SlowingoГрамматика
B2 14 / 30

To be done, being done және get-passive қазақша: «шақырылғым келеді», «жұмысқа алынды»

More Passives: Being Done, To Be Done, Get Done

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ырықсыз етісті to + етістік немесе -ing формасы келетін етістіктерден кейін қолдана аласыз (want to be promoted, hate being told), екі толықтауышы бар етістіктерден және предлогты етістіктерден ырықсыз етіс жасай аласыз, бейресми get арқылы жасалатын ырықсыз етісті (get-passive) қолдана аласыз және needs cleaning тіркесін түсінесіз.

Негізгі идея

Ырықсыз етісті (passive voice) барлық шақта білесіз: is done, was done, has been done (B1-11). Бірақ ағылшын грамматикасының көп бөлігі басқа етістіктерден кейін жүреді: I want to…, I hate …ing. Ал сіз қалайтын не жек көретін нәрсені өзіңіз істемесеңіз, ол сіздің басыңыздан өтсе ше?

Онда ырықсыз етіс сол орынға жай ғана көшеді. Ереже өзгермейді: be + үшінші форма. Тек be орынға қарай пішінін өзгертеді: to + етістік қабылдайтын етістіктерден кейін to be + үшінші форма, -ing формасы қабылдайтын етістіктерден және предлогтардан кейін being + үшінші форма.

B1-11 сабағындағы саяхат адаптерін есіңізге түсіріңіз. Үшінші форма — зарядтағыш: ол ешқашан өзгермейді. Енді адаптер, яғни be, тек жаңа шақтарға емес, жаңа розеткаларға да бейімделеді. I want to promote → I want to be promoted. I hate telling → I hate being told.

Ағылшын тілінде ырықсыз етістің екінші, бейресмирек көмекші етістігі де бар: get. She got promoted сөйлемі She was promoted сөйлемінен гөрі оқиға сияқты естіледі: бір өзгеріс, көбіне кенеттен не күтпеген жерден болған.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілінде ырықсыз етіс жұрнағы -ыл / -іл, -н кез келген етістік формасына жалғана береді: «шақырылғым келеді», «бұйрық берілгенді жек көремін», «сұхбатқа шақырылу». Демек, «ырықсыз етіс басқа етістіктен кейін де келеді» деген ой сізге таныс. Ағылшыншада бұл жұмысты to be done мен being done атқарады. Айырмашылықтар басқа жерде. Біріншіден, қазақшада адам ырықсыз сөйлемде де барыс септігінде қалады: «Маған ноутбук берілді». Ағылшыншада адам бастауыш болады: I was given a laptop. Екіншіден, қазақшада септік жалғауы зат есімге жалғанады («сәбиге қарау»), ал ағылшыншада предлог етістіктің артында қалады: is being looked after. Үшіншіден, күтпеген оқиғаларды қазақша көбіне «қалу» көмекші етістігімен айтамыз («тұрып қалдық»); ағылшыншада мұнда жиі get + үшінші форма келеді. Ақырында, «керек» тіркесінде іс-әрекетті кім істейтіні айтылмайды («терезені жуу керек»), ал ағылшыншада The windows need cleaning немесе need to be cleaned деу керек.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Командаға таңдалармын деп үміттенемін.to + етістіктен кейінI'm hoping to be chosen for the team.
Ол өзіне не істеу керегін айтқанды жек көреді.-ing формасынан кейінShe hates being told what to do.
Маған ноутбук берілді.екі толықтауышI was given a laptop.
Өтінішіңіз қаралады.предлогты етістікYour request will be dealt with.
Кептелісте тұрып қалдық.күтпеген оқиғаWe got stuck in traffic.
Терезелерді жуу керек.ырықсыз мағынаThe windows need cleaning.

Құрылым

Ырықсыз to + етістік және ырықсыз -ing формасы

ОрныЫрықты етісЫрықсыз етіс
етістік + to + етістікI want to invite them.I want to be invited.
need + to + етістікWe need to check the data.The data needs to be checked.
етістік + -ingI hate telling people what to do.I hate being told what to do.
предлог + -ingShe's afraid of forgetting them.She's afraid of being forgotten.
болымсыз түрі—I'd prefer not to be disturbed. / He's used to not being noticed.

Перфект түрлері де бар: to have been done (The painting is thought to have been stolen) B2-12 сабағында, having been done (Having been warned, we…) C1-07 сабағында қарастырылады.

