Reduced Relative Clauses кыргызча: the man standing there, the first to arrive
Reduced Relative Clauses: The Man Standing There
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз аныктооч багыныңкы сүйлөмдөрдү кыскарта аласыз – the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive – жана кайсы багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болбой турганын тааный аласыз.
Негизги ой
Эркин сүйлөгөн жана жазган адамдар ашыкча сөздөрдү жактырбайт. The woman who is standing by the door дегенде who is жаңы эч нерсе кошпойт. Угуучу ансыз деле түшүнөт. Ошондуктан англис тили аларды кесип салууга уруксат берет: the woman standing by the door.
Бак кайчысы бар багбанды элестетиңиз. Өсүмдүккө кереги жок бутактарды кесип саласыз (бул жерде байланыштыруучу сөз менен көмөкчү этишти), ал эми маанини көтөргөн бөлүгүн калтырасыз. Калган бөлүк байланышты көрсөтөт:
- -ing формасы → зат атооч аракетти өзү аткарат: the people living next door (алар ошол жерде жашашат).
- үчүнчү форма → зат атоочко бир нерсе жасалат: the car stolen last night (аны кимдир бирөө уурдап кеткен).
- to-инфинитив → the first / the last / the only / the next же эң жогорку даражадан кийин: the first person to arrive (биринчи келген адам).
Натыйжа кыска жана жылмакай болот. Бул форма жаңылыктарда, жарыяларда, нускамаларда жана илимий жазууда абдан көп кездешет.
Кыргыз тили жана англис тили
Бул сабакта кыргыз тили сизге жардам берет: кыргызча мындай аныктооч атоочтук менен айтылат жана ким / кайсы сыяктуу байланыштыруучу сөз керек эмес: «эшиктин жанында турган аял», «уурдалган машина», «биринчи келген адам». Англисче кыскартылган форма да ушундай: байланыштыруучу сөз жок, этиштин формасы гана калат. Айырма экөө. Биринчиден, англисчеде атоочтук зат атоочтон кийин келет. Экинчиден, кыргызча -ган атоочтугу азыркы абалды да («турган аял» – азыр туруп турат), бүткөн окуяны да («кечээ чалган киши») билдирет. Англисчеде тандоо керек: азыркы же жалпы аракет → -ing, туюк мамиле → үчүнчү форма, бир жолку бүткөн окуя → толук багыныңкы сүйлөм (who called), ал эми first / last / only кийин → to-инфинитив.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Атаң менен сүйлөшүп жаткан аял ким? | Who's the woman talking to your dad? | атоочтук кыргызча алдында, англисче -ing кийин |
| кошуна үйдө жашаган адамдар | the people living next door | «-ган» өткөн чак сыяктуу көрүнөт, бирок мааниси азыр → -ing |
| үйүбүздүн алдынан уурдалган машина | the car stolen from outside our house | туюк мамиле «-ыл» → үчүнчү форма |
| кеңседен эң акыркы чыккан адам | the last person to leave the office | first / last / only кийин → to-инфинитив |
| кечээ чалган киши | the man who called yesterday | бир жолку бүткөн окуя → толук багыныңкы сүйлөм |
| мен жасаган торт | the cake (that) I made | Бул жерде да ушундай: толуктооч болсо, байланыштыруучу сөз жөн эле түшөт; -ing колдонулбайт |
Кыскасы: «-ып жаткан / -ган» (азыр же жалпы) → -ing; «-ылган» → үчүнчү форма; «биринчи / акыркы … -ган» → the first / the last + to-инфинитив; «кечээ … -ган» (бир жолку бүткөн окуя) → who / which + Past Simple.
