To Be Done, Being Done, Get Done кыргызча: туюк мамиле этиштен кийин
More Passives: Being Done, To Be Done, Get Done
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз туюк мамилени to-инфинитив же -ing формасы менен келүүчү этиштерден кийин колдоно аласыз (want to be promoted, hate being told), эки толуктоочу бар этиштерден жана предлогдуу этиштерден туюк мамиле түзө аласыз, оозеки get-туюк мамилени колдоно аласыз жана needs cleaning дегенди түшүнөсүз.
Негизги ой
Туюк мамилени бардык чактарда билесиз: is done, was done, has been done (B1-11). Бирок англис грамматикасынын көп бөлүгү башка этиштерден кийин иштейт: I want to…, I hate …ing. Сиз каалаган же жек көргөн нерсени өзүңүз кылбасаңыз, ал сиздин башыңызга келсе эмне болот?
Анда туюк мамиле жөн эле ошол орунга көчүп барат. Эреже өзгөрбөйт: be + үчүнчү форма. Орунга жараша be гана формасын өзгөртөт: to-инфинитив менен келүүчү этиштерден кийин to be + үчүнчү форма, -ing формасы менен келүүчү этиштерден жана предлогдордон кийин being + үчүнчү форма.
B1-11 сабагындагы саякат адаптерин эстеңиз. Үчүнчү форма – заряддагыч: ал эч качан өзгөрбөйт. Адаптер, башкача айтканда be, жаңы чактарга гана эмес, жаңы розеткаларга да ылайыкташат. I want to promote → I want to be promoted. I hate telling → I hate being told.
Англис тилинде экинчи, оозекирээк туюк көмөкчү этиш да бар: get. She got promoted дегенде окуя, өзгөрүү, көбүнчө күтүлбөгөн өзгөрүү сезилет, ал эми She was promoted нейтралдуу угулат.
Кыргыз тили жана англис тили
Жакшы жаңылык: кыргызча туюк мамиле мүчөсү -ыл / -ул / -н этиштин каалаган формасына жалгана берет: «чакырылгым келет», «тандалууну каалайм», «байкалбай чыгып кетти». Демек, «туюк мамиле башка этиштен кийин да келет» деген ой сизге тааныш. Айырма башка жерлерде. Биринчиден, кыргызча -уу формасы (тандалуу, чакырылуу) англисчедеги to be done жана being done экөөнүн тең ордуна жүрөт, ал эми англисчеде тандоо алдыңкы этишке жараша болот. Экинчиден, кыргызча адам туюк сүйлөмдө да -га жөндөмөсүндө калат («Мага ноутбук берилди»), англисчеде болсо адам ээ болот: I was given a laptop. Үчүнчүдөн, кыргызча жөндөмө мүчөсү же жандооч зат атоочко жалганат, ал эми англисчеде предлог этиштин артында калат: is being looked after. Акырында, «керек» менен айтылган сүйлөмдө ишти ким кыларын айтпайбыз («терезелерди жуу керек»), англисчеде болсо The windows need cleaning же need to be cleaned деш керек.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Командага тандалып калам деп үмүттөнүп жатам. | I'm hoping to be chosen for the team. | hope сөзүнөн кийин to be + үчүнчү форма |
| Ага эмне кылуу керектигин айтышканды жек көрөт. | She hates being told what to do. | hate сөзүнөн кийин being + үчүнчү форма |
| Мага ноутбук берилди. | I was given a laptop. | «мага» ээ болот: I |
| Арызыңыз каралат. | Your request will be dealt with. | предлог (with) этиштин артында калат |
| Тыгынга кептелип калдык. | We got stuck in traffic. | күтүлбөгөн окуя: «-ып калды» → көбүнчө get + үчүнчү форма |
| Терезелерди жуу керек. | The windows need cleaning. | терезе өзү жуубайт: need + -ing (туюк маани) |
Кыскасы: «-ылгым келет / -ылууну каалайм» → want to be done; «-ышканды жактырбайм» → don't like being done; «мага … берилди» → I was given…; предлогду этиштин артында калтырыңыз; «… керек» (ким кылары айтылбаса) → needs doing же needs to be done.