Екі толықтауышы бар етістіктер (give, send, offer, show, tell, teach, lend, pay, promise, award): ырықты үлгісі A2-15 сабағында

Ырықты етісЫрықсыз: адам бастауыш (жиірек)Ырықсыз: зат бастауыш
They gave me a present.I was given a present.A present was given to me.
The bank offered her a loan.She was offered a loan.A loan was offered to her.

Предлогты етістіктер: предлог етістіктің дәл артында қалады

Ырықты етісЫрықсыз етіс
Someone is looking after the baby.The baby is being looked after.
Nobody has dealt with the complaint.The complaint hasn't been dealt with.
People laughed at him.He was laughed at.

Get-passive

ШақМысал
Past SimpleShe got hired last week.
Present PerfectOur flight has got cancelled. (UK) / Our flight has gotten cancelled. (US)
келер шақYou'll get hurt.
to + етістіктен кейінI don't want to get caught in the rain.
сұраулы / болымсызDid he get paid? He didn't get invited.

Need + -ing (ырықсыз мағына)

ФормасыМағынасы
The car needs washing.= The car needs to be washed.

Қолданылуы

1Ырықсыз to + етістік: to be + үшінші форма

to + етістік қабылдайтын етістіктерден, сын есімдерден және зат есімдерден кейін, бастауыш іс-әрекетті өзі істемей, оны қабылдаса, to be done қолданыңыз.

Everyone wants to be listened to.
Әркім өз сөзінің тыңдалғанын қалайды.
«тыңдалу» → to be listened to; to предлогы соңында қалады
These forms need to be signed by Friday.
Бұл бланкілерге жұмаға дейін қол қойылуы керек.
«қол қойылуы керек» → need to be signed
I'm hoping to be chosen for the team.
Командаға таңдалармын деп үміттенемін.
«таңдалу» → to be chosen
The new library is expected to be finished next spring.
Жаңа кітапхананың құрылысы келесі көктемде аяқталады деп күтілуде.
There's a lot of work to be done before the launch.
Іске қосылғанға дейін атқарылатын жұмыс көп.
«атқарылатын жұмыс» → work to be done: зат есім + ырықсыз to + етістік

2Ырықсыз -ing формасы: being + үшінші форма

-ing формасы қабылдайтын етістіктерден (B1-17) және предлогтардан (B1-19) кейін being done қолданыңыз.

Nobody likes being kept waiting.
Өзін күттіріп қойғанды ешкім ұнатпайды.
қазақшада «ешкім … ұнатпайды», ағылшыншада болымсыздық бір-ақ рет: Nobody likes
She hates being told what to do.
Ол өзіне не істеу керегін айтқанды жек көреді.
she → әйел
I'm tired of being treated like a child.
Маған бала сияқты қарағаннан шаршадым.
«шаршадым» қазіргі күй → I'm tired; предлогтан кейін being + үшінші форма
He left the meeting without being noticed.
Ол жиналыстан ешкімге байқатпай шығып кетті.
without + being noticed; he → ер адам
Being invited to the final interview was a nice surprise.
Соңғы сұхбатқа шақырылу жағымды тосынсый болды.
«шақырылу» бастауыш → Being invited

like, love, hate және can't stand сияқты кейбір етістіктер екі үлгіні де қабылдайды: She can't stand being interrupted / She can't stand to be interrupted.

3Екі толықтауышы бар етістіктер

give, send, offer, show, tell және pay сияқты етістіктердің адам толықтауышы да, зат толықтауышы да бар. Екеуі де бастауыш бола алады, бірақ ағылшын тілі әдетте адамды таңдайды, өйткені әңгіме көбіне адам туралы болады. Зат бастауыш болса, to + адам қолданыңыз. Қазақшада адам ырықсыз сөйлемде де «маған», «бізге» болып қалады; ағылшыншада ол I, we болады.

I was given a laptop on my first day.
Алғашқы күні маған ноутбук берілді.
қазақша «маған», ағылшынша бастауыш I
We were shown the new equipment by the manager.
Менеджер бізге жаңа құрылғыларды көрсетті.
қазақшада ырықты етіс табиғирақ; ағылшынша We were shown
She's been offered a place at university.
Оған университеттен оқу орны ұсынылды.
«оған» → She; Present Perfect: жаңалық
Were you told about the change of plan?
Сізге жоспардың өзгергені туралы айтылды ма?
«сізге … айтылды ма?» → Were you told…?
The award was given to a young designer from Lagos.
Сыйлық Лагостан келген жас дизайнерге берілді.
зат бастауыш: to + адам

4Предлогты етістіктердің ырықсыз етісі

Етістікке предлог керек болса (look after, deal with, talk about, rely on), ырықсыз етісте предлогты үшінші форманың дәл артында қалдырыңыз, тіпті сөйлемнің соңында болса да. Қазақшада мұндай мағынаны септік жалғауы береді, ал ол зат есіммен бірге кетеді; ағылшыншада предлог етістікпен бірге қалады.

