Reduced relative clauses: fjalitë përcaktore të shkurtuara në anglisht (the man standing there)
Reduced Relative Clauses: The Man Standing There
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të dini të shkurtoni fjalitë përcaktore – the people living next door, the car stolen last night, the first person to arrive – dhe të dalloni kur një fjali përcaktore nuk mund të shkurtohet.
Ideja kryesore
Ata që flasin e shkruajnë rrjedhshëm nuk i duan fjalët e tepërta. Te the woman who is standing by the door, fjalët who is nuk shtojnë asgjë të re. Dëgjuesi e kupton fjalinë edhe pa to. Prandaj anglishtja ju lejon t'i hiqni: the woman standing by the door.
Mendoni për një kopshtar me gërshërë. Pritni pjesët që bimës nuk i duhen – këtu fjalën lidhëse dhe foljen ndihmëse – dhe mbani pjesën që mbart kuptimin. Ajo që mbetet tregon marrëdhënien:
- forma -ing → emri e bën veprimin: the people living next door (ata jetojnë aty).
- past participle → diçka i bëhet emrit: the car stolen last night (dikush e vodhi).
- to-infinitive → pas the first / the last / the only / the next ose një sipëroreje: the first person to arrive (personi i parë që mbërriti).
Rezultati është më i shkurtër dhe më i rrjedhshëm. Është shumë i zakonshëm në lajme, njoftime, udhëzime dhe në shkrimin akademik.
Shqipja dhe anglishtja
Për kuptimin pësor shqipja punon njësoj: kemi pjesoren si mbiemër. «Makina e vjedhur mbrëmë» = the car stolen last night, «perimet e shitura në treg» = the vegetables sold at the market. Këtu keni avantazh.
Për kuptimin vepror shqipja nuk ka një formë të tillë para emrit. Themi «njerëzit që jetojnë ngjitur», «gruaja që po flet me babanë tënd»; «duke» nuk vjen pas emrit si përcaktor. Prandaj forma -ing pas emrit duhet mësuar si model i ri: the people living next door.
Kurthi i madh është tek disa pjesore shqipe me kuptim vepror: «mysafirët e ardhur dje», «pasagjerët e mbërritur me vonesë». Në shqip këto janë të natyrshme, por arrived pas emrit në anglisht nuk bën: duhet fjali e plotë (who arrived). Edhe foljet me -het («stadiumi që po riparohet») e fshehin pësoren: në anglisht ajo duhet të duket – the bridge being repaired. Dhe pas «i pari / i fundit / i vetmi» shqipja vazhdon me «që»; anglishtja preferon to-infinitive.
| Shqip | Kuptimi | Anglisht |
|---|---|---|
| Makina e vjedhur para shtëpisë sonë… | pësore | The car stolen from outside our house… – këtu është njësoj |
| Perimet e shitura në treg… | pësore | The vegetables sold at the market… – këtu është njësoj |
| Kush është gruaja që po flet me babanë tënd? | veprore | Who's the woman talking to your dad? |
| Pasagjerët që udhëtojnë për në Mançester… | veprore, fakt i përgjithshëm | Passengers travelling to Manchester… |
| Mysafirët e ardhur dje… | veprim i vetëm i kaluar | The guests who arrived yesterday… (jo arrived vetëm) |
| Problemet që po diskutohen sot… | pësore në zhvillim | The issues being discussed today… |
| Ishte gruaja e parë që shkoi në universitet. | pas «i pari» | She was the first woman to go to university. |
| Njeriu që mund të ngasë makinë. | modale | someone who can drive (pa shkurtim) |
Shkurt: «e vjedhur, e shitur» = past participle (si në shqip); «që po flet / që jeton» = -ing; «i pari që…» = the first to…; një veprim i vetëm i kaluar («i ardhur dje») = fjali e plotë.