Түзүлүшү
Туюк инфинитив жана туюк -ing формасы
| Орун | Ырааттуу мамиле | Туюк мамиле |
|---|---|---|
| этиш + to-инфинитив | I want to invite them. | I want to be invited. |
| need + to-инфинитив | We need to check the data. | The data needs to be checked. |
| этиш + -ing | I hate telling people what to do. | I hate being told what to do. |
| предлог + -ing | She's afraid of forgetting them. | She's afraid of being forgotten. |
| тануу | — | I'd prefer not to be disturbed. / He's used to not being noticed. |
Аткарылган формалары да бар: to have been done (The painting is thought to have been stolen) B2-12 сабагында, having been done (Having been warned, we…) C1-07 сабагында.
Эки толуктоочу бар этиштер (give, send, offer, show, tell, teach, lend, pay, promise, award) – ырааттуу үлгүсү A2-15 сабагында
| Ырааттуу мамиле | Туюк: адам ээ болот (көбүрөөк колдонулат) | Туюк: нерсе ээ болот |
|---|---|---|
| They gave me a present. | I was given a present. | A present was given to me. |
| The bank offered her a loan. | She was offered a loan. | A loan was offered to her. |
Предлогдуу этиштер – предлог этиштен кийин дароо калат
| Ырааттуу мамиле | Туюк мамиле |
|---|---|
| Someone is looking after the baby. | The baby is being looked after. |
| Nobody has dealt with the complaint. | The complaint hasn't been dealt with. |
| People laughed at him. | He was laughed at. |
Get-туюк мамиле
| Чак | Мисал |
|---|---|
| Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) | She got hired last week. |
| Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү) | Our flight has got cancelled. (UK) / Our flight has gotten cancelled. (US) |
| келер чак | You'll get hurt. |
| to-инфинитивден кийин | I don't want to get caught in the rain. |
| суроо / тануу | Did he get paid? He didn't get invited. |
Need + -ing (туюк маани)
| Формасы | Мааниси |
|---|---|
| The car needs washing. | = The car needs to be washed. |
Колдонулушу
1Туюк to-инфинитив: to be + үчүнчү форма
To-инфинитив менен келүүчү этиштерден, сын атоочтордон жана зат атоочтордон кийин, ээ аракетти кабыл алса, to be done колдонуңуз. Кыргызча көбүнчө «-ылгым келет», «-ылуу», «-ыла турган» дейбиз.
2Туюк -ing формасы: being + үчүнчү форма
-ing формасы менен келүүчү этиштерден (B1-17) жана предлогдордон (B1-19) кийин being done колдонуңуз. Кыргызча бул жерде көбүнчө «-ганды», «-гандан» же «-бай» формалары турат.
Like, love, hate жана can't stand сыяктуу кээ бир этиштер эки үлгүнү тең кабыл алат: She can't stand being interrupted / She can't stand to be interrupted.
3Эки толуктоочу бар этиштер
Give, send, offer, show, tell жана pay сыяктуу этиштердин адам толуктоочу жана нерсе толуктоочу болот. Экөөнүн бири да ээ боло алат, бирок англисче көбүнчө адамды тандайт, анткени адатта кеп адам жөнүндө болот. Кыргызча адам «-га» жөндөмөсүндө калат («мага берилди»), англисчеде болсо ал сүйлөмдүн башына чыгып, ээ болот. Нерсе ээ болсо, to + адам колдонуңуз.
4Предлогдуу этиштер туюк мамиледе
Этишке предлог керек болсо (look after, deal with, talk about, rely on), туюк мамиледе предлогду үчүнчү формадан кийин дароо калтырыңыз, ал сүйлөмдүн аягына туш келсе да. Кыргызча бул маани көбүнчө бир эле этиш менен берилет («каралат», «шылдыңдалат»), ошондуктан предлог оңой түшүп калат.
