Need, Needn't Have, Be Supposed To кыргызча: милдет жана зарылдык тереңирээк
Need, Needn't Have, Be Supposed To: Obligation in Depth
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз эмне зарыл, эмне зарыл эмес экенин айта аласыз (need to, don't need to, needn't), өткөндөгү аракет зарыл болбогонун айта аласыз (needn't have done жана didn't need to do), адамдар көп учурда аткарбаган күтүүлөр жана эрежелер жөнүндө сүйлөй аласыз (be supposed to), расмий милдетти колдоно аласыз (be required to, be obliged to) жана should, need to, have to, must ортосунан тандай аласыз.
Негизги ой
A2-20 сабагында must, have to, mustn't жана don't have to үйрөндүңүз. Чыныгы милдеттердин көп түрү бар, ошондуктан эки суроо бериңиз:
- Ал канчалык күчтүү? Кеңешпи, зарылдыкпы же натыйжасы бар эрежеби?
- Ал кайдан келет? Өзүңүздөнбү, эрежеден же мыйзамданбы, же жөн гана адамдардын күтүүсүнөнбү?
Термометрди элестетиңиз. Эң ылдыйда should – сунуш. Жогорураакта need to – натыйжага жетүү үчүн зарыл. Андан кийин have to жана must – чыныгы милдет. Эң жогоруда be required to жана be obliged to – эрежелер, мыйзамдар жана келишимдер.
Термометрдин жанында өзгөчө белги турат: be supposed to. Ал эмне күтүлөрүн айтат жана көп учурда адамдар аны аткарбасын кыйытат.
Акырында, need сөзүнүн өткөн чакта бир кызыгы бар. I needn't have taken a taxi – мен таксиге түштүм, бирок бул бекер болду. I didn't need to take a taxi – адатта мен таксиге түшкөн жокмун дегенди билдирет.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча керек бул шкаланын дээрлик баарын камтыйт: «Бүтүрүшүм керек» (need to / have to / must), «Келишиң керек эле» (was supposed to же should have). Тануу формасында да эки маани бар: кереги жок, -басаң деле болот «зарыл эмес» дегенди билдирет (don't need to), ал эми болбойт – тыюу (mustn't). «Керек эмес» болсо экөөнө тең окшош угулат, ошондуктан англисчеде тандоону так жасаңыз. Өткөнгө келгенде кыргызча «бекер эле таксиге түштүм», «-басам деле болмок» деп, аракет болгонун ачык айтабыз; англисчеде бул маанини needn't have + үчүнчү форма берет. Ал эми күтүлгөн, бирок болбой калган иш үчүн кыргызча -шы керек эле же -мак болчу дейбиз, англисчеде was / were supposed to.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Бул баяндаманы жумага чейин бүтүрүшүм керек. | I need to finish this report before Friday. | натыйжа үчүн зарыл → need to |
| Бут кийимиңди чечпесең деле болот. | You don't need to take your shoes off. | «-басаң деле болот», «кереги жок» → don't need to / needn't |
| Зымдарга тийүүгө болбойт. | You mustn't touch the wires. | тыюу → mustn't |
| Ушунча көп тамак бышырбасам деле болмок. | I needn't have cooked so much. | иш болгон, бирок бекер → needn't have + үчүнчү форма |
| Орун ээлөөнүн кереги жок болчу, ресторан бош экен. | We didn't need to book. | зарыл эмес болчу, ошондуктан кылган жокпуз → didn't need to |
| Жөнөтмө кечээ келиши керек эле. | The parcel was supposed to arrive yesterday. | күтүлгөн, бирок болгон жок → was supposed to |
| Жүргүнчүлөр жарактуу билет көрсөтүүгө милдеттүү. | Passengers are required to show a valid ticket. | расмий эреже → be required to |
Кыскасы: «керек» → күчүнө жараша should / need to / have to / must; «кереги жок», «-басаң деле болот» → don't need to / needn't; «болбойт» → mustn't; «бекер эле …», «-басам деле болмок» → needn't have done; «-шы керек эле», «-мак болчу» → was supposed to.
