SlowingoГрамматика
B2 9 / 30

Reduced Relative Clauses кыргызча: the man standing there, the first to arrive

Reduced Relative Clauses: The Man Standing There

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз аныктооч багыныңкы сүйлөмдөрдү кыскарта аласыз – the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive – жана кайсы багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болбой турганын тааный аласыз.

Негизги ой

Эркин сүйлөгөн жана жазган адамдар ашыкча сөздөрдү жактырбайт. The woman who is standing by the door дегенде who is жаңы эч нерсе кошпойт. Угуучу ансыз деле түшүнөт. Ошондуктан англис тили аларды кесип салууга уруксат берет: the woman standing by the door.

Бак кайчысы бар багбанды элестетиңиз. Өсүмдүккө кереги жок бутактарды кесип саласыз (бул жерде байланыштыруучу сөз менен көмөкчү этишти), ал эми маанини көтөргөн бөлүгүн калтырасыз. Калган бөлүк байланышты көрсөтөт:

  • -ing формасы → зат атооч аракетти өзү аткарат: the people living next door (алар ошол жерде жашашат).
  • үчүнчү форма → зат атоочко бир нерсе жасалат: the car stolen last night (аны кимдир бирөө уурдап кеткен).
  • to-инфинитив → the first / the last / the only / the next же эң жогорку даражадан кийин: the first person to arrive (биринчи келген адам).

Натыйжа кыска жана жылмакай болот. Бул форма жаңылыктарда, жарыяларда, нускамаларда жана илимий жазууда абдан көп кездешет.

Кыргыз тили жана англис тили

Бул сабакта кыргыз тили сизге жардам берет: кыргызча мындай аныктооч атоочтук менен айтылат жана ким / кайсы сыяктуу байланыштыруучу сөз керек эмес: «эшиктин жанында турган аял», «уурдалган машина», «биринчи келген адам». Англисче кыскартылган форма да ушундай: байланыштыруучу сөз жок, этиштин формасы гана калат. Айырма экөө. Биринчиден, англисчеде атоочтук зат атоочтон кийин келет. Экинчиден, кыргызча -ган атоочтугу азыркы абалды да («турган аял» – азыр туруп турат), бүткөн окуяны да («кечээ чалган киши») билдирет. Англисчеде тандоо керек: азыркы же жалпы аракет → -ing, туюк мамиле → үчүнчү форма, бир жолку бүткөн окуя → толук багыныңкы сүйлөм (who called), ал эми first / last / only кийин → to-инфинитив.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Атаң менен сүйлөшүп жаткан аял ким?Who's the woman talking to your dad?атоочтук кыргызча алдында, англисче -ing кийин
кошуна үйдө жашаган адамдарthe people living next door«-ган» өткөн чак сыяктуу көрүнөт, бирок мааниси азыр → -ing
үйүбүздүн алдынан уурдалган машинаthe car stolen from outside our houseтуюк мамиле «-ыл» → үчүнчү форма
кеңседен эң акыркы чыккан адамthe last person to leave the officefirst / last / only кийин → to-инфинитив
кечээ чалган кишиthe man who called yesterdayбир жолку бүткөн окуя → толук багыныңкы сүйлөм
мен жасаган тортthe cake (that) I madeБул жерде да ушундай: толуктооч болсо, байланыштыруучу сөз жөн эле түшөт; -ing колдонулбайт

Кыскасы: «-ып жаткан / -ган» (азыр же жалпы) → -ing; «-ылган» → үчүнчү форма; «биринчи / акыркы … -ган» → the first / the last + to-инфинитив; «кечээ … -ган» (бир жолку бүткөн окуя) → who / which + Past Simple.

