SlowingoГрамматика
A2 22 / 38

Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы

Must, Have To, Mustn't, Don't Have To

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ережелер мен міндеттер туралы айта аласыз, неге рұқсат жоқ екенін және неге қажеті жоқ екенін айта аласыз. Ол үшін must, have to, mustn't, can't және don't have to сөздерін осы шақта, өткен шақта және келер шақта қолданасыз.

Негізгі идея

Must те, have to да «бұл қажет» дейді. Айырмашылығы көбінесе қысымның қайдан келетінінде. Must болғанда қысым әдетте сөйлеушінің өзінен шығады: I must call my mum, яғни мен мұны маңызды деп санаймын. Have to болғанда қысым сырттан келеді: басшыдан, заңнан, кестеден. I have to wear a uniform, өйткені жұмысым солай талап етеді.

Болымсыз түрлері мүлде басқа, және сабақтың ең маңызды бөлігі осы. Екі нәрсені елестетіңіз. Mustn't — мұражайдағы қызыл арқан тосқауыл: одан өтпеңіз, бұған рұқсат жоқ. Don't have to — мәзір: таңдау өзіңізде. You mustn't park here (тыйым салынған). You don't have to pay (қажеті жоқ, бірақ қаласаңыз, төлей аласыз).

Соңғысы: must — can сияқты модаль етістік. Ол ешқашан өзгермейді және оның өткен шақ түрі жоқ. Have to — қарапайым етістік, сондықтан ол кез келген шаққа ауыса алады: had to, will have to.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде міндетті айтудың бірнеше жолы бар: керек («баруым керек»), тиіс («баруға тиіспін»), міндетті және тура келу («баруға тура келді»). Бірақ «өз ойым» мен «сырттан келген ереже» арасындағы айырмашылықты қазақша сөз емес, жағдай көрсетеді. Ағылшын тілінде таңдауды өзіңіз жасайсыз: өз шешіміңіз болса көбіне must, сыртқы ереже немесе жағдай болса have to. Ең үлкен қауіп болымсыз түрде. Сөзбе-сөз алсақ, «керек емес» = «must + not» сияқты көрінеді, бірақ ағылшынша mustn't «керек емес» емес, «-уға болмайды» дегенді білдіреді. «Қажеті жоқ, міндетті емес» мағынасы үшін don't have to керек. Өткен және келер шақта қазақшадағы тура келді / тура келеді тіркестері had to / will have to тіркестеріне өте жақсы сәйкес келеді.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Әжеме қоңырау шалуым керек.өз ойым, өзім маңызды деп санаймынI must call my grandmother.
Жұмыста костюм киюге тиіспін.сыртқы ереже (компания)I have to wear a suit at work.
Бұл жерге көлік қоюға болмайды.тыйымYou mustn't park here. / You can't park here.
Төлеу міндетті емес. / Төлеуіңіз керек емес.қажеті жоқ, таңдау сіздеYou don't have to pay.
Кеше жұмыста кешке қалуға тура келді.өткендегі міндетI had to work late yesterday.
Такси алуға тура келеді.келешектегі міндетYou'll have to take a taxi.
Сенбіде жұмыс істеуіңіз керек пе?міндет туралы сұрақDo you have to work on Saturdays?

Құрылым

Must — модаль етістік: барлық бастауышпен бірдей түрде келеді, одан кейін етістіктің негізгі түрі (base form) тұрады.

ТүріМысал
Хабарлы сөйлемI / you / she / we / they must go.
Болымсыз сөйлемI / you / she / we / they mustn't (must not) go.
Сұрақ (сирек, біршама ресми)Must I go?

Have to — қарапайым етістік: бастауышқа қарай өзгереді, болымсыз және сұраулы сөйлемде do / does / did көмекші етістігін қолданады.

ТүріI / you / we / theyhe / she / it
Хабарлы сөйлемI have to work.She has to work.
Болымсыз сөйлемI don't have to work.She doesn't have to work.
СұрақDo you have to work?Does she have to work?
Қысқа жауаптарYes, I do. / No, I don't.Yes, she does. / No, she doesn't.