The baby is being looked after by her grandmother.
Сәбиді әжесі бағып отыр.
after етістіктің артында қалады; her → сәби қыз бала
Your request will be dealt with as soon as possible.
Өтінішіңіз мүмкіндігінше тез қаралады.
«қаралады» осы-келер шақ, мұнда келешек → will be dealt with
This problem has been talked about for years.
Бұл мәселе туралы көп жылдан бері айтылып келеді.
«… бері» + осы шақ → has been talked about
I hate being laughed at.
Маған күлгенді жек көремін.
«маған» → at: предлог соңында қалады

5Get-passive

get + үшінші форма бейресми сөйлеуде және жазуда қолданылады, әсіресе өзгерістер мен күтпеген не жағымсыз оқиғалар үшін (get hurt, get stuck, get lost, get fired), сондай-ақ адамның өз әрекетінің нәтижесінде болған нәрселер үшін (get promoted, get paid). Ол күйге емес, оқиғаға назар аударады. Ресми жазуда be қолданыңыз. Қазақшада мұндай оқиғаларды көбіне «қалу», «алу» арқылы айтамыз: «тұрып қалдық», «жарақат алды».

My brother got hired by a tech start-up.
Ағамды бір технологиялық стартап жұмысқа алды.
оқиға → got hired; brother = аға немесе іні
We got stuck in traffic for two hours.
Екі сағат бойы кептелісте тұрып қалдық.
«тұрып қалдық» → got stuck
Three people got injured in the accident.
Апатта үш адам жарақат алды.
«жарақат алды» → got injured
Be careful with that knife — you'll get hurt.
Пышақпен абай бол, жарақаттанып қаласың.
«қаласың» осы-келер шақ, мағынасы келешек → you'll get hurt
Did you get paid for the extra hours?
Қосымша сағаттар үшін ақша алдың ба?
«ақша алдың ба?» → Did you get paid?

6Need + -ing ырықсыз мағынада

need етістігінен кейін -ing формасы ырықсыз мағына бере алады: needs cleaning = needs to be cleaned. Бұл британ ағылшынында да, америка ағылшынында да қолданылады; америкалықтар needs to be cleaned түрін де жиі айтады. Кейбір өңірлерде (мысалы, Шотландияда, АҚШ-тың кей жерлерінде) needs cleaned деп айтады, бірақ бұл әдеби норма емес. Осы мағынадағы want + -ing (The car wants washing) бейресми және тек британдық. Need + -ing пен need + to B2-16 сабағында қайталанады. Қазақтың «жуу керек» тіркесінде кім жуатыны айтылмайды; ағылшыншада бастауыш іс-әрекетті қабылдаса, needs + -ing немесе needs to be + үшінші форма керек.

The windows need cleaning.
Терезелерді жуу керек.
терезе өзі жумайды → need cleaning
Your hair needs cutting.
Шашыңды алдыратын уақыт болды.
шашты біреу алады → needs cutting
This shirt needs ironing before tomorrow.
Бұл көйлекті ертеңге дейін үтіктеу керек.
The tyres need to be checked.
Дөңгелектерді тексеру керек.
мағынасы need checking сияқты, бейтараптау

Жиі кездесетін қателер

❌I want to be promote.
✅I want to be promoted.
be сөзінен кейін үшінші форма қолданыңыз.
❌I hate be told what to do.
✅I hate being told what to do.
hate + -ing үлгісінде being + үшінші форма келеді.
❌The baby is being looked.
✅The baby is being looked after.
Ырықсыз етісте предлогты сақтаңыз.
❌To me was given a present by my aunt.
✅I was given a present by my aunt. немесе A present was given to me by my aunt.
Бастауыш не адам (I), не зат болуы керек.
❌He was got fired.
✅He got fired. немесе He was fired.
get be сөзінің орнына келеді; екеуін бірге қолданбаңыз.
❌The car needs to wash.
✅The car needs washing. немесе The car needs to be washed.
Көлік ештеңені жумайды; іс-әрекетті ол қабылдайды.
❌I was explained the problem.
✅The problem was explained to me.
explain, describe және suggest етістіктерінде адам ырықсыз сөйлемнің бастауышы бола алмайды (A2-15).