Түзүлүшү
Need (азыркы учур)
| Формасы | Түрү | Мисал |
|---|---|---|
| need to + этиштин негизги формасы | кадимки этиш (бардык чактарда) | You need to renew your passport. |
| don't / doesn't need to + негизги форма | кадимки этиш, тануу | You don't need to bring anything. |
| needn't + негизги форма (to жок, -s жок) | модалдык этиш; негизинен UK, бир аз расмий | You needn't bring anything. |
| Do I need to…? | суроо | Do I need to book? |
Өткөндөгү зарыл эмес аракеттер: эки үлгү
| Үлгү | Болдубу? | Мисал |
|---|---|---|
| needn't have + үчүнчү форма | Ооба, бирок зарыл эмес болчу. | I needn't have taken a taxi. (Таксиге түштүм.) |
| didn't need to + негизги форма | Адатта жок: зарыл эмес болчу, ошондуктан кылган жокмун. | I didn't need to take a taxi. (Адатта: түшкөн жокмун.) |
Needn't have негизинен британ англисчесинде колдонулат. Америкалык англисчеде эки кырдаалда тең көбүнчө didn't need to же didn't have to дешет, маанини контекст көрсөтөт. Контекст ачык болсо, didn't need to болгон аракетти да билдире алат.
Be supposed to
| Мисал | |
|---|---|
| азыркы + | We're supposed to check in by three. |
| азыркы − | You're not supposed to park here. |
| азыркы ? | What are we supposed to do with these forms? |
| өткөн + | He was supposed to call me. (Чалган жок.) |
| өткөн − | You weren't supposed to open it! (Ачып койдуң.) |
Расмий милдет
| Формасы | Мисал |
|---|---|
| be required to + негизги форма | Staff are required to wear ID badges. |
| be obliged to + негизги форма | Landlords are obliged to carry out repairs. |
Күч шкаласы
| Алсыздан күчтүүгө | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| should / ought to | кеңеш, туура иш | You should back up your files. |
| need to | натыйжа үчүн зарыл | You need to back up your files before the update. |
| have to | сырттан келген эреже же кырдаал | We have to back up all files on Fridays — it's company policy. |
| must | күчтүү; сүйлөөчүнүн өз сезими же жазылган эреже | All files must be backed up daily. |
| be required to / be obliged to | расмий | Employees are required to back up all files. |
Колдонулушу
1Need to, don't need to, needn't
Need to зарылдыкты, башкача айтканда, натыйжага жетүү үчүн эмне зарыл экенин билдирет. Don't need to жана needn't аракет зарыл эмес дегенди билдирет (кааласаңыз кыла бериңиз). Needn't – модалдык этиш: to да, -s да жок. Ал негизинен британ англисчесинде жана бир аз расмий; don't need to бардык жерде кеңири колдонулат. Кыргызча «керек», «кереги жок», «-басаң деле болот» дейбиз.
2Needn't have жана didn't need to – өткөндөгү зарыл эмес аракеттер
Needn't have + үчүнчү форма: сиз аны кылдыңыз, кийин зарыл эмес экенин билдиңиз; эмгек бекер кетти. Didn't need to + негизги форма: зарыл эмес болчу, жана адатта сиз аны кылган жоксуз. Кыргызча биринчисин «бекер эле … экем», «-басам деле болмок» дейбиз; экинчисин «-нын кереги жок болчу» дейбиз.
3Be supposed to – күтүүлөр жана эрежелер (көп учурда бузулат)
Be supposed to эреже, макулдашуу же адаттагы тартип боюнча кимдир бирөөдөн эмне күтүлөрүн айтат. Көп учурда ал күтүү аткарылбаганын кыйытат. Not supposed to = эрежеге каршы, уруксат жок. Өткөн чакта was / were supposed to ишке ашпай калган план же күтүүнү билдирет. Кыргызча «-шым керек», «-шы керек эле», «-мак болчу» дейбиз.
Be supposed to «эл айтат» дегенди да билдирет: This café is supposed to be very good. Бул маани B2-12 сабагында.
4Be required to / be obliged to – расмий милдет
Be required to жана be obliged to эрежелерде, мыйзамдарда, келишимдерде жана расмий документтерде колдонулат. Be obliged to көбүнчө качып кутула албай турган милдетти (мыйзамдык же адеп-ахлактык) кыйытат. Not required to = зарыл эмес (расмий). Кыргызча «милдеттүү», «талап кылынат» дейбиз.