Өткен шақ пен келер шақ — must сөзінің өткен шақ түрі жоқ және ол will сөзінен кейін келмейді, сондықтан have to қолданыңыз.

УақытТүріМысал
Өткен шақhad to / didn't have toWe had to wait an hour.
Өткен шақтағы сұрақDid you have to…?Did you have to pay?
Келер шақwill have to / won't have toYou'll have to book early.

Мағына картасы

ТіркесМағынасы
must / have toБұл қажет.
mustn't / can'tБұған рұқсат жоқ. Мұны істемеңіз!
don't have toБұл қажет емес. Таңдау өзіңізде.

Қолданылуы

1Must: сөйлеушінің өз міндет сезімі

Бір нәрсені өзіңіз қажет немесе маңызды деп санасаңыз, must қолданыңыз. Ол біреуге бір нәрсені қатты ұсынғанда да жиі айтылады.

I must call my grandmother this weekend.
Осы демалыста әжеме қоңырау шалуым керек.
өз ойым → must
We must get a new sofa. This one is terrible.
Жаңа диван алуымыз керек. Мынауы тым нашар.
You must try the cheesecake here. It's amazing!
Мұндағы чизкейкті міндетті түрде татып көр. Керемет!
қатты ұсыныс, ереже емес
I really must go now. It's late.
Енді шынымен кетуім керек. Кеш болып қалды.

2Must: жазбаша ережелер мен хабарландырулар

Must жазбаша ережелерде, белгілерде, анкеталар мен нұсқаулықтарда өте жиі кездеседі.

Passengers must show their tickets to the driver.
Жолаушылар билеттерін жүргізушіге көрсетуге тиіс.
ресми ереже: қазақшада «тиіс»
All visitors must sign in at reception.
Барлық келушілер тіркеу орнында тіркелуі тиіс.
Answers must be in black ink.
Жауаптар қара сиямен жазылуы керек.
қазақшада ырықсыз етіс «жазылуы»

3Have to: сырттан келген міндет

Міндет ережеден, басшыдан, заңнан немесе жағдайдан келсе, have to қолданыңыз. Күнделікті әдеттер мен келісілген істер үшін де әдеттегі таңдау осы. Бейресми британ ағылшынында have got to ('ve got to) да осы мағынада айтылады: I've got to go.

I have to wear a suit at work.
Жұмыста костюм киюге тиіспін.
компания ережесі → have to
She has to take this medicine twice a day.
Ол бұл дәріні күніне екі рет ішуі керек.
дәрігер айтқан; «ол» әйел → she has to
We have to be at the airport by six.
Сағат алтыға дейін әуежайда болуымыз керек.
ұшақтың уақыты
My son has to do an hour of homework every evening.
Ұлым күн сайын кешке бір сағат үй тапсырмасын орындауы керек.
he/she → has to
Do you have to work on Saturdays?
Сенбі күндері жұмыс істеуіңіз керек пе?
сұрақ do арқылы: Do you have to…?

4Mustn't және can't: тыйым

Бір нәрсеге рұқсат жоқ немесе ол өте жаман ой екенін айту үшін mustn't қолданыңыз. Күнделікті сөйлеуде ережелер үшін can't өте жиі айтылады. Mustn't негізінен британ ағылшынына тән; американ ағылшынында әдетте can't немесе don't айтылады. Қазақшада мұның бәрі «-уға болмайды» немесе «-маңыз».

You mustn't touch that wire. It's dangerous.
Ол сымды ұстауға болмайды. Қауіпті.
«болмайды» → mustn't
We mustn't forget Dad's birthday this year.
Биыл әкемнің туған күнін ұмытпауымыз керек.
«ұмытпауымыз керек» → mustn't forget
You can't park here. It's for buses only.
Бұл жерге көлік қоюға болмайды. Тек автобустарға арналған.
can't = рұқсат жоқ
Students can't use their phones during the exam.
Емтихан кезінде студенттерге телефон қолдануға болмайды.

5Don't have to: міндет жоқ

Бір нәрсе қажет болмаса, don't / doesn't have to қолданыңыз. Оны істей аласыз, бірақ істемесеңіз де болады. Қазақшадағы «қажеті жоқ», «міндетті емес», «-удың керегі жоқ» тіркестері осыған сәйкес келеді.