Түзүлүшү

Толук багыныңкы сүйлөмдөн кыскартылган формага

ТүрүТолук багыныңкы сүйлөмКыскартылган
Активдүүthe people who live next doorthe people living next door
Активдүү (созулма)the man who is sitting therethe man sitting there
Туюк мамилеthe car which was stolen last nightthe car stolen last night
Туюк мамиле (созулма)the issues that are being discussedthe issues being discussed
first / last / only / next / эң жогорку даражадан кийинthe first person who arrivedthe first person to arrive
Ушундай эле, туюк мамилеthe last person who was toldthe last person to be told

Кантип кыскартабыз

КадамАракет
1Текшериңиз: байланыштыруучу сөз багыныңкы сүйлөмдүн ээси болушу керек.
2Активдүү → байланыштыруучу сөздү (жана be болсо, аны да) алып салыңыз → -ing формасын колдонуңуз.
3Туюк мамиле → байланыштыруучу сөздү + be алып салыңыз → үчүнчү форманы калтырыңыз.
4first / last / only / next же эң жогорку даражадан кийин → to-инфинитив колдонуңуз.

Качан кыскартууга болбойт

Кырдаал✅ Толук багыныңкы сүйлөм❌ Кыскартылган
Өткөндөгү бир жолку, бүткөн окуя (активдүү)the man who called yesterdaythe man calling yesterday
Байланыштыруучу сөз толуктоочthe film that I watchedthe film watching
Этиште модалдык этиш же perfect формасы барpeople who can drive / the man who has lived here for yearspeople driving (мааниси башка) / the man having lived here for years

Колдонулушу

1Активдүү маани – -ing формасы

Зат атооч аракетти өзү аткарса, -ing формасын колдонуңуз. Ал созулма чактагы этиштин ордун (who is talking) да, жалпы факты же абал үчүн жөнөкөй чактагы этиштин ордун (who live, which contains) да баса алат. Абал этиштери адатта созулма чакта колдонулбаса да, бул жерде -ing формасы туура. Кыргызча «-ып жаткан», «-ган» атоочтуктары туура келет.

Who's the woman talking to your dad?
Атаң менен сүйлөшүп жаткан аял ким?
= who is talking
Passengers travelling to Manchester should change at Crewe.
Манчестерге бара жаткан жүргүнчүлөр Кру бекетинде поезд алмаштырышы керек.
= who are travelling
I've found a website selling second-hand textbooks.
Колдонулган окуу китептерин саткан бир сайт таптым.
= which sells
The man sitting next to me on the plane snored all night.
Учакта жанымда отурган киши түнү бою коңурук тартты.
= who was sitting; кыргызча «-ган», англисче -ing
We need a box containing all the cables.
Бизге бардык кабелдер салынган куту керек.
= which contains: абал этиши
Anyone wishing to leave early should speak to the organiser.
Эрте кеткиси келген ар бир адам уюштуруучуга кайрылышы керек.

2Туюк маани – үчүнчү форма

Зат атоочко бир нерсе жасалса, үчүнчү форманы колдонуңуз. Ал каалаган чактагы who / which / that + be + үчүнчү форма тизмегинин ордун басат, өткөндөгү бир жолку окуяны да кошо. Кыргызча «-ылган / -улган / -нган» дейбиз.

The car stolen from outside our house was found in a car park.
Үйүбүздүн алдынан уурдалган машина унаа токтотуучу жайдан табылды.
= which was stolen; car park (UK) = parking lot (US)
Most of the vegetables sold at the market are grown locally.
Базарда сатылган жашылчалардын көбү ушул жерде өстүрүлөт.
«сатылган» → sold
Is this the photo taken at Grandma's 80th birthday?
Бул чоң апамдын 80 жашка толгон күнүндө тартылган сүрөтпү?
Applications received after 30 June will not be accepted.
30-июндан кийин келип түшкөн арыздар кабыл алынбайт.
The issues being discussed today affect everyone.
Бүгүн талкууланып жаткан маселелер баарына тиешелүү.
созулма туюк мамиле: being + үчүнчү форма

3First, last, only, next жана эң жогорку даражадан кийин to-инфинитив

The first, the second, the last, the next, the only жана эң жогорку даражадан (the youngest, the best) кийин багыныңкы сүйлөмдүн ордуна to-инфинитив колдонуңуз. Ал активдүү да, туюк да болушу мүмкүн, ал эми to have + үчүнчү форма мурунку аракетти көрсөтөт. Кыргызча «биринчи … -ган», «жалгыз … -ган» дейбиз.

