SlowingoГрамматика
A2 22 / 38

Must, Have To, Mustn't жана Don't Have To кыргызча: «керек», «болбойт» жана «кереги жок»

Must, Have To, Mustn't, Don't Have To

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз эрежелер жана милдеттер жөнүндө айта аласыз, эмне кылууга болбой турганын жана эмне кылуунун кереги жок экенин айта аласыз. Бул үчүн must, have to, mustn't, can't жана don't have to колдоносуз – учур чакта да, өткөн чакта да, келер чакта да.

Негизги ой

Must да, have to да «бул зарыл» дейт. Айырмасы көбүнчө басым кайдан келгенинде. Must менен басым көбүнчө сүйлөп жаткан адамдын өзүнөн келет: I must call my mum – мен муну маанилүү деп эсептейм. Have to менен басым сырттан келет: жетекчиден, мыйзамдан, графиктен. I have to wear a uniform – жумушум ушуну талап кылат.

Тануу формалары таптакыр башка нерсени билдирет, жана бул сабактын эң маанилүү бөлүгү ушул. Эки нерсени элестетиңиз. Mustn't – музейдеги кызыл тосмо: андан өтпөңүз, бул тыюу салынган. Don't have to – меню: өзүңүз тандайсыз. You mustn't park here (бул жерге токтотууга болбойт). You don't have to pay (төлөөнүн кереги жок – бирок кааласаңыз, төлөй аласыз).

Акырында, must – can сыяктуу модалдык этиш: ал эч качан өзгөрбөйт жана анын өткөн чак формасы жок. Have to болсо кадимки этиш, ошондуктан ал бардык чактарга өтө алат: had to, will have to.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча милдетти көбүнчө бир эле керек сөзү менен айтабыз: «Костюм кийишим керек». Бул must да, have to да боло берет. Сырттан келген милдет үчүн -ууга туура келет («иштөөгө туура келет») жана милдеттүү да бар, булар have to жана жазылган эрежедеги must маанисине жакын. Эң кыйыны – тануу. Англисче must not сөзмө-сөз «керек эмес» сыяктуу көрүнөт, бирок мааниси болбойт (тыюу). Ал эми «керек эмес», кереги жок, «милдеттүү эмес» деген маанини англисче don't have to берет. Дагы бир айырма: кыргызча чак керек сөзүнөн кийинки этиште турат («керек болду», «туура келди», «туура келет»), ал эми must өзгөрбөйт, ошондуктан өткөн жана келер чак үчүн had to жана will have to колдонулат.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Ушул дем алышта чоң энеме чалышым керек.I must call my grandmother this weekend.өзүмдүн оюм → көбүнчө must
Жумушта костюм кийишим керек.I have to wear a suit at work.компаниянын эрежеси → have to; кыргызча экөө тең «керек»
Уулум күн сайын кечинде бир саат үй тапшырмасын аткарышы керек.My son has to do an hour of homework every evening.«керек» өзгөрбөйт; англисче he / she → has to
Ал зымга тийүүгө болбойт.You mustn't touch that wire.тыюу → mustn't / can't
Эч нерсе алып келүүнүн кереги жок.You don't have to bring anything.зарылдык жок → don't have to (mustn't эмес!)
Кечээ кеч саатка чейин иштөөгө туура келди.I had to work late yesterday.өткөн чак этиште; must өзгөрбөйт → had to
Таксиге түшүүгө туура келет.You'll have to take a taxi.келер чак → will have to (will must эмес)
Бул жерге машина токтотууга болбойт.You can't park here.кыргызча эки башка форма: «болбойт» (тыюу) жана «-а албайм» (жөндөм); англисче экөө тең can't

Кыскасы: «керек» → must (өз оюңуз) же have to (сырттан келген милдет); «болбойт» → mustn't / can't; «кереги жок», «милдеттүү эмес» → don't have to; «керек болду», «туура келди» → had to; «туура келет» (келечекте) → will have to.

Түзүлүшү

Must – модалдык этиш: бардык ээлер менен бирдей формада келет, андан кийин этиштин негизги формасы турат.

ФормасыМисал
Ырастоо сүйлөмI / you / she / we / they must go.
Тануу сүйлөмI / you / she / we / they mustn't (must not) go.
Суроо (сейрек, расмийраак)Must I go?

