Must, Have To, Mustn't, Don't Have To: дүрэм, үүрэг, хоригийг монголоор тайлбарлав
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Энэ хуудсанд
Зорилго
Энэ хичээлийн дараа та дүрэм, үүргийн тухай ярьж, юу хийж болохгүйг, юу хийх шаардлагагүйг хэлж чадна. Үүнд must, have to, mustn't, can't, don't have to туслана – одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагт.
Гол санаа
Must, have to хоёулаа «энэ шаардлагатай» гэсэн утгатай. Ялгаа нь ихэвчлэн дарамт хаанаас ирж байгаад оршино. Must-д дарамт ихэвчлэн ярьж буй хүнээс ирдэг: I must call my mum – би үүнийг чухал гэж бодож байна. Have to-д гаднаас ирдэг: дарга, хууль, хуваарь. I have to wear a uniform – ажил маань тэгж шаарддаг.
Үгүйсгэлүүд нь огт өөр бөгөөд энэ бол хичээлийн хамгийн чухал хэсэг. Хоёр зүйлийг төсөөлөөрэй. Mustn't бол музейн улаан хашлага олс: бүү давж ор – зөвшөөрөхгүй. Don't have to бол хоолны цэс: та өөрөө сонгоно. You mustn't park here (хориотой). You don't have to pay (шаардлагагүй – гэхдээ хүсвэл төлж болно).
Эцэст нь, must бол can шиг модаль үйл үг: хэзээ ч хувирдаггүй, өнгөрсөн цагийн хэлбэргүй. Have to бол энгийн үйл үг тул бүх цагт орж чадна: had to, will have to.
Монгол хэл ба англи хэл
Монголоор «-х ёстой» нэг л хэлбэр нь must-ийг ч, have to-г ч илэрхийлнэ: «Би эмээ рүүгээ залгах ёстой» (өөрийн мэдрэмж), «Ажил дээрээ хослол өмсөх ёстой» (компанийн дүрэм). Англиар дарамт хаанаас ирж байгаагаас хамаарч сонгоно, гэхдээ ихэнхдээ хоёулаа зөв. Харин үгүйсгэлд ялгаа маш чухал: «-ж болохгүй» = mustn't / can't (хориг), «-х шаардлагагүй», «-х албагүй» = don't have to. Хамгийн аюултай нь «-х хэрэггүй»: энэ нь «шаардлагагүй» ч, «бүү хий» ч гэсэн утгатай тул англиар аль утгыг хэлж байгаагаа бодоорой.
Өөр нэг ялгаа: монгол «ёстой» цагаар хувирна («ёстой байсан», «хэрэгтэй болсон», «хэрэгтэй болно»), харин англи must-д өнгөрсөн, ирээдүй цагийн хэлбэр байхгүй. Өнгөрсөнд had to, ирээдүйд will have to.
| Монголоор | Англиар | Юу өөр вэ |
|---|---|---|
| Би эмээ рүүгээ залгах ёстой. | I must call my grandmother. | өөрийн мэдрэмж → must |
| Би ажил дээрээ хослол өмсөх ёстой. | I have to wear a suit at work. | гаднын дүрэм → have to; монголоор ижил «ёстой» |
| Би / Тэр явах ёстой. | I / She must go. | энд адилхан: хүнээрээ хувирахгүй |
| Тэр энэ эмийг уух ёстой. | She has to take this medicine. | have to хувирна: he / she / it → has to |
| Тэр утсанд хүрч болохгүй. | You mustn't touch that wire. | хориг → mustn't / can't |
| Мөнгө төлөх шаардлагагүй. | You don't have to pay. | шаардлагагүй → don't have to |
| Эрт босох хэрэггүй. | You don't have to get up early. / You shouldn't… | «-х хэрэггүй» хоёр утгатай: бодоорой |
| Өчигдөр оройтож ажиллах хэрэгтэй болсон. | I had to work late yesterday. | өнгөрсөнд must биш, had to |
| Та такси барих хэрэгтэй болно. | You'll have to take a taxi. | will must биш, will have to |
| Би сэлж чадахгүй. / Энд зураг авч болохгүй. | I can't swim. / You can't take photos here. | монголоор хоёр өөр хэлбэр, англиар нэг can't |
Товчхондоо: «-х ёстой» = must эсвэл have to; «-ж болохгүй» = mustn't / can't; «шаардлагагүй, албагүй» = don't have to; өнгөрсөнд had to, ирээдүйд will have to.
