To be done, being done және get-passive қазақша: «шақырылғым келеді», «жұмысқа алынды»
More Passives: Being Done, To Be Done, Get Done
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ырықсыз етісті to + етістік немесе -ing формасы келетін етістіктерден кейін қолдана аласыз (want to be promoted, hate being told), екі толықтауышы бар етістіктерден және предлогты етістіктерден ырықсыз етіс жасай аласыз, бейресми get арқылы жасалатын ырықсыз етісті (get-passive) қолдана аласыз және needs cleaning тіркесін түсінесіз.
Негізгі идея
Ырықсыз етісті (passive voice) барлық шақта білесіз: is done, was done, has been done (B1-11). Бірақ ағылшын грамматикасының көп бөлігі басқа етістіктерден кейін жүреді: I want to…, I hate …ing. Ал сіз қалайтын не жек көретін нәрсені өзіңіз істемесеңіз, ол сіздің басыңыздан өтсе ше?
Онда ырықсыз етіс сол орынға жай ғана көшеді. Ереже өзгермейді: be + үшінші форма. Тек be орынға қарай пішінін өзгертеді: to + етістік қабылдайтын етістіктерден кейін to be + үшінші форма, -ing формасы қабылдайтын етістіктерден және предлогтардан кейін being + үшінші форма.
B1-11 сабағындағы саяхат адаптерін есіңізге түсіріңіз. Үшінші форма — зарядтағыш: ол ешқашан өзгермейді. Енді адаптер, яғни be, тек жаңа шақтарға емес, жаңа розеткаларға да бейімделеді. I want to promote → I want to be promoted. I hate telling → I hate being told.
Ағылшын тілінде ырықсыз етістің екінші, бейресмирек көмекші етістігі де бар: get. She got promoted сөйлемі She was promoted сөйлемінен гөрі оқиға сияқты естіледі: бір өзгеріс, көбіне кенеттен не күтпеген жерден болған.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілінде ырықсыз етіс жұрнағы -ыл / -іл, -н кез келген етістік формасына жалғана береді: «шақырылғым келеді», «бұйрық берілгенді жек көремін», «сұхбатқа шақырылу». Демек, «ырықсыз етіс басқа етістіктен кейін де келеді» деген ой сізге таныс. Ағылшыншада бұл жұмысты to be done мен being done атқарады. Айырмашылықтар басқа жерде. Біріншіден, қазақшада адам ырықсыз сөйлемде де барыс септігінде қалады: «Маған ноутбук берілді». Ағылшыншада адам бастауыш болады: I was given a laptop. Екіншіден, қазақшада септік жалғауы зат есімге жалғанады («сәбиге қарау»), ал ағылшыншада предлог етістіктің артында қалады: is being looked after. Үшіншіден, күтпеген оқиғаларды қазақша көбіне «қалу» көмекші етістігімен айтамыз («тұрып қалдық»); ағылшыншада мұнда жиі get + үшінші форма келеді. Ақырында, «керек» тіркесінде іс-әрекетті кім істейтіні айтылмайды («терезені жуу керек»), ал ағылшыншада The windows need cleaning немесе need to be cleaned деу керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Командаға таңдалармын деп үміттенемін. | to + етістіктен кейін | I'm hoping to be chosen for the team. |
| Ол өзіне не істеу керегін айтқанды жек көреді. | -ing формасынан кейін | She hates being told what to do. |
| Маған ноутбук берілді. | екі толықтауыш | I was given a laptop. |
| Өтінішіңіз қаралады. | предлогты етістік | Your request will be dealt with. |
| Кептелісте тұрып қалдық. | күтпеген оқиға | We got stuck in traffic. |
| Терезелерді жуу керек. | ырықсыз мағына | The windows need cleaning. |
Құрылым
Ырықсыз to + етістік және ырықсыз -ing формасы
| Орны | Ырықты етіс | Ырықсыз етіс |
|---|---|---|
| етістік + to + етістік | I want to invite them. | I want to be invited. |
| need + to + етістік | We need to check the data. | The data needs to be checked. |
| етістік + -ing | I hate telling people what to do. | I hate being told what to do. |
| предлог + -ing | She's afraid of forgetting them. | She's afraid of being forgotten. |
| болымсыз түрі | — | I'd prefer not to be disturbed. / He's used to not being noticed. |
Перфект түрлері де бар: to have been done (The painting is thought to have been stolen) B2-12 сабағында, having been done (Having been warned, we…) C1-07 сабағында қарастырылады.