Have to – кадимки этиш: ээге жараша өзгөрөт, тануу жана суроо сүйлөмдөрдө do / does / did колдонот.

ФормасыI / you / we / theyhe / she / it
Ырастоо сүйлөмI have to work.She has to work.
Тануу сүйлөмI don't have to work.She doesn't have to work.
СурооDo you have to work?Does she have to work?
Кыска жоопторYes, I do. / No, I don't.Yes, she does. / No, she doesn't.

Өткөн жана келер чак – must сөзүнүн өткөн чак формасы жок жана ал will сөзүнөн кийин келбейт, ошондуктан have to колдонуңуз.

УбакытФормасыМисал
Өткөн чакhad to / didn't have toWe had to wait an hour.
Өткөн чактагы сурооDid you have to…?Did you have to pay?
Келер чакwill have to / won't have toYou'll have to book early.

Маанилер картасы

ТизмекМааниси
must / have toЗарыл.
mustn't / can'tБолбойт, тыюу салынган. Кылбаңыз!
don't have toКереги жок. Өзүңүз тандайсыз.

Колдонулушу

1Must – сүйлөөчүнүн өз оюндагы милдет

Бир нерсени сиз өзүңүз зарыл же маанилүү деп эсептегенде must колдонуңуз. Ал бир нерсени шыктануу менен сунуштаганда да көп колдонулат.

I must call my grandmother this weekend.
Ушул дем алышта чоң энеме сөзсүз чалышым керек.
өзүмдүн оюм: must
We must get a new sofa. This one is terrible.
Жаңы диван алышыбыз керек. Мунусу таптакыр жарабай калды.
You must try the cheesecake here. It's amazing!
Бул жердин чизкейкин сөзсүз даамдап көрүңүз. Абдан даамдуу!
шыктануу менен сунуштоо: must табигый
I really must go now. It's late.
Чын эле азыр кетишим керек. Кеч болуп калды.

2Must – жазылган эрежелер жана жарыялар

Must жазылган эрежелерде, белгилерде, анкеталарда жана нускамаларда абдан көп колдонулат. Кыргызча мындай жерлерде көбүнчө «милдеттүү», «-ышы керек» деп жазылат.

Passengers must show their tickets to the driver.
Жүргүнчүлөр билеттерин айдоочуга көрсөтүүгө милдеттүү.
жазылган эреже
All visitors must sign in at reception.
Бардык келүүчүлөр кабыл алуу бөлүмүндө катталышы керек.
Answers must be in black ink.
Жооптор кара сыя менен жазылышы керек.

3Have to – сырттан келген милдет

Милдет эрежеден, жетекчиден, мыйзамдан же кырдаалдан келгенде have to колдонуңуз. Күнүмдүк иштер жана макулдашуулар үчүн да кадимки тандоо ушул. Расмий эмес британ англисчесинде have got to ('ve got to) да ушул эле маанини берет: I've got to go. Кыргызча бул жерде «керек» же «-ууга туура келет» дейбиз.

I have to wear a suit at work.
Жумушта костюм кийишим керек.
компаниянын эрежеси: have to
She has to take this medicine twice a day.
Ал бул дарыны күнүнө эки жолу ичиши керек.
дарыгер ушундай деди; she → has to
We have to be at the airport by six.
Саат алтыга чейин аэропортто болушубуз керек.
учуунун убактысы талап кылат
My son has to do an hour of homework every evening.
Уулум күн сайын кечинде бир саат үй тапшырмасын аткарышы керек.
«керек» өзгөрбөйт, бирок англисче has to
Do you have to work on Saturdays?
Ишемби күндөрү иштөөгө туура келеби?
суроо: Do + ээ + have to

4Mustn't жана can't – тыюу

Бир нерсеге уруксат жок экенин же бул абдан жаман идея экенин айтуу үчүн mustn't колдонуңуз. Күнүмдүк кепте эрежелер үчүн can't абдан көп колдонулат. Mustn't негизинен британ англисчесинде колдонулат; америка англисчесинде кадимки тандоо – can't же don't. Кыргызча бул маани «болбойт» же «-баш керек» менен берилет.