Forma
Nga fjalia e plotë te fjalia e shkurtuar
| Lloji | Fjalia e plotë | E shkurtuar |
|---|---|---|
| Veprore | the people who live next door | the people living next door |
| Veprore (e vazhdueshme) | the man who is sitting there | the man sitting there |
| Pësore | the car which was stolen last night | the car stolen last night |
| Pësore (e vazhdueshme) | the issues that are being discussed | the issues being discussed |
| Pas first / last / only / next / sipërores | the first person who arrived | the first person to arrive |
| Njësoj, pësore | the last person who was told | the last person to be told |
Si shkurtohet
| Hapi | Veprimi |
|---|---|
| 1 | Kontrolloni: fjala lidhëse duhet të jetë kryefjala e fjalisë. |
| 2 | Veprore → hiqni fjalën lidhëse (dhe be nëse ka) → përdorni formën -ing. |
| 3 | Pësore → hiqni fjalën lidhëse + be → mbani past participle. |
| 4 | Pas first / last / only / next ose një sipëroreje → përdorni to-infinitive. |
Kur nuk shkurtohet
| Situata | ✅ Fjali e plotë | ❌ E shkurtuar |
|---|---|---|
| Një veprim i vetëm, i mbaruar në të kaluarën (veprore) | the man who called yesterday | the man calling yesterday |
| Fjala lidhëse është kundrinë | the film that I watched | the film watching |
| Folja ka modale ose formë të kryer | people who can drive / the man who has lived here for years | people driving (kuptim tjetër) / the man having lived here for years |
Përdorimi
1Kuptim vepror – forma -ing
Përdorni formën -ing kur emri e bën veprimin. Mund të zëvendësojë një folje në formë të vazhdueshme (who is talking), por edhe një folje të thjeshtë për një fakt të përgjithshëm ose një gjendje (who live, which contains). Me foljet e gjendjes forma -ing këtu është në rregull, edhe pse zakonisht ato nuk përdoren në formë të vazhdueshme. Në shqip këtu themi «që…».
2Kuptim pësor – past participle
Përdorni past participle kur diçka i bëhet emrit. Zëvendëson who / which / that + be + past participle në çdo kohë, edhe për një veprim të vetëm në të kaluarën. Në shqip shpesh: pjesorja si mbiemër («e vjedhur», «e shitur»).
3To-infinitive pas first, last, only, next dhe sipërores
Pas the first, the second, the last, the next, the only dhe sipëroreve (the youngest, the best) përdorni to-infinitive në vend të një fjalie përcaktore. Mund të jetë veprore ose pësore, dhe to have + past participle tregon një veprim më të hershëm. Në shqip: «i pari që…», «i vetmi që…».
4Kur fjalia përcaktore nuk mund të shkurtohet
Një fjali shkurtohet vetëm kur fjala lidhëse është kryefjala e saj. Me një folje veprore mos përdorni formën -ing për një veprim të vetëm, të mbaruar në të kaluarën – mbani fjalinë e plotë. Mbani fjalinë e plotë edhe kur folja ka një modale (can, should, will) ose një formë të kryer (has lived): forma -ing do ta humbiste atë kuptim. Kur fjala lidhëse është kundrinë, mund vetëm ta hiqni B1-20.
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Bora e rënë…» → the snow fallen. Në shqip pjesorja e disa foljeve vepron si mbiemër me kuptim vepror: «Bora e rënë mbrëmë e ka bllokuar rrugën për në Theth». Prandaj del the snow fallen last night. Në anglisht fallen pas emrit nuk bën: për një veprim të vetëm të kaluar duhet fjalia e plotë.
2. «Që po riparohet» → -ing pa being. Në shqip pësorja shpesh fshihet te foljet me -het: «Stadiumi që po riparohet pranë shkollës sonë është i mbyllur deri në pranverë». Prandaj del vetëm repairing, sikur stadiumi të riparonte diçka. Në anglisht pësorja në zhvillim duhet të duket: being + past participle.
3. «I pari që…» → the first that. «Arbeni ishte i pari në klasë që gjeti punë». Shqipja vazhdon gjithmonë me «që», prandaj del the first that found. Pas the first / the last / the only anglishtja e natyrshme do to-infinitive.
Mos i ngatërroni
-ing (veprore) apo past participle (pësore) – Kush e bën veprimin? Punon si boring / bored te A2-30.
fjali e shkurtuar apo heqja e kundrinës – dy shkurtore të ndryshme. Kur fjala lidhëse është kundrinë, thjesht e hiqni B1-20; kur është kryefjalë, e shkurtoni me pjesore.
fjali përcaktore e shkurtuar apo fjali me pjesore – Fjalia e shkurtuar vjen menjëherë pas një emri dhe tregon cilin. Një fjali me pjesore në fillim të fjalisë përshkruan çfarë bëri kryefjala; mësohet te B2-10.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- Fjalitë dalluese të shkurtuara nuk kanë presje dhe nuk kanë pauzë: The man standing there is my boss. Një fjali shtesë e shkurtuar i mban presjet B2-08: The bridge, built in 1890, is still in use.