Түзүлүшү
Толук багыныңкы сүйлөмдөн кыскартылган формага
| Түрү | Толук багыныңкы сүйлөм | Кыскартылган |
|---|---|---|
| Активдүү | the people who live next door | the people living next door |
| Активдүү (созулма) | the man who is sitting there | the man sitting there |
| Туюк мамиле | the car which was stolen last night | the car stolen last night |
| Туюк мамиле (созулма) | the issues that are being discussed | the issues being discussed |
| first / last / only / next / эң жогорку даражадан кийин | the first person who arrived | the first person to arrive |
| Ушундай эле, туюк мамиле | the last person who was told | the last person to be told |
Кантип кыскартабыз
| Кадам | Аракет |
|---|---|
| 1 | Текшериңиз: байланыштыруучу сөз багыныңкы сүйлөмдүн ээси болушу керек. |
| 2 | Активдүү → байланыштыруучу сөздү (жана be болсо, аны да) алып салыңыз → -ing формасын колдонуңуз. |
| 3 | Туюк мамиле → байланыштыруучу сөздү + be алып салыңыз → үчүнчү форманы калтырыңыз. |
| 4 | first / last / only / next же эң жогорку даражадан кийин → to-инфинитив колдонуңуз. |
Качан кыскартууга болбойт
| Кырдаал | ✅ Толук багыныңкы сүйлөм | ❌ Кыскартылган |
|---|---|---|
| Өткөндөгү бир жолку, бүткөн окуя (активдүү) | the man who called yesterday | the man calling yesterday |
| Байланыштыруучу сөз толуктооч | the film that I watched | the film watching |
| Этиште модалдык этиш же perfect формасы бар | people who can drive / the man who has lived here for years | people driving (мааниси башка) / the man having lived here for years |
Колдонулушу
1Активдүү маани – -ing формасы
Зат атооч аракетти өзү аткарса, -ing формасын колдонуңуз. Ал созулма чактагы этиштин ордун (who is talking) да, жалпы факты же абал үчүн жөнөкөй чактагы этиштин ордун (who live, which contains) да баса алат. Абал этиштери адатта созулма чакта колдонулбаса да, бул жерде -ing формасы туура. Кыргызча «-ып жаткан», «-ган» атоочтуктары туура келет.
2Туюк маани – үчүнчү форма
Зат атоочко бир нерсе жасалса, үчүнчү форманы колдонуңуз. Ал каалаган чактагы who / which / that + be + үчүнчү форма тизмегинин ордун басат, өткөндөгү бир жолку окуяны да кошо. Кыргызча «-ылган / -улган / -нган» дейбиз.
3First, last, only, next жана эң жогорку даражадан кийин to-инфинитив
The first, the second, the last, the next, the only жана эң жогорку даражадан (the youngest, the best) кийин багыныңкы сүйлөмдүн ордуна to-инфинитив колдонуңуз. Ал активдүү да, туюк да болушу мүмкүн, ал эми to have + үчүнчү форма мурунку аракетти көрсөтөт. Кыргызча «биринчи … -ган», «жалгыз … -ган» дейбиз.
4Качан багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болбойт
Байланыштыруучу сөз багыныңкы сүйлөмдүн ээси болгондо гана кыскартсаңыз болот. Активдүү этиш менен өткөндөгү бир жолку, бүткөн аракет үчүн -ing формасын колдонбоңуз, толук багыныңкы сүйлөмдү калтырыңыз. Этиште модалдык этиш (can, should, will) же perfect формасы (has lived) болсо да, толук форманы калтырыңыз: -ing формасы ошол маанини жоготуп коёт. Байланыштыруучу сөз толуктооч болсо, аны жөн гана түшүрүп салсаңыз болот (B1-20). Кыргызча бул учурлардын баарында да «-ган» колдонулат, ошондуктан көңүл буруңуз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Отурган / жашаган» → sat / lived. Кыргызча «Ала-Арчанын кире беришиндеги кичинекей будкада отурган кароолчу» дегенде -ган атоочтугу азыр уланып жаткан абалды билдирет. Бирок -ган өткөн чактын белгиси сыяктуу сезилгендиктен, англисчеде sat, lived деген Past Simple формасын колдонуп жиберебиз. Азыркы же жалпы аракет үчүн -ing формасы керек.
2. «Нарындан келген студенттер» → came (who жок). Кыргызча «Өткөн аптада Нарындан келген студенттер биздин жатаканада жашап жатышат» дейбиз: байланыштыруучу сөз жок, -ган атоочтугу гана бар. Англисчеде бир жолку бүткөн окуяны -ing менен кыскартууга болбойт, ал эми who жок Past Simple сүйлөмдү бузат. Толук багыныңкы сүйлөмдү колдонуңуз: who + Past Simple.
3. «Эң жаш / акыркы … -ган» → the youngest climber reached. Кыргызча «Быйыл жайында Ленин чокусуна чыккан эң жаш альпинист – Оштон келген он алты жаштагы бала» дейбиз: «чыккан» атоочтугу зат атоочтун алдында турат. Ошондуктан the youngest climber сөзүнөн кийин этишти Past Simple формасында эле коюп коюу оңой. Эң жогорку даражадан жана first / last / only кийин to-инфинитив колдонуңуз (же толук багыныңкы сүйлөм: who reached).
Чаташтырбаңыз
-ing (активдүү) жана үчүнчү форма (туюк) – Аракетти ким аткарат? Бул boring / bored сыяктуу иштейт, A2-30 караңыз.