You mustn't touch that wire. It's dangerous.
Ал зымга тийүүгө болбойт. Коркунучтуу.
«болбойт» → mustn't
We mustn't forget Dad's birthday this year.
Быйыл атамдын туулган күнүн унутпашыбыз керек.
«-баш керек» = mustn't, «кереги жок» эмес
You can't park here. It's for buses only.
Бул жерге машина токтотууга болбойт. Бул жер автобустар үчүн гана.
can't = болбойт
Students can't use their phones during the exam.
Экзамен учурунда студенттерге телефон колдонууга болбойт.

5Don't have to – милдет жок

Бир нерсе зарыл болбогондо don't / doesn't have to колдонуңуз. Аны кылсаңыз болот, бирок кереги жок. Кыргызча: «кереги жок», «милдеттүү эмес», «-басаң да болот».

You don't have to bring anything. We've got lots of food.
Эч нерсе алып келүүнүн кереги жок. Бизде тамак көп.
«кереги жок» → don't have to
He doesn't have to get up early on Sundays.
Жекшемби күндөрү ага эрте туруунун кереги жок.
he → doesn't have to
It's free. You don't have to pay.
Бул акысыз. Төлөбөсөңүз да болот.
We don't have to decide today.
Бүгүн эле чечишибиздин кереги жок.
кийин чечсек да болот

6Had to жана will have to – өткөн жана келер чак

Must сөзүнүн өткөн чак формасы жок. Өткөн чактагы милдет үчүн had to колдонуңуз. Келечек үчүн will have to колдонуңуз. (Must жакынкы келечектеги өз пландарыңыз жөнүндө айта алат – I must call her tomorrow – бирок ал эч качан will сөзүнөн кийин келбейт.) Кыргызча чак «керек болду», «туура келди», «туура келет» деп этиште көрсөтүлөт, англисче болсо ал have сөзүндө көрсөтүлөт.

I had to work late yesterday.
Кечээ кеч саатка чейин иштөөгө туура келди.
өткөн чак: had to
We didn't have to show our passports at the border.
Чек арада паспортторубузду көрсөтүүнүн кереги болгон жок.
өткөн чактагы «кереги жок» → didn't have to
Did you have to wait long at the doctor's?
Дарыгерге кирерде көпкө күтүүгө туура келдиби?
You'll have to take a taxi. There are no buses after midnight.
Таксиге түшүүгө туура келет. Түн ортосунан кийин автобус жүрбөйт.
келер чак: will have to
They won't have to change trains. It's a direct service.
Аларга поезд алмаштыруунун кереги болбойт. Бул түз каттам.
won't have to

Көп кездешкен каталар

⚠️You don't have to smoke in the hospital.
✅You mustn't smoke in the hospital.
Грамматикалык жактан туура, бирок мааниси туура эмес: don't have to = кереги жок. Эреже үчүн mustn't (же can't) колдонуңуз.
❌I musted leave early yesterday.
✅I had to leave early yesterday.
must сөзүнүн өткөн чак формасы жок.
❌She must to study tonight.
✅She must study tonight.
must кийин to коюлбайт.
❌He have to wear a uniform.
✅He has to wear a uniform.
he / she / it → has to.
❌Do you must work tomorrow?
✅Do you have to work tomorrow?
must do колдонбойт; have to колдонуңуз.
❌She doesn't has to come.
✅She doesn't have to come.
doesn't кийин have колдонулат.
❌I will must go.
✅I will have to go.
Эки модалдык этиш катар келбейт: will have to.
❌He musts finish today.
✅He must finish today.
must эч качан -s алмайт.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Керек эмес» → mustn't. Must not сөзмө-сөз «керек эмес» сыяктуу көрүнөт, ошондуктан көп окуучулар «кереги жок», «милдеттүү эмес» дегенди mustn't менен айтышат. Бирок mustn't – тыюу, «болбойт». «Кааласаңыз кылыңыз, кааласаңыз кылбаңыз» дегиңиз келсе, don't have to колдонуңуз.

