», «сатылатын») осыған сәйкес келеді.
3first, last, only, next және күшейтпелі шырайдан кейінгі to + етістік
the first, the second, the last, the next, the only сөздерінен және күшейтпелі шырайдан (the youngest, the best) кейін анықтауыш бағыныңқының орнына to + етістік қолданыңыз. Ол ырықты да, ырықсыз да бола алады, ал to have + үшінші форма бұрынырақ болған істі көрсетеді. Қазақша мұнда «-ған» есімшесі келеді («бірінші келген»), бірақ ағылшыншада өткен шақ емес, to керек.
4Бағыныңқыны қашан қысқартуға болмайды
Бағыныңқыны қатыстық сөз оның бастауышы болғанда ғана қысқартуға болады. Ырықты етісте өткендегі бір рет болып біткен іс үшін -ing формасын қолданбаңыз, толық бағыныңқыны сақтаңыз. Етістікте модаль (can, should, will) немесе перфект (has lived) формасы болса да, толық бағыныңқыны сақтаңыз: -ing формасы ол мағынаны жоғалтады. Қатыстық сөз толықтауыш болса, оны тек түсіріп тастауға болады (B1-20).
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Кеше келген» → arrived. Қазақтың «-ған» есімшесі белсенді өткен істі білдіреді: «кеше келген туристер», «таңертең жөндеуге келген шебер». Ол ағылшынның -ed формасына ұқсайды, сондықтан қатыстық сөз түсіп қалады. Бірақ бұл позицияда arrived, came формасы жұмыс істемейді. Бір рет болып біткен белсенді іс үшін толық бағыныңқы қолданыңыз.
2. Есімшелі тіркес зат есімнің алдында. Қазақша анықтауыш қанша ұзын болса да, зат есімнің алдында тұрады: «базарда сатылатын алма». Ағылшыншада жалғыз есімше алдында тұра алады (the stolen car), бірақ қосымша сөздері бар тіркес зат есімнің артына шығады.
3. «Екінші келген» → the second + past simple. «Әйгерім мәреге екінші жеткен жүгіруші болды» сөйлеміндегі «жеткен» өткен шақ сияқты, сондықтан crossed қойылып кетеді. the first / the last / the only сөздерінен кейін to + етістік керек.
Шатастырмаңыз
-ing (ырықты) және үшінші форма (ырықсыз) — Әрекетті кім істейді? Бұл A2-30 сабағындағы boring / bored сияқты жұмыс істейді.
қысқартылған бағыныңқы және толықтауыш есімдікті түсіру — екі түрлі қысқарту жолы. Қатыстық сөз толықтауыш болса, оны жай түсіріп тастайсыз (B1-20); бастауыш болса, есімше арқылы қысқартасыз.
қысқартылған анықтауыш және есімшелі оралым — Қысқартылған анықтауыш тікелей зат есімнен кейін келіп, қайсысы екенін айтады. Сөйлемнің басындағы есімшелі оралым бастауыштың не істегенін сипаттайды; ол B2-10 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Қысқартылған анықтайтын бағыныңқыда үтір жоқ, кідіріс те жоқ: The man standing there is my boss. Қысқартылған анықтамайтын бағыныңқы үтірін сақтайды (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
- Бұрыс етістіктердің үшінші формасына назар аударыңыз: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
- -ing жазылуы: соңындағы оқылмайтын e түседі (leave → leaving), қысқа екпінді дауыстыдан кейінгі соңғы дауыссыз екі еселенеді (sit → sitting), lie → lying.
- -ing /ɪŋ/ соңындағы /ŋ/ — қазақтың ң дыбысы, бұл сізге оңай. Соңына г дыбысын қоспаңыз.
- Есімше зат есімнен күштірек екпінмен айтылмайды: the people living next door бір топ болып жатық айтылады, негізгі екпін door сөзіне түседі: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).
Алтын ереже
Қатыстық сөз бен көмекші етістікті кесіп тастаңыз: зат есім әрекетті өзі істесе → -ing; әрекет оған бағытталса → үшінші форма; first / last / only / next / күшейтпелі шырайдан кейін → to + етістік. Тек қатыстық сөз бастауыш болғанда қысқартыңыз; өткендегі бір рет болып біткен іс үшін -ing қолданбаңыз, модаль немесе перфект етістіктің орнына да қолданбаңыз. Қазақтың «кеше келген» есімшесі ағылшыншада көбіне who came болады.
Жаттығулар
A. Құрылым
Анықтауыш бағыныңқыны қысқартыңыз.
-
Қысқартыңыз: The girl who is playing the piano is only eight.
-
Қысқартыңыз: The bridge which was built in 1890 is still in use.
-
Қысқартыңыз: She was the first person in our town who drove an electric car.
-
Қысқартыңыз: Students who want to join the trip should sign up today.
-
Қысқартыңыз: The problems that are being discussed are serious.
-
Қысқартыңыз: He was the only player who was chosen for both teams.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The money … at the event went to charity.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Do you know the guy … the red jacket?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: She was the only candidate … every question correctly.
-
Бұл бағыныңқыны қысқартуға бола ма? "the dress that she bought last week" …қатыстық сөз — толықтауыш
-
Бұл бағыныңқыны қысқартуға бола ма? "the train that leaves at 9:15" …the train leaving at 9:15
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
The email sending by the bank was a scam.
-
The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
-
The people waiting outside have been there for an hour.
-
The house built by my grandfather it is still standing.
D. Мәтін ішінде
Хабарландыруды оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Суреттегі немесе өзіңіз отырған бөлмедегі екі адамды -ing формасы арқылы сипаттаңыз.
-
Бір жетістік туралы the first / the only / the youngest + to + етістік арқылы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
-
A2-30 Bored пе, boring пе? -ed және -ing сын есімдері қазақша The film was really ….
-
B1-11 Passive Voice барлық шақта және модаль етістіктермен: is being done, has been done, must be done The new hospital (build) at the moment.
-
B2-07 Need, needn't have, be supposed to қазақша: «керек», «қажеті жоқ», «тиіс» The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Жауаптар
A. Құрылым
- The girl playing the piano is only eight.
- The bridge built in 1890 is still in use.
- She was the first person in our town to drive an electric car.
- Students wanting to join the trip should sign up today.
- The problems being discussed are serious.
- He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.
B. Мағына
- raised
- wearing
- to answer
- No
- Yes
C. Қатені табыңыз
- The email sent by the bank was a scam.
- The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
- ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
- The house built by my grandfather is still standing.
D. Мәтін ішінде
- travelling
- leaving
- left
- to stop / stopping
- bought
E. Сіздің кезегіңіз
- The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
- My grandmother was the first person in her village to go to university.
F. Аралас қайталау
- who
- boring
- is being built
- was supposed to arrive