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Маған … берілді» → To me was given. Қазақша ырықсыз сөйлемде адам барыс септігінде қалады да, сөйлем «маған», «бізге» деп басталады: «Маған Болашақ стипендиясы тағайындалды». Сөзбе-сөз аударсақ, to me сөйлемнің басына шығады, ал бастауыш жоғалады. Ағылшыншада адамды бастауыш етіңіз: I was…, We were…

❌To me was awarded a Bolashak scholarship.
✅I was awarded a Bolashak scholarship.
❌To us was promised a pay rise.
✅We were promised a pay rise. немесе A pay rise was promised to us.

2. Септік жалғауы зат есіммен кетеді, предлог етістікте қалады. Қазақшада «Бұл мәселе туралы әлі ешкім айтқан жоқ» дегенде «туралы» сөзі «мәселе» сөзімен бірге жүреді. Ырықсыз етіске айналдырғанда, ағылшыншадағы предлог та сол зат есіммен бірге кетіп, жоғалып қалады. Ағылшыншада предлог етістікке тиесілі: talked about, relied on, laughed at.

❌This question hasn't been talked yet.
✅This question hasn't been talked about yet.
❌Our new driver can be relied.
✅Our new driver can be relied on.

3. «Салыстырылғанды жек көремін» → I hate comparing. Қазақтың «-ған», «-у» формаларына ырықсыз етіс жұрнағы оңай жалғанады, бірақ аударғанда ол жұрнақ жиі түсіп қалады да, ағылшынша ырықты -ing шығады. Ондай сөйлем грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы керісінше: іс-әрекетті сіз істейсіз.

⚠️(Сізді үнемі ағаңызбен салыстыра береді.) I hate comparing with my brother.
✅I hate being compared with my brother.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы «мен салыстырамын» болып шығады; сізді салыстырады → being compared.
⚠️(Жұмыста сізді жұрттың көзінше сынай береді.) I don't like criticising in front of everyone.
✅I don't like being criticised in front of everyone.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы «мен сынағанды ұнатпаймын» болып шығады; сізді сынайды → being criticised.

4. «Бояу керек» → needs to paint. Қазақтың «Бұл есікті бояу керек» деген сөйлемінде кім бояйтыны айтылмайды. Сондықтан need to + етістік сөзбе-сөз аударылып, есіктің өзі бояйтын болып шығады. Бастауыш іс-әрекетті қабылдаса, needs + -ing немесе needs to be + үшінші форма қолданыңыз.

❌This door needs to paint.
✅This door needs painting. немесе This door needs to be painted.

Шатастырмаңыз

get-passive және get something done — Себептік құрылымда (causative) get пен үшінші форманың ортасында толықтауыш тұрады: сіздің затыңызға басқа біреу бір нәрсе істейді (B2-11). Get-passive құрылымында ортада толықтауыш жоқ: іс-әрекетті бастауыштың өзі қабылдайды. Қазақшада да айырмашылық бар: өзгелік етіс «жөндеттім», ырықсыз етіс «зақымданды».

I got my car repaired.
Көлігімді жөндетіп алдым.
«-т» өзгелік етіс: шебер жөндеді → causative
My car got damaged in the storm.
Дауылда көлігім зақымданып қалды.
«-н» ырықсыз етіс: көлік іс-әрекетті қабылдады → get-passive

being done және been done — being — -ing формасы (жүріп жатқан іс, не етістіктер мен предлогтардан кейін); been — be етістігінің үшінші формасы, have сөзінен кейін келеді. B1-11 қараңыз.

The road is being repaired.
Жол жөнделіп жатыр.
«-ып жатыр»: қазір жүріп жатыр → is being repaired
The road has been repaired.
Жол жөнделіп болды.
аяқталды → has been repaired

needs doing және needs to do — needs + -ing құрылымында бастауыш іс-әрекетті қабылдайды. needs to do құрылымында бастауыш іс-әрекетті өзі істейді.