кыскартылган багыныңкы сүйлөм жана толуктоочту түшүрүү – эки башка кыскартуу жолу. Байланыштыруучу сөз толуктооч болсо, аны жөн гана түшүрүп саласыз (B1-20); ээ болсо, атоочтук менен кыскартасыз.
кыскартылган багыныңкы сүйлөм жана атоочтук түрмөк (participle clause) – Кыскартылган багыныңкы сүйлөм зат атоочтон кийин түз эле келип, кайсынысы экенин айтат. Сүйлөмдүн башындагы атоочтук түрмөк ээнин эмне кылганын сүрөттөйт; ал B2-10 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Кыскартылган аныктоочу багыныңкы сүйлөмдө үтүр жок жана тыным жок: The man standing there is my boss. Кыскартылган кошумча маалымат берүүчү багыныңкы сүйлөм үтүрлөрүн сактайт (B2-08): The bridge, built in 1890, is still in use.
- Туура эмес этиштердин үчүнчү формасына көңүл буруңуз: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
- -ing жазылышы: окулбаган e түшөт (leave → leaving), кыска басымдуу үндүүдөн кийин акыркы үнсүз эки эселенет (sit → sitting), lie → lying.
- -ing аягы /ɪŋ/: кыргыздын ң тыбышы дал ушул /ŋ/, бул сиздин артыкчылыгыңыз. Аягына [г] кошпоңуз: living «ливинг» эмес.
- Атоочтук зат атоочтон катуу айтылбайт: the people living next door бир топ катары жылмакай айтылат, негизги басым door сөзүнө түшөт: /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).
Алтын эреже
Байланыштыруучу сөздү жана көмөкчү этишти кесип салыңыз: зат атооч аракетти өзү аткарат → -ing; ага бир нерсе жасалат → үчүнчү форма; first / last / only / next / эң жогорку даражадан кийин → to-инфинитив. Байланыштыруучу сөз ээ болгондо гана кыскартыңыз, өткөндөгү бир жолку бүткөн аракет үчүн же модалдык / perfect этиштин ордуна -ing колдонбоңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ган» англисчеде ар дайым Past Simple эмес.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Багыныңкы сүйлөмдү кыскартыңыз.
-
Кыскартыңыз: The girl who is playing the piano is only eight.
-
Кыскартыңыз: The bridge which was built in 1890 is still in use.
-
Кыскартыңыз: She was the first person in our town who drove an electric car.
-
Кыскартыңыз: Students who want to join the trip should sign up today.
-
Кыскартыңыз: The problems that are being discussed are serious.
-
Кыскартыңыз: He was the only player who was chosen for both teams.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: The money … at the event went to charity.
-
Туура жоопту тандаңыз: Do you know the guy … the red jacket?
-
Туура жоопту тандаңыз: She was the only candidate … every question correctly.
-
Бул багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болобу? «the dress that she bought last week» …the relative word is the object
-
Бул багыныңкы сүйлөмдү кыскартууга болобу? «the train that leaves at 9:15» …the train leaving at 9:15
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
The email sending by the bank was a scam.
-
The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
-
The people waiting outside have been there for an hour.
-
The house built by my grandfather it is still standing.
D. Текстте
Жарыяны толуктаңыз. Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Сүрөттөгү же сиз отурган бөлмөдөгү эки адамды -ing формасы менен сүрөттөңүз.
-
Бир жетишкендик жөнүндө the first / the only / the youngest + to-инфинитив менен жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses кыргызча: үтүр менен кошумча маалымат My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
-
A2-30 Bored же Boring? -ed жана -ing сын атоочтору кыргызча The film was really ….
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done The new hospital (build) at the moment.
-
B2-07 Need, Needn't Have, Be Supposed To кыргызча: милдет жана зарылдык тереңирээк The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- The girl playing the piano is only eight.
- The bridge built in 1890 is still in use.
- She was the first person in our town to drive an electric car.
- Students wanting to join the trip should sign up today.
- The problems being discussed are serious.
- He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.
B. Мааниси
- raised
- wearing
- to answer
- No
- Yes
C. Катаны табыңыз
- The email sent by the bank was a scam.
- The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
- ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
- The house built by my grandfather is still standing.
D. Текстте
- travelling
- leaving
- left
- to stop / stopping
- bought
E. Сиздин кезегиңиз
- The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
- My grandmother was the first person in her village to go to university.
F. Аралаш кайталоо
- who
- boring
- is being built
- was supposed to arrive