5Should, need to, have to, must – шкаладан тандоо
Күчүнө жана булагына карап тандаңыз. Should = кеңеш. Need to = максатка жетүү үчүн зарыл. Have to = сырттан келген милдет (эрежелер, башка адамдар, кырдаал). Must = күчтүү милдет, көбүнчө сүйлөөчүнүн өз сезими, же жазылган эрежелер жана жарыялар. Кыргызча мунун көбүнө «керек» дейбиз, ошондуктан туура сөздү англисчеде тандайсыз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Керек эмес» → mustn't. Көп окуучулар «керек» дегенди must деп жаттап алышат, ошондуктан «салат жасоонун кереги жок», «салат жасашыңыз керек эмес» деген сүйлөмдөр you mustn't make болуп которулат. Бирок mustn't «болбойт, тыюу салынат» дегенди билдирет. «Зарыл эмес, кааласаңыз жасай бериңиз» дегиңиз келсе, don't need to же needn't колдонуңуз.
2. «Керек эле» → had to (was supposed to ордуна). Кыргызча «Маршрутка саат тогузда жөнөшү керек эле» дегенде ал иштин болбой калганы да түшүнүлөт. Мектепте had to = «керек болчу» деп үйрөнгөндүктөн, аны ушул жерде колдонуп жиберебиз. Бирок had to «милдеттүү болчу» дегенди билдирет жана көбүнчө ал иш болгонун көрсөтөт. Күтүлгөн, бирок болбой калган нерсе үчүн was / were supposed to колдонуңуз.
3. «-басам деле болмок» → needn't + негизги форма. Кыргызча «Ошко билетти эки жума мурун албасам деле болмок» дейбиз. Needn't сөзүн «кереги жок», «-басаң деле болот» деп үйрөнөбүз, ал эми кыргызча өткөн маанини «болмок» сөзү гана берет. Ошондуктан англисчеде needn't сөзүнөн кийин этиштин негизги формасын калтырып, өткөн маанини сүйлөмдүн калган бөлүгүнө таштап коюу оңой. Бирок needn't өткөн чакта өзгөрбөйт: болгон, бирок бекер болгон аракет үчүн needn't have + үчүнчү форма колдонуңуз.
4. «-шы керек эле» → supposed to (be түшүп калат). Кыргызча «Коноктордун баары саат жетиге чейин келиши керек эле» дегенде be сыяктуу өзүнчө этиш жок. Ошондуктан supposed to алдындагы am / is / are / was / were түшүп калат. Supposed бул жерде этиштин үчүнчү формасы, ал дайыма be менен келет.
Чаташтырбаңыз
mustn't жана don't need to / needn't – Mustn't = кылбаңыз. Don't need to = зарыл эмес (кааласаңыз кыла бериңиз). A2-20 караңыз.
needn't have done жана didn't need to do – кылдым (бекер) жана (адатта) кылган жокмун.
be supposed to жана should – Should сүйлөөчүнүн өз кеңешин берет. Be supposed to башкалар эмнени күтөрүн же эрежелер эмне дээрин айтат.
needn't have жана shouldn't have – needn't have = зарыл эмес болчу; shouldn't have = туура эмес болчу. B1-09 караңыз.
Пассив маанидеги need + -ing (The car needs washing) B2-13 сабагында. Расмий be to (You are to report at nine) C1-16 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- supposed to /səˈpəʊstə/ (UK), /səˈpoʊstə/ (US). to алдында -d угулбайт, бирок аны сөзсүз жазыңыз. Басым экинчи муунда; биринчи муундагы үндүү алсыз /ə/. /əʊ/ – кош үндүү, жөнөкөй «о» эмес.
- needn't /ˈniːdnt/: акыркы t көбүнчө абдан алсыз, ошондуктан тануу маанисин угууга аракет кылыңыз. needn't have /ˈniːdntəv/. Узун /iː/ үндүүсүн созуп айтыңыз: кыргыз тилинде «ии» деген узун үндүү жок, бирок need сөзүндө ал керек.
- have to = /ˈhæftə/ жана has to = /ˈhæstə/: бул жерде /v/ жана /z/ эмес, /f/ жана /s/ угулат. /æ/ тыбышы кыргыз тилинде жок: оозду кеңири ачып, «а» менен «э» ортосундагы тыбышты айтыңыз. h – жөн гана дем, кыргыздын катуу х тыбышы эмес.