5Get-туюк мамиле
Get + үчүнчү форма оозеки кепте жана жазууда колдонулат, айрыкча өзгөрүүлөр жана күтүлбөгөн же жагымсыз окуялар үчүн (get hurt, get stuck, get lost, get fired), ошондой эле адамдын өз аракетинин натыйжасында болгон нерселер үчүн (get promoted, get paid). Ал абалга эмес, окуяга көңүл бурат. Расмий жазууда be колдонуңуз. Кыргызча мындай окуяларды көбүнчө «-ып калды» деп айтабыз.
6Need + -ing туюк мааниде
Need сөзүнөн кийин -ing формасы туюк маанини бериши мүмкүн: needs cleaning = needs to be cleaned. Бул британ жана америка англисчесинде тең колдонулат; америкалыктар needs to be cleaned деп да абдан көп айтышат. Кээ бир аймактарда (мисалы, Шотландияда, АКШнын айрым жерлеринде) needs cleaned деп айтышат, бирок бул стандарттуу эмес. Ушул эле маанидеги want + -ing (The car wants washing) оозеки жана британ англисчесине гана таандык. Need + -ing жана need + to B2-16 сабагында кайталанат. Кыргызча «жуу керек», «тазалоо керек» дейбиз, ишти ким кылары айтылбайт.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Тандалууну каалайм», «чакырылгандан тажадым» → hope being chosen / tired to be called. Кыргызча -уу формасы англисчедеги to be done менен being done экөөнүн тең ордуна жүрөт: «кабыл алынууну үмүт кылат», «деп аталуудан тажады». Англисчеде форманы алдыңкы сөз тандайт: hope, want, expect сөздөрүнөн кийин to be + үчүнчү форма; like, hate, avoid жана предлогдордон (of, without) кийин being + үчүнчү форма.
2. «Шылдыңдалды», «каралат» → предлог түшүп калат. Кыргызча «-га күлүү», «-ды кароо» деген маани туюк мамиледе бир эле этиш менен берилет: «Ал тойдо шылдыңдалды», «Үйүбүздү кошунабыз карап турду». Предлог сыяктуу өзүнчө сөз жок болгондуктан, англисче туюк сүйлөмдө at, after, with түшүп калат. Англисчеде предлог этишке таандык, ал туюк мамиледе да этиштин артында калат.
3. «… тазалоо керек» → have to clean. Кыргызча «Нооруз алдында килемдерди тазалоо керек» дегенде ишти ким кылары айтылбайт жана этиш ырааттуу формада турат. Англисчеге сөзмө-сөз которсок, килемдер өзү бир нерсени тазалап жаткандай болуп калат. Ээ аракетти кабыл алса, have to / need to be + үчүнчү форма же need + -ing колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
get-туюк мамиле жана get something done – Каузативде get менен үчүнчү форманын ортосунда толуктооч турат: сиздин нерсеңизге башка бирөө аракет кылат (B2-11). Get-туюк мамиледе ортодо толуктооч жок: аракетти ээнин өзү кабыл алат. Кыргызча да айырма көрүнөт: «оңдоттум» жана «бузулуп калды».
being done жана been done – being – -ing формасы (азыр уланып жаткан аракет, же этиштен жана предлогдон кийин); been – be этишинин үчүнчү формасы, have сөзүнөн кийин келет. B1-11 караңыз.
needs doing жана needs to do – needs + -ing үлгүсүндө ээ аракетти кабыл алат. Needs to do үлгүсүндө ээ аракетти өзү аткарат. Кыргызча экөө тең «керек» менен айтылат, ошондуктан ким аткарарын ойлонуңуз.
Жазылышы жана айтылышы
- to be сүйлөгөндө көбүнчө алсыз айтылат: /tə bi/. to сөзүндөгү үндүү кыска, бүдөмүк болот. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек. Тез оозеки кепте want to be «wanna be» сыяктуу угулат, бирок стандарттуу жазууда эч качан антип жазылбайт.
- being эки муундан турат: /ˈbiːɪŋ/, басым биринчи муунда. Аны бир муунга кыскартпаңыз. Акыркы /ŋ/ кыргыздын ң тыбышы менен бирдей: бул сизге жеңил. Анын артына [г] кошпоңуз.
- been /biːn/ же алсыз /bɪn/ (UK), көбүнчө /bɪn/ (US). being менен been сөздөрүн чаташтырбаңыз: биринчиси эки муун, экинчиси бир муун.