She was the first woman in her family to go to university.
Ал үй-бүлөсүндө университетке өткөн биринчи аял болгон.
«биринчи … -ган» → the first … to go
The last person to leave the office should switch off the lights.
Кеңседен эң акыркы чыккан адам жарыкты өчүрүшү керек.
At 19, she became the youngest player to win the title.
19 жашында ал бул наамды жеңип алган эң жаш оюнчу болду.
I was the last to be told about the changes.
Өзгөрүүлөр жөнүндө мага эң акыркы болуп айтышты.
туюк: to be + үчүнчү форма
He's the only one to have read the whole report.
Баяндаманы толугу менен окуп чыккан жалгыз ушул киши.
to have + үчүнчү форма: ал окуп бүткөн

4Качан багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болбойт

Байланыштыруучу сөз багыныңкы сүйлөмдүн ээси болгондо гана кыскартсаңыз болот. Активдүү этиш менен өткөндөгү бир жолку, бүткөн аракет үчүн -ing формасын колдонбоңуз, толук багыныңкы сүйлөмдү калтырыңыз. Этиште модалдык этиш (can, should, will) же perfect формасы (has lived) болсо да, толук форманы калтырыңыз: -ing формасы ошол маанини жоготуп коёт. Байланыштыруучу сөз толуктооч болсо, аны жөн гана түшүрүп салсаңыз болот (B1-20). Кыргызча бул учурлардын баарында да «-ган» колдонулат, ошондуктан көңүл буруңуз.

The man who called yesterday left a message.
Кечээ чалган киши билдирүү калтырды.
«the man calling yesterday» эмес
The student who won the prize last year is giving a speech.
Былтыр сыйлык алган студент сөз сүйлөп жатат.
өткөндөгү бир жолку окуя
The burglar who broke into our flat has been caught.
Батирибизге кирген ууру кармалды.
flat (UK) = apartment (US)
We need someone who can drive.
Бизге машина айдай алган киши керек.
модалдык этиш: «someone driving» башка маанини берет
The man who has lived next door for thirty years is moving out.
Отуз жылдан бери коңшу үйдө жашап келе жаткан киши көчүп кетип жатат.
perfect: толук багыныңкы сүйлөмдү калтырыңыз
The cake that I made for the party was a disaster.
Мен кечеге жасаган торт таптакыр ийгиликсиз болду.
толуктооч: «the cake I made» деп айтса болот, бирок -ing менен эмес

Көп кездешкен каталар

❌The man calling you yesterday was my uncle.
✅The man who called you yesterday was my uncle.
Өткөндөгү бир жолку бүткөн аракет: толук багыныңкы сүйлөмдү колдонуңуз.
❌The book writing by my aunt is a bestseller.
✅The book written by my aunt is a bestseller.
Туюк маани → үчүнчү форма.
❌The people lived next door are very noisy.
✅The people living next door are very noisy.
Кыскартылган активдүү багыныңкы сүйлөм → -ing, Past Simple эмес.
❌The documents sending yesterday have arrived.
✅The documents sent yesterday have arrived.
Документтер өзү жөнөтпөйт; аларды кимдир бирөө жөнөтөт → sent.
❌The girl standing by the window she is my cousin.
✅The girl standing by the window is my cousin.
Ээни кайталабаңыз.
❌The film I watching last night was boring.
✅The film I watched last night was boring.
Толуктооч болгон багыныңкы сүйлөм: байланыштыруучу сөздү жөн гана түшүрүңүз (B1-20); -ing колдонбоңуз.
⚠️She was the first person arriving at the party.
✅She was the first person to arrive at the party.
the first / last / only кийин to-инфинитив табигый тандоо.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Отурган / жашаган» → sat / lived. Кыргызча «Ала-Арчанын кире беришиндеги кичинекей будкада отурган кароолчу» дегенде -ган атоочтугу азыр уланып жаткан абалды билдирет. Бирок -ган өткөн чактын белгиси сыяктуу сезилгендиктен, англисчеде sat, lived деген Past Simple формасын колдонуп жиберебиз. Азыркы же жалпы аракет үчүн -ing формасы керек.