- obliged /əˈblaɪdʒd/ эки муундан турат. Ортодогу /dʒ/ кыргыздын ж тыбышына жакын, бул сизге жеңил. Аягындагы /d/ тыбышын «ы» кошпой айтыңыз.
Алтын эреже
Канчалык күчтүү жана ким чечет деп сураңыз: should (кеңеш) → need to (зарыл) → have to / must (милдет) → be required to / be obliged to (расмий эрежелер). Be supposed to = эмне күтүлөт, бирок көп учурда аткарылбайт. Өткөн үчүн needn't have done = кылдыңыз, бирок зарыл эмес болчу; didn't need to do = зарыл эмес болчу (жана адатта кылган жоксуз). Эсиңизде болсун: «кереги жок» = don't need to, ал эми «болбойт» = mustn't.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тапшырма боюнча туура форманы жазыңыз.
-
Needn't + have менен толуктаңыз: We took sandwiches, but there was free food. We (bring) sandwiches.
-
Be supposed to (өткөн чак) менен толуктаңыз: The train arrive at six, but it was an hour late.
-
Толуктаңыз: Drivers are required (carry) their licence.
-
Needn't колдонуп кайра жазыңыз: It isn't necessary for you to wait for me.
-
Be obliged to колдонуп кайра жазыңыз: The law says landlords must return the deposit.
-
Тануу формасына айлантыңыз: You need to print the tickets.
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: You … pay — the museum is free on Sundays.
-
Туура жоопту тандаңыз: It was a holiday, so I to work. I stayed in bed.
-
Туура жоопту тандаңыз: I — the exam was easy, but I was nervous all week.
-
Туура жоопту тандаңыз: You're not … to eat in the library — it's against the rules.
-
Эреже эмес, кеңешти тандаңыз: … see a dentist once a year.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
You needn't to call me back.
-
I'm suppose to start work at eight.
-
She needs not worry about the exam.
-
We didn't need to queue because we had booked online.queue (UK) = wait in line (US)
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Needn't have, didn't need to же be supposed to туура формада колдонуңуз.
Lena: How was the wedding?
Max: Lovely, but I made a few mistakes. First, I took a taxi from the station — and then I saw the hotel was right next to it. I 16 (take) a taxi at all!
Lena: Oh no. What about the dress code?
Max: The invitation said guests 17 (supposed / wear) something blue. I forgot.
Lena: Did you need to bring a gift?
Max: No, we 18 (not / need / bring) anything — they asked for donations to a charity instead, so I just gave money.
Lena: And the speech?
Max: I 19 (supposed / give) a short speech, but I was too nervous, so my brother did it.
Lena: Well, at least you were there!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Кийин зарыл эмес болуп чыккан бир ишиңиз жөнүндө needn't have менен жазыңыз.
-
Мектебиңизде же жумушуңузда адамдар көп бузган бир эрежени be supposed to менен жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-20 Must, Have To, Mustn't жана Don't Have To кыргызча: «керек», «болбойт» жана «кереги жок» You ___ … smoke here — it's a hospital.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have кыргызча: «керек эле», «-са болмок» I'm so tired. I (not stay) up so late last night.
-
B2-06 Must Have, Can't Have, Might Have кыргызча: өткөн жөнүндө логикалык божомол The ground is wet. It (must rain) in the night.
-
B2-05 Would Rather, Had Better, Prefer кыргызча: эмнени артык көрөбүз жана кантип эскертебиз? It's late. We'd better (go) home.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- needn't have brought
- was supposed to
- to carry
- You needn't wait for me.
- Landlords are obliged to return the deposit. / Landlords are legally obliged to return the deposit.
- You don't need to print the tickets. / You needn't print the tickets.
B. Мааниси
- don't need to
- didn't need to go
- needn't have worried / didn't need to worry
- supposed
- You should
C. Катаны табыңыз
- You needn't call me back. / You don't need to call me back.
- I'm supposed to start work at eight.
- She needn't worry about the exam. / She doesn't need to worry about the exam.
- ✓ We didn't need to queue because we had booked online.
D. Текстте
- needn't have taken / didn't need to take
- were supposed to wear
- didn't need to bring
- was supposed to give
E. Сиздин кезегиңиз
- I needn't have taken an umbrella yesterday — it didn't rain at all.
- We're supposed to turn off our computers every evening, but most people forget.
F. Аралаш кайталоо
- mustn't
- shouldn't have stayed
- must have rained
- go