⚠️(Досторуңузду Чолпон-Атадагы үйүңүзгө чакырдыңыз. Ал жерде жууркан да, сүлгү да көп.) You mustn't bring blankets or towels to our house in Cholpon-Ata, because we have plenty for everyone.
✅You don't have to bring blankets or towels to our house in Cholpon-Ata, because we have plenty for everyone.
Грамматикалык жактан туура, бирок mustn't «алып келүүгө болбойт» дегенди билдирет; сиз «кереги жок» дегиңиз келет.
⚠️(Жаңы кызматкерге айтасыз: ишемби күнү кеңсеге келүү милдеттүү эмес.) New staff mustn't come to the office on Saturdays, but some of us like to work there when it is quiet.
✅New staff don't have to come to the office on Saturdays, but some of us like to work there when it is quiet.
Грамматикалык жактан туура, бирок mustn't ишембиде келүүгө тыюу салат; сиз «милдеттүү эмес» дегиңиз келет.

2. «Керек болду» → must + өткөн убакыт. Кыргызча өткөн чак «керек» сөзүнөн кийинки «болду» же «болчу» сөзүндө турат: «Кочкордо түнөшүбүз керек болду». Ошондуктан must сөзүн өткөн убакыт менен колдонуп коюу оңой. Must өзгөрбөйт жана өткөн чак үчүн колдонулбайт: had to колдонуңуз.

❌Last Friday the road to Naryn was closed, so we must spend the night in a small guesthouse in Kochkor.
✅Last Friday the road to Naryn was closed, so we had to spend the night in a small guesthouse in Kochkor.
❌When my grandfather was a boy in Talas, he must walk five kilometres to school every morning, even in deep snow.
✅When my grandfather was a boy in Talas, he had to walk five kilometres to school every morning, even in deep snow.

3. «Туура келет» → will must. Келечектеги милдетти кыргызча «-ууга туура келет» же «-ышыбыз керек болот» деп айтабыз. Англисчеге will + must деп которуу оңой, бирок эки модалдык этиш катар келбейт. Келечек үчүн will have to колдонуңуз.

❌My cousin's wedding in Jalal-Abad is on the same day as my exam, so next month I will must choose between my family and my university.
✅My cousin's wedding in Jalal-Abad is on the same day as my exam, so next month I'll have to choose between my family and my university. же My cousin's wedding in Jalal-Abad is on the same day as my exam, so next month I will have to choose between my family and my university.

4. «Керек» өзгөрбөйт → he have to. Кыргызча «керек» бардык адамдар үчүн бирдей: «мен барышым керек», «ал барышы керек». Ошондуктан have to сөзүн да өзгөртпөй калтыруу оңой. Бирок have to кадимки этиш: he / she / it жана жалгыз зат атооч менен has to болот.

❌Every morning before work my older brother have to drive our little sister to her new school in the south of Bishkek.
✅Every morning before work my older brother has to drive our little sister to her new school in the south of Bishkek.

Чаташтырбаңыз

mustn't жана don't have to – Mustn't – кызыл тосмо: кылбаңыз. Don't have to – меню: өзүңүз тандайсыз. Кыргызча: «болбойт» жана «кереги жок».

You mustn't wear shoes in the temple.
Ибадатканага бут кийим менен кирүүгө болбойт.
тыюу салынган
You don't have to wear a tie to the party.
Кечеге галстук тагуунун кереги жок.
зарыл эмес, бирок тагып алсаңыз болот

must жана have to (ырастоо сүйлөмдө) – Көбүнчө экөө тең туура. Must жекелик, өз оюңуз сыяктуу угулат; have to сырттагы эрежени же кырдаалды көрсөтөт. Америка англисчесинде оозеки кепте have to алда канча көп колдонулат.

I must eat less chocolate.
Шоколадды азыраак жешим керек.
өз чечимим
I have to stop at the bank. They close at four.
Банкка кирип кетишим керек. Алар саат төрттө жабылат.
кырдаал ушуну талап кылат

can't (болбойт) жана can't (кыла албайм) – Формасы бирдей, маанисин кырдаал көрсөтөт. Жөндөм жөнүндө: A1-17 караңыз.

You can't take photos in the museum.
Музейде сүрөткө тартууга болбойт.
эреже
I can't swim.
Мен сүзө албайм.
жөндөм

эреже маанисиндеги must жана божомол маанисиндеги must – She must be tired эреже эмес; ал «ал чарчаган го, мен ага ишенем» дегенди билдирет. Бул колдонуу B1-16 сабагында. Need to жана needn't B2-07 сабагында.