❌The guard sat in the little booth at the entrance to Ala-Archa is selling tickets, so have some cash ready.
✅The guard sitting in the little booth at the entrance to Ala-Archa is selling tickets, so have some cash ready.
❌After the flood, the city sent clean drinking water to all the families lived along the river in Kochkor.
✅After the flood, the city sent clean drinking water to all the families living along the river in Kochkor.

2. «Нарындан келген студенттер» → came (who жок). Кыргызча «Өткөн аптада Нарындан келген студенттер биздин жатаканада жашап жатышат» дейбиз: байланыштыруучу сөз жок, -ган атоочтугу гана бар. Англисчеде бир жолку бүткөн окуяны -ing менен кыскартууга болбойт, ал эми who жок Past Simple сүйлөмдү бузат. Толук багыныңкы сүйлөмдү колдонуңуз: who + Past Simple.

❌The students came from Naryn last week are staying in our dormitory until their exams finish.
✅The students who came from Naryn last week are staying in our dormitory until their exams finish.

3. «Эң жаш / акыркы … -ган» → the youngest climber reached. Кыргызча «Быйыл жайында Ленин чокусуна чыккан эң жаш альпинист – Оштон келген он алты жаштагы бала» дейбиз: «чыккан» атоочтугу зат атоочтун алдында турат. Ошондуктан the youngest climber сөзүнөн кийин этишти Past Simple формасында эле коюп коюу оңой. Эң жогорку даражадан жана first / last / only кийин to-инфинитив колдонуңуз (же толук багыныңкы сүйлөм: who reached).

❌The youngest climber reached the top of Lenin Peak this summer was a sixteen-year-old boy from Osh.
✅The youngest climber to reach the top of Lenin Peak this summer was a sixteen-year-old boy from Osh. же The youngest climber who reached the top of Lenin Peak this summer was a sixteen-year-old boy from Osh.
❌The last marshrutka left Osh for Jalal-Abad before the storm was full of students going home for the holidays.
✅The last marshrutka to leave Osh for Jalal-Abad before the storm was full of students going home for the holidays. же The last marshrutka that left Osh for Jalal-Abad before the storm was full of students going home for the holidays.

Чаташтырбаңыз

-ing (активдүү) жана үчүнчү форма (туюк) – Аракетти ким аткарат? Бул boring / bored сыяктуу иштейт, A2-30 караңыз.

There's a dog chasing a cat in the garden.
Короодо мышыкты кубалап жаткан ит бар.
ит кубалайт
The cat chased by the dog is safe now.
Ит кубалаган мышык азыр аман.
мышыкты кубалашат

кыскартылган багыныңкы сүйлөм жана толуктоочту түшүрүү – эки башка кыскартуу жолу. Байланыштыруучу сөз толуктооч болсо, аны жөн гана түшүрүп саласыз (B1-20); ээ болсо, атоочтук менен кыскартасыз.

The song she sang was beautiful.
Ал ырдаган ыр абдан кооз болду.
толуктооч: that түшүрүлгөн
The woman singing that song is my sister.
Ошол ырды ырдап жаткан аял менин эжем.
ээ: who is singing → singing

кыскартылган багыныңкы сүйлөм жана атоочтук түрмөк (participle clause) – Кыскартылган багыныңкы сүйлөм зат атоочтон кийин түз эле келип, кайсынысы экенин айтат. Сүйлөмдүн башындагы атоочтук түрмөк ээнин эмне кылганын сүрөттөйт; ал B2-10 сабагында.