Екі толықтауышы бар етістіктер (give, send, offer, show, tell, teach, lend, pay, promise, award): ырықты үлгісі A2-15 сабағында
| Ырықты етіс | Ырықсыз: адам бастауыш (жиірек) | Ырықсыз: зат бастауыш |
|---|---|---|
| They gave me a present. | I was given a present. | A present was given to me. |
| The bank offered her a loan. | She was offered a loan. | A loan was offered to her. |
Предлогты етістіктер: предлог етістіктің дәл артында қалады
| Ырықты етіс | Ырықсыз етіс |
|---|---|
| Someone is looking after the baby. | The baby is being looked after. |
| Nobody has dealt with the complaint. | The complaint hasn't been dealt with. |
| People laughed at him. | He was laughed at. |
Get-passive
| Шақ | Мысал |
|---|---|
| Past Simple | She got hired last week. |
| Present Perfect | Our flight has got cancelled. (UK) / Our flight has gotten cancelled. (US) |
| келер шақ | You'll get hurt. |
| to + етістіктен кейін | I don't want to get caught in the rain. |
| сұраулы / болымсыз | Did he get paid? He didn't get invited. |
Need + -ing (ырықсыз мағына)
| Формасы | Мағынасы |
|---|---|
| The car needs washing. | = The car needs to be washed. |
Қолданылуы
1Ырықсыз to + етістік: to be + үшінші форма
to + етістік қабылдайтын етістіктерден, сын есімдерден және зат есімдерден кейін, бастауыш іс-әрекетті өзі істемей, оны қабылдаса, to be done қолданыңыз.
2Ырықсыз -ing формасы: being + үшінші форма
-ing формасы қабылдайтын етістіктерден (B1-17) және предлогтардан (B1-19) кейін being done қолданыңыз.
like, love, hate және can't stand сияқты кейбір етістіктер екі үлгіні де қабылдайды: She can't stand being interrupted / She can't stand to be interrupted.
3Екі толықтауышы бар етістіктер
give, send, offer, show, tell және pay сияқты етістіктердің адам толықтауышы да, зат толықтауышы да бар. Екеуі де бастауыш бола алады, бірақ ағылшын тілі әдетте адамды таңдайды, өйткені әңгіме көбіне адам туралы болады. Зат бастауыш болса, to + адам қолданыңыз. Қазақшада адам ырықсыз сөйлемде де «маған», «бізге» болып қалады; ағылшыншада ол I, we болады.
4Предлогты етістіктердің ырықсыз етісі
Етістікке предлог керек болса (look after, deal with, talk about, rely on), ырықсыз етісте предлогты үшінші форманың дәл артында қалдырыңыз, тіпті сөйлемнің соңында болса да. Қазақшада мұндай мағынаны септік жалғауы береді, ал ол зат есіммен бірге кетеді; ағылшыншада предлог етістікпен бірге қалады.
5Get-passive
get + үшінші форма бейресми сөйлеуде және жазуда қолданылады, әсіресе өзгерістер мен күтпеген не жағымсыз оқиғалар үшін (get hurt, get stuck, get lost, get fired), сондай-ақ адамның өз әрекетінің нәтижесінде болған нәрселер үшін (get promoted, get paid). Ол күйге емес, оқиғаға назар аударады. Ресми жазуда be қолданыңыз. Қазақшада мұндай оқиғаларды көбіне «қалу», «алу» арқылы айтамыз: «тұрып қалдық», «жарақат алды».