Бүтэц
Must – модаль үйл үг: бүх өгүүлэгдэхүүнтэй ижил хэлбэртэй, араас нь үйл үгийн үндсэн хэлбэр ирнэ.
| Хэлбэр | Жишээ |
|---|---|
| Батлах | I / you / she / we / they must go. |
| Үгүйсгэх | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Асуулт (ховор, нэлээд албан) | Must I go? |
Have to – энгийн үйл үг: өгүүлэгдэхүүнээр хувирч, үгүйсгэл, асуултад do / does / did хэрэглэнэ.
| Хэлбэр | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Батлах | I have to work. | She has to work. |
| Үгүйсгэх | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Асуулт | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Богино хариулт | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Өнгөрсөн ба ирээдүй – must өнгөрсөн хэлбэргүй, will-ийн дараа ирж чадахгүй тул have to хэрэглэнэ.
| Цаг | Хэлбэр | Жишээ |
|---|---|---|
| Өнгөрсөн | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Өнгөрсөн цагийн асуулт | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Ирээдүй | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Утгын зураг
| Хэллэг | Утга |
|---|---|
| must / have to | Шаардлагатай. |
| mustn't / can't | Зөвшөөрөхгүй. Бүү хий! |
| don't have to | Шаардлагагүй. Та өөрөө сонгоно. |
Хэрэглээ
1Must – ярьж буй хүний өөрийн мэдрэмж
Та өөрөө ямар нэг зүйлийг шаардлагатай, чухал гэж бодож байвал must хэрэглэнэ. Хүчтэй хувийн зөвлөмжид ч түгээмэл.
2Must – бичмэл дүрэм, мэдэгдэл
Must бичгээр гаргасан дүрэм, тэмдэг, маягт, зааварт маш түгээмэл.
3Have to – гаднаас ирсэн үүрэг
Үүрэг нь дүрэм, эрх мэдэлтэй хүн, хууль эсвэл нөхцөл байдлаас ирж байвал have to хэрэглэнэ. Өдөр тутмын хэвшил, тохиролцоонд энгийн сонголт. Британийн албан бус ярианд have got to ('ve got to) ижил утгатай: I've got to go.
4Mustn't ба can't – хориг
Ямар нэг зүйлийг зөвшөөрөхгүй, эсвэл маш муу санаа гэж хэлэхэд mustn't хэрэглэнэ. Өдөр тутмын ярианд дүрмийн тухай can't их түгээмэл. Mustn't голдуу британи; америк англиар can't эсвэл don't энгийн сонголт.
5Don't have to – үүрэг байхгүй
Ямар нэг зүйл шаардлагагүй бол don't / doesn't have to хэрэглэнэ. Та хийж болно, гэхдээ заавал биш.
6Had to ба will have to – өнгөрсөн ба ирээдүй
Must өнгөрсөн хэлбэргүй. Өнгөрсөн үүрэгт had to, ирээдүйд will have to хэрэглэнэ. (Must-ээр өөрийн ойрын төлөвлөгөөний тухай ярьж болно – I must call her tomorrow – гэхдээ will-ийн дараа хэзээ ч ирэхгүй.)
Түгээмэл алдаа
Монголчуудад тохиолддог урхи
1. «-х хэрэггүй» → don't have to (хоригийн утгаар). Монголоор «Эмээгийн гэрийн төмөр зуух их халуун, хүүхдүүд гараараа хүрэх хэрэггүй» гэдэг нь сэрэмжлүүлэг, хориг. Харин үгчлэн don't have to гэвэл «шаардлагагүй, хүсвэл болно» гэсэн утга гарна. Хориг бол mustn't эсвэл can't.
2. «Бэлдэх шаардлагагүй» → mustn't. Эсрэгээрээ ч алдаа гардаг: mustn't-ийг «заавал биш» гэж ойлгоод шаардлагагүй зүйлд хэрэглэдэг. «Дүүгийн сургууль үнэгүй өдрийн хоол өгдөг тул ээж хоолны сав бэлдэх шаардлагагүй» гэдэг нь хориг биш, чөлөө.
3. «Тэр … -х ёстой» → she have to. Монгол «ёстой» хүнээрээ хувирдаггүй: «Би ч, Номин ч зун жуулчидтай англиар ярих ёстой». Тиймээс have to-г ч хувиргахгүй орхих нь элбэг. Have to бол энгийн үйл үг: he / she / it → has to, асуултад does.
4. «-х ёстой байсан» → must + өнгөрсөн цаг. Монголоор «ёстой»-д «байсан» нэмэхэд л өнгөрсөн болдог тул англиар must-ийг өнгөрсөн үйл явдалд хэрэглэх нь элбэг: «Хархорины ойролцоо машин маань эвдрэхэд бид тусламж дөрвөн цаг хүлээх ёстой байсан». Must өнгөрсөн цагийг илэрхийлж чадахгүй: had to.
5. «-х ёстой» → must to. «-х ёстой» нь need to-тэй төстэй сонсогддог тул must-ийн дараа to нэмэх нь элбэг: «Гадаадын жуулчин бүр Тэрэлжийн байгалийн цогцолборт газарт орохдоо хураамж төлөх ёстой». Must-ийн дараа to-гүй үндсэн хэлбэр (have to-д л to бий).