- Present Perfect чагында got жана gotten: has got cancelled (UK), has gotten cancelled (US).
- Үнсүз тыбыштын алдында -ed аягы оңой түшүп калат: to be asked for /tə bi ˈɑːskt fə/ (UK), /tə bi ˈæskt fər/ (US). Так сүйлөгөндө t тыбышын айтыңыз. asked бир муундуу сөз: /sk/ жана /t/ ортосуна үндүү кошпоңуз.
Алтын эреже
Туюк мамиле ар бир орунда be + үчүнчү форма. Орунга жараша be гана өзгөрөт: to-инфинитив менен келүүчү этиштерден кийин to be done, -ing формасы менен келүүчү этиштерден жана предлогдордон кийин being done. Оозеки кепте окуялар жана өзгөрүүлөр үчүн get done колдонуңуз. Эсиңизде болсун: «мага берилди» = I was given, ал эми предлог этиштин артында калат.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же сүйлөмдү кайра жазыңыз.
-
I'd love (invite) to the wedding.
-
She can't stand (interrupt).
-
Кайра жазыңыз: They offered him a new contract. («He» менен баштаңыз)
-
Кайра жазыңыз: Someone is taking care of the dog. («look after» колдонуңуз)
-
Кайра жазыңыз: The company sent us the tickets. («We» менен баштаңыз)
-
Get менен кайра жазыңыз: She was promoted last month.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: The kitchen needs ….
-
Туура жоопту тандаңыз: I'm afraid of … forgotten.
-
Экөө тең туура. Кайсынысы оозекирээк?
-
«The report needs checking.» Аракетти ким аткарат? …
-
Туура жоопту тандаңыз: The road … repaired, so it's closed today.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
The complaint was dealt quickly.
-
He was got arrested last night.
-
I was explained the rules.
-
I don't like being photographed.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Кашаадагы этиштин туура формасын же бир сөз жазыңыз.
Ola: How's the new job?
Tom: Great! On my first day I 16 (give) a laptop and a phone. And I've already 17 (invite) to the team dinner.
Ola: Nice! Is your boss OK?
Tom: Yes, but she hates 18 (interrupt) in meetings — I learned that fast!
Ola: Ha! And your car? It 19 (need / fix) last month.
Tom: It still does. And yesterday I 20 (get / stuck) in traffic for an hour because of it.
Ola: You need to have it looked 21 soon.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Башкалар сизге кылганда жакшы көргөн же жек көргөн бир нерсе жөнүндө being + үчүнчү форма менен жазыңыз.
-
Үйүңүздө кылыш керек болгон бир иш жөнүндө needs + -ing менен жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-11 Бардык чактардагы туюк мамиле (passive) кыргызча: is being done, has been done, must be done A new hospital (build) next year.
-
A2-15 Give me the book же give it to me? Эки толуктоочтуу этиштер кыргызча Can you explain ___ ? …
-
B2-12 It is said that… жана He is said to… кыргызча: «дешет», «имиш» англисче The thieves are believed (escape) by boat last week.
-
B2-11 Have Something Done кыргызча: «чачымды кырктырдым» англисче кантип айтылат? I need to (have / my car / service).
Жооптор
A. Түзүлүшү
- to be invited
- being interrupted / to be interrupted
- He was offered a new contract.
- The dog is being looked after.
- We were sent the tickets.
- She got promoted last month.
B. Мааниси
- cleaning
- being
- We got caught in the rain.
- someone else
- is being
C. Катаны табыңыз
- The complaint was dealt with quickly.
- He got arrested last night. / He was arrested last night.
- The rules were explained to me.
- ✓ I don't like being photographed.
D. Текстте
- was given / got given
- been invited / got invited / gotten invited
- being interrupted / to be interrupted
- needed fixing / needed to be fixed
- got stuck
- at / over
E. Сиздин кезегиңиз
- I love being surprised, but I hate being kept waiting.
- My bike needs fixing, and the kitchen walls need painting.
F. Аралаш кайталоо
- will be built / is going to be built
- it to me
- to have escaped
- have my car serviced