6Need + -ing ырықсыз мағынада
need етістігінен кейін -ing формасы ырықсыз мағына бере алады: needs cleaning = needs to be cleaned. Бұл британ ағылшынында да, америка ағылшынында да қолданылады; америкалықтар needs to be cleaned түрін де жиі айтады. Кейбір өңірлерде (мысалы, Шотландияда, АҚШ-тың кей жерлерінде) needs cleaned деп айтады, бірақ бұл әдеби норма емес. Осы мағынадағы want + -ing (The car wants washing) бейресми және тек британдық. Need + -ing пен need + to B2-16 сабағында қайталанады. Қазақтың «жуу керек» тіркесінде кім жуатыны айтылмайды; ағылшыншада бастауыш іс-әрекетті қабылдаса, needs + -ing немесе needs to be + үшінші форма керек.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Маған … берілді» → To me was given. Қазақша ырықсыз сөйлемде адам барыс септігінде қалады да, сөйлем «маған», «бізге» деп басталады: «Маған Болашақ стипендиясы тағайындалды». Сөзбе-сөз аударсақ, to me сөйлемнің басына шығады, ал бастауыш жоғалады. Ағылшыншада адамды бастауыш етіңіз: I was…, We were…
2. Септік жалғауы зат есіммен кетеді, предлог етістікте қалады. Қазақшада «Бұл мәселе туралы әлі ешкім айтқан жоқ» дегенде «туралы» сөзі «мәселе» сөзімен бірге жүреді. Ырықсыз етіске айналдырғанда, ағылшыншадағы предлог та сол зат есіммен бірге кетіп, жоғалып қалады. Ағылшыншада предлог етістікке тиесілі: talked about, relied on, laughed at.
3. «Салыстырылғанды жек көремін» → I hate comparing. Қазақтың «-ған», «-у» формаларына ырықсыз етіс жұрнағы оңай жалғанады, бірақ аударғанда ол жұрнақ жиі түсіп қалады да, ағылшынша ырықты -ing шығады. Ондай сөйлем грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы керісінше: іс-әрекетті сіз істейсіз.
4. «Бояу керек» → needs to paint. Қазақтың «Бұл есікті бояу керек» деген сөйлемінде кім бояйтыны айтылмайды. Сондықтан need to + етістік сөзбе-сөз аударылып, есіктің өзі бояйтын болып шығады. Бастауыш іс-әрекетті қабылдаса, needs + -ing немесе needs to be + үшінші форма қолданыңыз.
Шатастырмаңыз
get-passive және get something done — Себептік құрылымда (causative) get пен үшінші форманың ортасында толықтауыш тұрады: сіздің затыңызға басқа біреу бір нәрсе істейді (B2-11). Get-passive құрылымында ортада толықтауыш жоқ: іс-әрекетті бастауыштың өзі қабылдайды. Қазақшада да айырмашылық бар: өзгелік етіс «жөндеттім», ырықсыз етіс «зақымданды».
being done және been done — being — -ing формасы (жүріп жатқан іс, не етістіктер мен предлогтардан кейін); been — be етістігінің үшінші формасы, have сөзінен кейін келеді. B1-11 қараңыз.
needs doing және needs to do — needs + -ing құрылымында бастауыш іс-әрекетті қабылдайды. needs to do құрылымында бастауыш іс-әрекетті өзі істейді.
Жазылуы мен айтылуы
- to be сөйлеуде әдетте әлсіз айтылады: /tə bi/. Тез бейресми сөйлеуде want to be «wanna be» сияқты естіледі, бірақ әдеби жазуда ешқашан солай жазылмайды.
- being екі буыннан тұрады: /ˈbiːɪŋ/. Оны бір буынға қысқартпаңыз. Бірінші дауысты /iː/ созылыңқы: қазақ тілінде дауыстылардың созылыңқы-қысқа айырмасы жоқ, сондықтан оны сәл ұзағырақ айтуға тырысыңыз. Соңғы /ŋ/ дыбысы қазақтың ң дыбысымен бірдей, ол сізге оңай; соңына г қоспаңыз.
- been — /biːn/ немесе әлсіз /bɪn/ (UK), көбіне /bɪn/ (US).
- Present Perfect шағында: has got cancelled (UK), has gotten cancelled (US).