Жазылышы жана айтылышы

  • mustn't /ˈmʌsnt/: биринчи t окулбайт – эки муун, «MUS-nt», жазылышы боюнча must + nt деп окубаңыз.
  • /ʌ/ (must, mustn't, much) кыргыздын а тыбышына жакын, бирок ооз азыраак ачылат, эриндер томолоктолбойт, тыбыш кыска жана бош айтылат. Аны о же ө деп айтпаңыз.
  • Сүйлөмдө must көбүнчө алсыз айтылат: /məst/ же /məs/. I must go дегенде басым go сөзүнө түшөт. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек.
  • have to /ˈhæftə/: t тыбышынын алдында v /f/ болуп угулат. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/ – /d/ кийинки /t/ ичинде жоголот. Жазууда дайыма толук форманы жазыңыз.
  • /æ/ (have, has, had) кыргыз тилинде жок: оозду кеңири ачып, тилдин учун астыңкы тиштерге тийгизиңиз. Бул тыбыш э менен а тыбыштарынын ортосунда турат.
  • have сөзүнүн башындагы /h/ кыргыздын х тыбышынан алда канча жумшак: тамактан кырылдатпай, жөн гана демди чыгарыңыз.
  • have to тизмегинде have кыскартылбайт: I have to go деңиз (же расмий эмес кепте I've got to go).

Алтын эреже

Mustn't = кылбаңыз, болбойт. Don't have to = кереги жок, өзүңүз тандайсыз. Must сөзүнүн өткөн чак формасы жок: өткөн чак үчүн had to, will сөзүнөн кийин will have to колдонуңуз. Эсиңизде болсун: «болбойт» = mustn't, «кереги жок» = don't have to.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же тапшырманы аткарыңыз.

  1. My sister (have to) work every Saturday.
  2. Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
  3. you have to wear a uniform at your school?
  4. Тануу сүйлөмгө айлантыңыз: He has to pay.
  5. Келер чакка айлантыңыз: I have to take a taxi. (tomorrow)
  6. Өткөн чакта суроо түзүңүз: you / have to / wait / long?

B. Мааниси

Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.

  1. Туура жоопту тандаңыз: You … cross the road when the light is red.
  2. Туура жоопту тандаңыз: It's Sunday, so I … get up early.
  3. Туура жоопту тандаңыз: Entry is free. You … pay.
  4. Туура жоопту тандаңыз: It's a secret. You … tell anyone!
  5. Туура жоопту тандаңыз. Музейде: "Sorry, you … take photos here."

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. She must to finish the report today.
  2. I musted call the bank yesterday.
  3. He don't have to pay.
  4. We'll have to leave early tomorrow.

D. Текстте

must, mustn't, can't же have to сөзүнүн бир формасын колдонуңуз.

First day at work
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Ушул аптада кылышыңыз керек болгон эки нерсени жана кылуунун кереги жок бир нерсени жазыңыз.
  2. Үйүңүз, мектебиңиз же жумушуңуз үчүн mustn't же can't менен эки эреже жазыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. A1-17 Can жана Can't кыргызча: «-а алам», «болобу?» англисче кантип айтылат
    Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
  2. A2-19 Present Perfect же Past Simple? Айырмасы кыргызча түшүндүрүлөт
    I (work) late three times this week.
  3. A2-04 Will жана Shall кыргызча: азыркы чечимдер, убадалар жана болжолдоолор
    It's late. I think I (take) a taxi.
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. has to
  2. had to
  3. Do
  4. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  5. I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
  6. Did you have to wait long?

B. Мааниси

  1. mustn't
  2. don't have to
  3. don't have to
  4. mustn't
  5. can't

C. Катаны табыңыз

  1. She must finish the report today.
  2. I had to call the bank yesterday.
  3. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  4. ✓ We'll have to leave early tomorrow.

D. Текстте

  1. don't have to / do not have to
  2. have to / must
  3. mustn't / must not / can't / cannot
  4. have to
  5. had to

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
  2. You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.

F. Аралаш кайталоо

  1. can't / cannot
  2. 've worked / have worked
  3. 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play