The report needs checking.
Баяндаманы тексеру керек.
біреу тексеруі керек
The manager needs to check the report.
Менеджер баяндаманы тексеруі керек.
тексеретін менеджердің өзі

Жазылуы мен айтылуы

  • to be сөйлеуде әдетте әлсіз айтылады: /tə bi/. Тез бейресми сөйлеуде want to be «wanna be» сияқты естіледі, бірақ әдеби жазуда ешқашан солай жазылмайды.
  • being екі буыннан тұрады: /ˈbiːɪŋ/. Оны бір буынға қысқартпаңыз. Бірінші дауысты /iː/ созылыңқы: қазақ тілінде дауыстылардың созылыңқы-қысқа айырмасы жоқ, сондықтан оны сәл ұзағырақ айтуға тырысыңыз. Соңғы /ŋ/ дыбысы қазақтың ң дыбысымен бірдей, ол сізге оңай; соңына г қоспаңыз.
  • been — /biːn/ немесе әлсіз /bɪn/ (UK), көбіне /bɪn/ (US).
  • Present Perfect шағында: has got cancelled (UK), has gotten cancelled (US).
  • -ed жалғауы дауыссыздың алдында оңай жоғалады: to be asked for /tə bi ˈɑːskt fə/ (UK), /tə bi ˈæskt fər/ (US). Анық сөйлегенде t дыбысын естіртіңіз. /skt/ тобының арасына дауысты қоспаңыз: «аскыт» деп айтпаңыз.
  • looked after /ˈlʊkt ˈɑːftə/ (UK), /ˈlʊkt ˈæftər/ (US): предлогқа екпін түседі, оны жұтып қоймаңыз.

Алтын ереже

Ырықсыз етіс кез келген орында be + үшінші форма болып қалады, тек be сөзін орынға қарай өзгертіңіз: to + етістік қабылдайтын етістіктерден кейін to be done, -ing формасы қабылдайтын етістіктерден және предлогтардан кейін being done. Бейресми оқиғалар мен өзгерістер үшін get done қолданыңыз. Қазақшадағы «маған берілді» → I was given, ал «жуу керек» → needs washing.

Жаттығулар

A. Құрылым

Жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз немесе сөйлемді нұсқау бойынша өзгертіңіз.

  1. I'd love (invite) to the wedding.
  2. She can't stand (interrupt).
  3. Өзгертіңіз: They offered him a new contract. (He сөзінен бастаңыз)
  4. Өзгертіңіз: Someone is taking care of the dog. (look after қолданыңыз)
  5. Өзгертіңіз: The company sent us the tickets. (We сөзінен бастаңыз)
  6. get арқылы қайта жазыңыз: She was promoted last month.

B. Мағына

Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The kitchen needs ….
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm afraid of … forgotten.
  3. Екеуі де дұрыс. Қайсысы бейресмирек?
  4. "The report needs checking." Іс-әрекетті кім орындайды? …
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The road … repaired, so it's closed today.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. The complaint was dealt quickly.
  2. He was got arrested last night.
  3. I was explained the rules.
  4. I don't like being photographed.

D. Мәтін ішінде

Диалогты оқып, жақшадағы сөздердің дұрыс түрін жазыңыз; (21) орнына дұрыс сөзді қойыңыз.

First week at work
Ola: How's the new job?
Tom: Great! On my first day I 16 (give) a laptop and a phone. And I've already 17 (invite) to the team dinner.
Ola: Nice! Is your boss OK?
Tom: Yes, but she hates 18 (interrupt) in meetings — I learned that fast!
Ola: Ha! And your car? It 19 (need / fix) last month.
Tom: It still does. And yesterday I 20 (get / stuck) in traffic for an hour because of it.
Ola: You need to have it looked 21 soon.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңізге қатысты қандай іс-әрекетті жақсы көретініңізді немесе жек көретініңізді being + үшінші форма арқылы жазыңыз.
  2. Үйіңізде істеу керек бір нәрсе туралы needs + -ing арқылы жазыңыз.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. to be invited
  2. being interrupted / to be interrupted
  3. He was offered a new contract.
  4. The dog is being looked after.
  5. We were sent the tickets.
  6. She got promoted last month.

B. Мағына

  1. cleaning
  2. being
  3. We got caught in the rain.
  4. someone else
  5. is being

C. Қатені табыңыз

  1. The complaint was dealt with quickly.
  2. He got arrested last night. / He was arrested last night.
  3. The rules were explained to me.
  4. ✓ I don't like being photographed.

D. Мәтін ішінде

  1. was given / got given
  2. been invited / got invited / gotten invited
  3. being interrupted / to be interrupted
  4. needed fixing / needed to be fixed
  5. got stuck
  6. at / over

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I love being surprised, but I hate being kept waiting.
  2. My bike needs fixing, and the kitchen walls need painting.

F. Аралас қайталау

  1. will be built / is going to be built
  2. it to me
  3. to have escaped
  4. have my car serviced
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play