- -ed жалғауы дауыссыздың алдында оңай жоғалады: to be asked for /tə bi ˈɑːskt fə/ (UK), /tə bi ˈæskt fər/ (US). Анық сөйлегенде t дыбысын естіртіңіз. /skt/ тобының арасына дауысты қоспаңыз: «аскыт» деп айтпаңыз.
- looked after /ˈlʊkt ˈɑːftə/ (UK), /ˈlʊkt ˈæftər/ (US): предлогқа екпін түседі, оны жұтып қоймаңыз.
Алтын ереже
Ырықсыз етіс кез келген орында be + үшінші форма болып қалады, тек be сөзін орынға қарай өзгертіңіз: to + етістік қабылдайтын етістіктерден кейін to be done, -ing формасы қабылдайтын етістіктерден және предлогтардан кейін being done. Бейресми оқиғалар мен өзгерістер үшін get done қолданыңыз. Қазақшадағы «маған берілді» → I was given, ал «жуу керек» → needs washing.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз немесе сөйлемді нұсқау бойынша өзгертіңіз.
-
I'd love (invite) to the wedding.
-
She can't stand (interrupt).
-
Өзгертіңіз: They offered him a new contract. (He сөзінен бастаңыз)
-
Өзгертіңіз: Someone is taking care of the dog. (look after қолданыңыз)
-
Өзгертіңіз: The company sent us the tickets. (We сөзінен бастаңыз)
-
get арқылы қайта жазыңыз: She was promoted last month.
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The kitchen needs ….
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm afraid of … forgotten.
-
Екеуі де дұрыс. Қайсысы бейресмирек?
-
"The report needs checking." Іс-әрекетті кім орындайды? …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The road … repaired, so it's closed today.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
The complaint was dealt quickly.
-
He was got arrested last night.
-
I was explained the rules.
-
I don't like being photographed.
D. Мәтін ішінде
Диалогты оқып, жақшадағы сөздердің дұрыс түрін жазыңыз; (21) орнына дұрыс сөзді қойыңыз.
Ola: How's the new job?
Tom: Great! On my first day I 16 (give) a laptop and a phone. And I've already 17 (invite) to the team dinner.
Ola: Nice! Is your boss OK?
Tom: Yes, but she hates 18 (interrupt) in meetings — I learned that fast!
Ola: Ha! And your car? It 19 (need / fix) last month.
Tom: It still does. And yesterday I 20 (get / stuck) in traffic for an hour because of it.
Ola: You need to have it looked 21 soon.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңізге қатысты қандай іс-әрекетті жақсы көретініңізді немесе жек көретініңізді being + үшінші форма арқылы жазыңыз.
-
Үйіңізде істеу керек бір нәрсе туралы needs + -ing арқылы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-11 Passive Voice барлық шақта және модаль етістіктермен: is being done, has been done, must be done A new hospital (build) next year.
-
A2-15 Give me the book пе, give it to me ме? Екі толықтауышты етістіктер қазақша Can you explain ___ ? …
-
B2-12 It is said that… және He is said to… қазақша: «дейді», «екен», «деп есептеледі» The thieves are believed (escape) by boat last week.
-
B2-11 Have something done қазақша: «шашымды қидырдым» ағылшынша қалай болады? I need to (have / my car / service).
Жауаптар
A. Құрылым
- to be invited
- being interrupted / to be interrupted
- He was offered a new contract.
- The dog is being looked after.
- We were sent the tickets.
- She got promoted last month.
B. Мағына
- cleaning
- being
- We got caught in the rain.
- someone else
- is being
C. Қатені табыңыз
- The complaint was dealt with quickly.
- He got arrested last night. / He was arrested last night.
- The rules were explained to me.
- ✓ I don't like being photographed.
D. Мәтін ішінде
- was given / got given
- been invited / got invited / gotten invited
- being interrupted / to be interrupted
- needed fixing / needed to be fixed
- got stuck
- at / over
E. Сіздің кезегіңіз
- I love being surprised, but I hate being kept waiting.
- My bike needs fixing, and the kitchen walls need painting.
F. Аралас қайталау
- will be built / is going to be built
- it to me
- to have escaped
- have my car serviced