Бүү андуураарай
mustn't эсвэл don't have to – Mustn't бол улаан хашлага: бүү хий. Don't have to бол цэс: та сонгоно. Монголоор «-ж болохгүй» ба «-х шаардлагагүй».
must эсвэл have to (батлах) – Ихэнхдээ хоёулаа болно. Must илүү хувийн сонсогддог; have to гаднын дүрэм, нөхцөл байдлыг заана. Америк англиар ярианд have to хамаагүй түгээмэл. Монголоор хоёулаа «-х ёстой».
can't (зөвшөөрөхгүй) эсвэл can't (чадахгүй) – Хэлбэр нь адилхан; утгыг нөхцөл байдал шийднэ. Монголоор хоёр өөр: «-ж болохгүй» ба «-ж чадахгүй». Чадвар: A1-17-ийг үзнэ үү.
дүрмийн must эсвэл дүгнэлтийн must – She must be tired бол дүрэм биш; «тэр ядарсан байх гэдэгт би итгэлтэй байна» гэсэн утга. Энэ хэрэглээ B1-16-д бий. Need to, needn't B2-07-д бий.
Зөв бичих ба дуудлага
- mustn't /ˈmʌsnt/: эхний t дуудагдахгүй – «MUS-nt», «must-nt» биш. /ʌ/ эгшиг монгол хэлэнд байхгүй: амаа бага зэрэг ангайж, уруулаа дугуйлалгүй, богино, сул «а» гэж хэлээрэй.
- Өгүүлбэр дотор must ихэвчлэн сулардаг: /məst/ эсвэл /məs/ – I must go.
- have to /ˈhæftə/, has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/ – /d/ нь /t/ дотор алга болно. have дахь v араас нь /t/ ирдэг тул /f/ шиг дуудагдана: доод уруулаа дээд шүдэндээ хүргээд агаар үлээгээрэй, «п» биш. /æ/ авиа монгол хэлэнд байхгүй: «а»-гаас амаа илүү өргөн ангайж, хэлээ доош тавиарай. Бичихдээ үргэлж бүтэн хэлбэрээр; «hafta» гэж хэзээ ч бичихгүй.
- have to-д have-ийг товчлохгүй: I have to go (албан бусаар I've got to go).
- has to, have to дахь /h/ бол зүгээр л амьсгал. Монгол «х» шиг хоолойгоо хахуулж бүү хэлээрэй.
Алтан дүрэм
Mustn't = бүү хий – зөвшөөрөхгүй. Don't have to = шаардлагагүй – та сонгоно. Must өнгөрсөн хэлбэргүй: өнгөрсөнд had to, will-ийн дараа will have to. Санаарай: «-ж болохгүй» = mustn't / can't, «шаардлагагүй, албагүй» = don't have to, «-х хэрэггүй»-г англиар орчуулахаасаа өмнө утгыг нь бодоорой.
Дасгал
A. Бүтэц
Хаалтанд байгаа үгийг зөв хэлбэрт оруулна уу.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
Нөхөөрэй: you have to wear a uniform at your school?
-
Үгүйсгэх хэлбэрт оруулна уу: He has to pay.
-
Ирээдүй цагт оруулна уу: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Өнгөрсөн цагийн асуулт зохионо уу: you / have to / wait / long?
B. Утга
Нөхцөл байдалд тохирох хувилбарыг сонгоно уу.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: You … cross the road when the light is red.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: It's Sunday, so I … get up early.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: Entry is free. You … pay.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: It's a secret. You … tell anyone!
-
Зөв хариултыг сонгоно уу. Музейд: "Sorry, you … take photos here."
C. Алдааг олоорой
Өгүүлбэр бүр нэг алдаатай эсвэл зөв байна. Засварласан өгүүлбэрийг бичнэ үү, эсвэл correct гэж бичнэ үү.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Нөхцөл байдалд
Харилцан яриаг уншаад дутуу үгийг нөхөөрэй. must, mustn't, can't эсвэл have to-гийн аль нэг хэлбэрийг хэрэглээрэй.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Таны ээлж
Өөрийнхөө тухай англиар бичээрэй.
-
Энэ долоо хоногт заавал хийх хоёр зүйл, хийх шаардлагагүй нэг зүйлээ бичнэ үү.
-
Гэр, сургууль эсвэл ажлынхаа хоёр дүрмийг mustn't эсвэл can't-тай бичнэ үү.
F. Холимог давталт
Өмнөх хичээлүүдээ давтаарай.
-
A1-17 Can ба can't монголоор: чадвар, зөвшөөрөл, хүсэлт, боломж Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect эсвэл Past Simple? Ялгааг монголоор тайлбарлав I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will: шийдвэр, амлалт, таамаглал – will, won't, shall-ыг монголоор тайлбарлав It's late. I think I (take) a taxi.
Хариулт
A. Бүтэц
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Утга
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Алдааг олоорой
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Нөхцөл байдалд
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Таны ээлж
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Холимог давталт
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