The woman standing by the door is my aunt.
Эшиктин жанында турган аял менин таежем.
кайсы аял: кыскартылган багыныңкы сүйлөм
Standing by the door, my aunt waved goodbye.
Эшиктин жанында туруп, таежем кол булгалап коштошту.
эмне кылып жатты: атоочтук түрмөк

Жазылышы жана айтылышы

  • Кыскартылган аныктоочу багыныңкы сүйлөмдө үтүр жок жана тыным жок: The man standing there is my boss. Кыскартылган кошумча маалымат берүүчү багыныңкы сүйлөм үтүрлөрүн сактайт (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
  • Туура эмес этиштердин үчүнчү формасына көңүл буруңуз: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
  • -ing жазылышы: окулбаган e түшөт (leave → leaving), кыска басымдуу үндүүдөн кийин акыркы үнсүз эки эселенет (sit → sitting), lie → lying.
  • -ing аягы /ɪŋ/: кыргыздын ң тыбышы дал ушул /ŋ/, бул сиздин артыкчылыгыңыз. Аягына [г] кошпоңуз: living «ливинг» эмес.
  • Атоочтук зат атоочтон катуу айтылбайт: the people living next door бир топ катары жылмакай айтылат, негизги басым door сөзүнө түшөт: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).

Алтын эреже

Байланыштыруучу сөздү жана көмөкчү этишти кесип салыңыз: зат атооч аракетти өзү аткарат → -ing; ага бир нерсе жасалат → үчүнчү форма; first / last / only / next / эң жогорку даражадан кийин → to-инфинитив. Байланыштыруучу сөз ээ болгондо гана кыскартыңыз, өткөндөгү бир жолку бүткөн аракет үчүн же модалдык / perfect этиштин ордуна -ing колдонбоңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ган» англисчеде ар дайым Past Simple эмес.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Багыныңкы сүйлөмдү кыскартыңыз.

  1. Кыскартыңыз: The girl who is playing the piano is only eight.
  2. Кыскартыңыз: The bridge which was built in 1890 is still in use.
  3. Кыскартыңыз: She was the first person in our town who drove an electric car.
  4. Кыскартыңыз: Students who want to join the trip should sign up today.
  5. Кыскартыңыз: The problems that are being discussed are serious.
  6. Кыскартыңыз: He was the only player who was chosen for both teams.

B. Мааниси

Туура жоопту тандаңыз.

  1. Туура жоопту тандаңыз: The money … at the event went to charity.
  2. Туура жоопту тандаңыз: Do you know the guy … the red jacket?
  3. Туура жоопту тандаңыз: She was the only candidate … every question correctly.
  4. Бул багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болобу? «the dress that she bought last week» …
  5. Бул багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болобу? «the train that leaves at 9:15» …

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. The email sending by the bank was a scam.
  2. The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
  3. The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather it is still standing.

D. Текстте

Жарыяны толуктаңыз. Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.

Notice at the station
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.

E. Сиздин кезегиңиз

Англисче жазыңыз.

  1. Сүрөттөгү же сиз отурган бөлмөдөгү эки адамды -ing формасы менен сүрөттөңүз.
  2. Бир жетишкендик жөнүндө the first / the only / the youngest + to-инфинитив менен жазыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. B2-08 Non-Defining Relative Clauses кыргызча: үтүр менен кошумча маалымат
    My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
  2. A2-30 Bored же Boring? -ed жана -ing сын атоочтору кыргызча
    The film was really ….
  3. B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done
    The new hospital (build) at the moment.
  4. B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To кыргызча: милдет жана зарылдык тереңирээк
    The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. The girl playing the piano is only eight.
  2. The bridge built in 1890 is still in use.
  3. She was the first person in our town to drive an electric car.
  4. Students wanting to join the trip should sign up today.
  5. The problems being discussed are serious.
  6. He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.

B. Мааниси

  1. raised
  2. wearing
  3. to answer
  4. No
  5. Yes

C. Катаны табыңыз

  1. The email sent by the bank was a scam.
  2. The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
  3. ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
  4. The house built by my grandfather is still standing.

D. Текстте

  1. travelling
  2. leaving
  3. left
  4. to stop / stopping
  5. bought

E. Сиздин кезегиңиз

  1. The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
  2. My grandmother was the first person in her village to go to university.

F. Аралаш кайталоо

  1. who
  2. boring
  3. is being built
  4. was supposed to arrive
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play