Must, Have To, Mustn't жана Don't Have To кыргызча: «керек», «болбойт» жана «кереги жок»
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз эрежелер жана милдеттер жөнүндө айта аласыз, эмне кылууга болбой турганын жана эмне кылуунун кереги жок экенин айта аласыз. Бул үчүн must, have to, mustn't, can't жана don't have to колдоносуз – учур чакта да, өткөн чакта да, келер чакта да.
Негизги ой
Must да, have to да «бул зарыл» дейт. Айырмасы көбүнчө басым кайдан келгенинде. Must менен басым көбүнчө сүйлөп жаткан адамдын өзүнөн келет: I must call my mum – мен муну маанилүү деп эсептейм. Have to менен басым сырттан келет: жетекчиден, мыйзамдан, графиктен. I have to wear a uniform – жумушум ушуну талап кылат.
Тануу формалары таптакыр башка нерсени билдирет, жана бул сабактын эң маанилүү бөлүгү ушул. Эки нерсени элестетиңиз. Mustn't – музейдеги кызыл тосмо: андан өтпөңүз, бул тыюу салынган. Don't have to – меню: өзүңүз тандайсыз. You mustn't park here (бул жерге токтотууга болбойт). You don't have to pay (төлөөнүн кереги жок – бирок кааласаңыз, төлөй аласыз).
Акырында, must – can сыяктуу модалдык этиш: ал эч качан өзгөрбөйт жана анын өткөн чак формасы жок. Have to болсо кадимки этиш, ошондуктан ал бардык чактарга өтө алат: had to, will have to.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча милдетти көбүнчө бир эле керек сөзү менен айтабыз: «Костюм кийишим керек». Бул must да, have to да боло берет. Сырттан келген милдет үчүн -ууга туура келет («иштөөгө туура келет») жана милдеттүү да бар, булар have to жана жазылган эрежедеги must маанисине жакын. Эң кыйыны – тануу. Англисче must not сөзмө-сөз «керек эмес» сыяктуу көрүнөт, бирок мааниси болбойт (тыюу). Ал эми «керек эмес», кереги жок, «милдеттүү эмес» деген маанини англисче don't have to берет. Дагы бир айырма: кыргызча чак керек сөзүнөн кийинки этиште турат («керек болду», «туура келди», «туура келет»), ал эми must өзгөрбөйт, ошондуктан өткөн жана келер чак үчүн had to жана will have to колдонулат.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Ушул дем алышта чоң энеме чалышым керек. | I must call my grandmother this weekend. | өзүмдүн оюм → көбүнчө must |
| Жумушта костюм кийишим керек. | I have to wear a suit at work. | компаниянын эрежеси → have to; кыргызча экөө тең «керек» |
| Уулум күн сайын кечинде бир саат үй тапшырмасын аткарышы керек. | My son has to do an hour of homework every evening. | «керек» өзгөрбөйт; англисче he / she → has to |
| Ал зымга тийүүгө болбойт. | You mustn't touch that wire. | тыюу → mustn't / can't |
| Эч нерсе алып келүүнүн кереги жок. | You don't have to bring anything. | зарылдык жок → don't have to (mustn't эмес!) |
| Кечээ кеч саатка чейин иштөөгө туура келди. | I had to work late yesterday. | өткөн чак этиште; must өзгөрбөйт → had to |
| Таксиге түшүүгө туура келет. | You'll have to take a taxi. | келер чак → will have to (will must эмес) |
| Бул жерге машина токтотууга болбойт. | You can't park here. | кыргызча эки башка форма: «болбойт» (тыюу) жана «-а албайм» (жөндөм); англисче экөө тең can't |
Кыскасы: «керек» → must (өз оюңуз) же have to (сырттан келген милдет); «болбойт» → mustn't / can't; «кереги жок», «милдеттүү эмес» → don't have to; «керек болду», «туура келди» → had to; «туура келет» (келечекте) → will have to.