- Kujdes me pjesoret e parregullta: written, taken, built, stolen, chosen, held, sold, sent.
- Drejtshkrimi i -ing: hiqet e-ja që nuk shqiptohet (leave → leaving), dyfishohet bashkëtingëllorja e fundit pas një zanoreje të shkurtër të theksuar (sit → sitting), lie → lying.
- -ing është /ɪŋ/: /ŋ/ është tingull i vetëm hundor, si «n» para «g» te «këngë», por pa «g» të shqiptuar në fund. Mos thoni «living-g».
- Pjesorja nuk theksohet më shumë se emri: the people living next door thuhet rrjedhshëm si një grup, me theksin kryesor te door /dɔː/ (UK), /dɔːr/ (US).
Rregulli i artë
Pritni fjalën lidhëse dhe foljen ndihmëse: emri e bën veprimin → -ing; diçka i bëhet atij → past participle (si «e vjedhur» në shqip); pas first / last / only / next / sipërores → to-infinitive. Shkurtoni vetëm kur fjala lidhëse është kryefjalë, dhe mos përdorni -ing ose një pjesore si «arrived» për një veprim të vetëm të mbaruar, as në vend të një modaleje ose një forme të kryer.
Ushtrime
A. Forma
Shkurtoni fjalitë përcaktore.
-
Shkurtoni: The girl who is playing the piano is only eight.
-
Shkurtoni: The bridge which was built in 1890 is still in use.
-
Shkurtoni: She was the first person in our town who drove an electric car.
-
Shkurtoni: Students who want to join the trip should sign up today.
-
Shkurtoni: The problems that are being discussed are serious.
-
Shkurtoni: He was the only player who was chosen for both teams.
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen e saktë.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: The money … at the event went to charity.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: Do you know the guy … the red jacket?
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: She was the only candidate … every question correctly.
-
A mund të shkurtohet kjo fjali? "the dress that she bought last week" …fjala lidhëse është kundrinë
-
A mund të shkurtohet kjo fjali? "the train that leaves at 9:15" …the train leaving at 9:15
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
The email sending by the bank was a scam.
-
The woman phoning the office this morning didn't leave her name.
-
The people waiting outside have been there for an hour.
-
The house built by my grandfather it is still standing.
D. Në kontekst
Lexoni njoftimin dhe vendosini foljet në kllapa në formën e duhur.
Passengers 16 (travel) to the airport should use platform 2. Trains 17 (leave) after 11 p.m. will stop at all stations. Luggage 18 (leave) unattended will be removed. The last train 19 (stop) at Hill Park tonight departs at 23:40. Tickets 20 (buy) on the train cost 50% more.
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Përshkruani dy njerëz në një foto ose në dhomën ku jeni, me forma -ing.
-
Shkruani për një arritje me the first / the only / the youngest + to-infinitive.
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
B2-08 Non-defining relative clauses: fjalitë përcaktore me presje në anglisht My sister, ___ lives in Madrid, is a doctor. …
-
A2-30 Bored apo Boring? Mbiemrat me -ed dhe -ing në anglisht The film was really ….
-
B1-11 Diateza pësore në të gjitha kohët dhe me foljet modale: is being done, has been done, must be done The new hospital (build) at the moment.
-
B2-07 Need, needn't have dhe be supposed to: detyrimi dhe nevoja në anglisht The bus (supposed to arrive) at eight, but it came at half past.
Përgjigjet
A. Forma
- The girl playing the piano is only eight.
- The bridge built in 1890 is still in use.
- She was the first person in our town to drive an electric car.
- Students wanting to join the trip should sign up today.
- The problems being discussed are serious.
- He was the only player to be chosen for both teams. / He was the only player chosen for both teams.
B. Kuptimi
- raised
- wearing
- to answer
- No
- Yes
C. Gjeni gabimin
- The email sent by the bank was a scam.
- The woman who phoned the office this morning didn't leave her name. / The woman who called the office this morning didn't leave her name.
- ✓ The people waiting outside have been there for an hour.
- The house built by my grandfather is still standing.
D. Në kontekst
- travelling
- leaving
- left
- to stop / stopping
- bought
E. Radha juaj
- The man sitting by the window is reading a newspaper. The woman wearing a red coat is my neighbour.
- My grandmother was the first person in her village to go to university.
F. Përsëritje e përzier
- who
- boring
- is being built
- was supposed to arrive