Түзүлүшү
Must – модалдык этиш: бардык ээлер менен бирдей формада келет, андан кийин этиштин негизги формасы турат.
| Формасы | Мисал |
|---|---|
| Ырастоо сүйлөм | I / you / she / we / they must go. |
| Тануу сүйлөм | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Суроо (сейрек, расмийраак) | Must I go? |
Have to – кадимки этиш: ээге жараша өзгөрөт, тануу жана суроо сүйлөмдөрдө do / does / did колдонот.
| Формасы | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Ырастоо сүйлөм | I have to work. | She has to work. |
| Тануу сүйлөм | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Суроо | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Кыска жооптор | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Өткөн жана келер чак – must сөзүнүн өткөн чак формасы жок жана ал will сөзүнөн кийин келбейт, ошондуктан have to колдонуңуз.
| Убакыт | Формасы | Мисал |
|---|---|---|
| Өткөн чак | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Өткөн чактагы суроо | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Келер чак | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Маанилер картасы
| Тизмек | Мааниси |
|---|---|
| must / have to | Зарыл. |
| mustn't / can't | Болбойт, тыюу салынган. Кылбаңыз! |
| don't have to | Кереги жок. Өзүңүз тандайсыз. |
Колдонулушу
1Must – сүйлөөчүнүн өз оюндагы милдет
Бир нерсени сиз өзүңүз зарыл же маанилүү деп эсептегенде must колдонуңуз. Ал бир нерсени шыктануу менен сунуштаганда да көп колдонулат.
2Must – жазылган эрежелер жана жарыялар
Must жазылган эрежелерде, белгилерде, анкеталарда жана нускамаларда абдан көп колдонулат. Кыргызча мындай жерлерде көбүнчө «милдеттүү», «-ышы керек» деп жазылат.
3Have to – сырттан келген милдет
Милдет эрежеден, жетекчиден, мыйзамдан же кырдаалдан келгенде have to колдонуңуз. Күнүмдүк иштер жана макулдашуулар үчүн да кадимки тандоо ушул. Расмий эмес британ англисчесинде have got to ('ve got to) да ушул эле маанини берет: I've got to go. Кыргызча бул жерде «керек» же «-ууга туура келет» дейбиз.
4Mustn't жана can't – тыюу
Бир нерсеге уруксат жок экенин же бул абдан жаман идея экенин айтуу үчүн mustn't колдонуңуз. Күнүмдүк кепте эрежелер үчүн can't абдан көп колдонулат. Mustn't негизинен британ англисчесинде колдонулат; америка англисчесинде кадимки тандоо – can't же don't. Кыргызча бул маани «болбойт» же «-баш керек» менен берилет.
5Don't have to – милдет жок
Бир нерсе зарыл болбогондо don't / doesn't have to колдонуңуз. Аны кылсаңыз болот, бирок кереги жок. Кыргызча: «кереги жок», «милдеттүү эмес», «-басаң да болот».
6Had to жана will have to – өткөн жана келер чак
Must сөзүнүн өткөн чак формасы жок. Өткөн чактагы милдет үчүн had to колдонуңуз. Келечек үчүн will have to колдонуңуз. (Must жакынкы келечектеги өз пландарыңыз жөнүндө айта алат – I must call her tomorrow – бирок ал эч качан will сөзүнөн кийин келбейт.) Кыргызча чак «керек болду», «туура келди», «туура келет» деп этиште көрсөтүлөт, англисче болсо ал have сөзүндө көрсөтүлөт.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Керек эмес» → mustn't. Must not сөзмө-сөз «керек эмес» сыяктуу көрүнөт, ошондуктан көп окуучулар «кереги жок», «милдеттүү эмес» дегенди mustn't менен айтышат. Бирок mustn't – тыюу, «болбойт». «Кааласаңыз кылыңыз, кааласаңыз кылбаңыз» дегиңиз келсе, don't have to колдонуңуз.
2. «Керек болду» → must + өткөн убакыт. Кыргызча өткөн чак «керек» сөзүнөн кийинки «болду» же «болчу» сөзүндө турат: «Кочкордо түнөшүбүз керек болду». Ошондуктан must сөзүн өткөн убакыт менен колдонуп коюу оңой. Must өзгөрбөйт жана өткөн чак үчүн колдонулбайт: had to колдонуңуз.
3. «Туура келет» → will must. Келечектеги милдетти кыргызча «-ууга туура келет» же «-ышыбыз керек болот» деп айтабыз. Англисчеге will + must деп которуу оңой, бирок эки модалдык этиш катар келбейт. Келечек үчүн will have to колдонуңуз.
4. «Керек» өзгөрбөйт → he have to. Кыргызча «керек» бардык адамдар үчүн бирдей: «мен барышым керек», «ал барышы керек». Ошондуктан have to сөзүн да өзгөртпөй калтыруу оңой. Бирок have to кадимки этиш: he / she / it жана жалгыз зат атооч менен has to болот.
Чаташтырбаңыз
mustn't жана don't have to – Mustn't – кызыл тосмо: кылбаңыз. Don't have to – меню: өзүңүз тандайсыз. Кыргызча: «болбойт» жана «кереги жок».
must жана have to (ырастоо сүйлөмдө) – Көбүнчө экөө тең туура. Must жекелик, өз оюңуз сыяктуу угулат; have to сырттагы эрежени же кырдаалды көрсөтөт. Америка англисчесинде оозеки кепте have to алда канча көп колдонулат.
can't (болбойт) жана can't (кыла албайм) – Формасы бирдей, маанисин кырдаал көрсөтөт. Жөндөм жөнүндө: A1-17 караңыз.
эреже маанисиндеги must жана божомол маанисиндеги must – She must be tired эреже эмес; ал «ал чарчаган го, мен ага ишенем» дегенди билдирет. Бул колдонуу B1-16 сабагында. Need to жана needn't B2-07 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- mustn't /ˈmʌsnt/: биринчи t окулбайт – эки муун, «MUS-nt», жазылышы боюнча must + nt деп окубаңыз.
- /ʌ/ (must, mustn't, much) кыргыздын а тыбышына жакын, бирок ооз азыраак ачылат, эриндер томолоктолбойт, тыбыш кыска жана бош айтылат. Аны о же ө деп айтпаңыз.
- Сүйлөмдө must көбүнчө алсыз айтылат: /məst/ же /məs/. I must go дегенде басым go сөзүнө түшөт. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек.
- have to /ˈhæftə/: t тыбышынын алдында v /f/ болуп угулат. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/ – /d/ кийинки /t/ ичинде жоголот. Жазууда дайыма толук форманы жазыңыз.
- /æ/ (have, has, had) кыргыз тилинде жок: оозду кеңири ачып, тилдин учун астыңкы тиштерге тийгизиңиз. Бул тыбыш э менен а тыбыштарынын ортосунда турат.
- have сөзүнүн башындагы /h/ кыргыздын х тыбышынан алда канча жумшак: тамактан кырылдатпай, жөн гана демди чыгарыңыз.
- have to тизмегинде have кыскартылбайт: I have to go деңиз (же расмий эмес кепте I've got to go).
Алтын эреже
Mustn't = кылбаңыз, болбойт. Don't have to = кереги жок, өзүңүз тандайсыз. Must сөзүнүн өткөн чак формасы жок: өткөн чак үчүн had to, will сөзүнөн кийин will have to колдонуңуз. Эсиңизде болсун: «болбойт» = mustn't, «кереги жок» = don't have to.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же тапшырманы аткарыңыз.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
you have to wear a uniform at your school?
-
Тануу сүйлөмгө айлантыңыз: He has to pay.
-
Келер чакка айлантыңыз: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Өткөн чакта суроо түзүңүз: you / have to / wait / long?
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: You … cross the road when the light is red.
-
Туура жоопту тандаңыз: It's Sunday, so I … get up early.
-
Туура жоопту тандаңыз: Entry is free. You … pay.
-
Туура жоопту тандаңыз: It's a secret. You … tell anyone!
-
Туура жоопту тандаңыз. Музейде: "Sorry, you … take photos here."
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Текстте
must, mustn't, can't же have to сөзүнүн бир формасын колдонуңуз.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Ушул аптада кылышыңыз керек болгон эки нерсени жана кылуунун кереги жок бир нерсени жазыңыз.
-
Үйүңүз, мектебиңиз же жумушуңуз үчүн mustn't же can't менен эки эреже жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-17 Can жана Can't кыргызча: «-а алам», «болобу?» англисче кантип айтылат Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect же Past Simple? Айырмасы кыргызча түшүндүрүлөт I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will жана Shall кыргызча: азыркы чечимдер, убадалар жана болжолдоолор It's late. I think I (take) a taxi.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Мааниси
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Катаны табыңыз
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Текстте
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Сиздин кезегиңиз
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Аралаш кайталоо
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