You don't have to bring anything. We've got lots of food.
Ештеңе әкелудің қажеті жоқ. Бізде тамақ көп.
қажеті жоқ → don't have to, mustn't емес
He doesn't have to get up early on Sundays.
Жексенбі күндері оған ерте тұрудың қажеті жоқ.
«ол» ер адам → he doesn't have to
It's free. You don't have to pay.
Бұл тегін. Төлеу міндетті емес.
We don't have to decide today.
Бүгін шешуіміз міндетті емес.

6Had to және will have to: өткен шақ пен келер шақ

Must сөзінің өткен шақ түрі жоқ. Өткендегі міндет үшін had to қолданыңыз. Келешек үшін will have to қолданыңыз. (Must өз жоспарларыңызға қатысты жақын келешек туралы айта алады, мысалы I must call her tomorrow, бірақ ол ешқашан will сөзінен кейін келмейді.) Қазақшадағы «тура келді» мен «тура келеді» осы екі түрге өте жақын.

I had to work late yesterday.
Кеше жұмыста кешке қалуға тура келді.
«тура келді» → had to
We didn't have to show our passports at the border.
Шекарада төлқұжаттарымызды көрсетудің қажеті болмады.
өткендегі «қажеті жоқ» → didn't have to
Did you have to wait long at the doctor's?
Дәрігердің қабылдауында ұзақ күтуге тура келді ме?
Did you have to…?
You'll have to take a taxi. There are no buses after midnight.
Такси алуға тура келеді. Түн ортасынан кейін автобус жүрмейді.
«тура келеді» → will have to
They won't have to change trains. It's a direct service.
Оларға пойыз ауыстырудың қажеті болмайды. Бұл тікелей рейс.

Жиі кездесетін қателер

⚠️You don't have to smoke in the hospital.
✅You mustn't smoke in the hospital.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы қате: don't have to = қажеті жоқ. Ереже үшін mustn't (немесе can't) қолданыңыз.
❌I musted leave early yesterday.
✅I had to leave early yesterday.
must сөзінің өткен шақ түрі жоқ.
❌She must to study tonight.
✅She must study tonight.
must сөзінен кейін to қойылмайды.
❌He have to wear a uniform.
✅He has to wear a uniform.
he / she / it → has to.
❌Do you must work tomorrow?
✅Do you have to work tomorrow?
must do көмекші етістігімен келмейді; have to қолданыңыз.
❌She doesn't has to come.
✅She doesn't have to come.
doesn't сөзінен кейін have.
❌I will must go.
✅I will have to go.
Екі модаль етістік қатар тұрмайды: will have to.
❌He musts finish today.
✅He must finish today.
must сөзіне ешқашан -s жалғанбайды.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Керек емес» → mustn't. Мектепте «керек = must» деп жаттаймыз, сондықтан «керек емес» дегенді mustn't деп аудару өте оңай. Бірақ mustn't «қажеті жоқ» емес, «болмайды, тыйым салынған» дегенді білдіреді. «Қажеті жоқ, міндетті емес» мағынасында don't have to қолданыңыз. A2-21 қараңыз.

⚠️(Досыңыз кешке бірдеңе әкелейін бе деп сұрап жатыр.) You mustn't bring a cake. We've already bought one.
✅You don't have to bring a cake. We've already bought one.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ mustn't «торт әкелуге болмайды» деген тыйым сияқты естіледі; сіз «қажеті жоқ» демексіз.
⚠️(Курсқа тіркелу үшін фото тапсыру міндетті емес.) Students mustn't send a photo.
✅Students don't have to send a photo.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы «фото жіберуге тыйым салынған» болып шығады.

2. «Керек болды» → must. Қазақшада «керек» сөзін өткен шаққа оңай қоямыз: «баруым керек болды». Ағылшыншада must өзгермейді, оның өткен шақ түрі жоқ. Өткен шақта had to қолданыңыз.

❌Last week Erlan must stay at home with his little brother.
✅Last week Erlan had to stay at home with his little brother.
❌When I was at school, we must wear a white shirt on Mondays.
✅When I was at school, we had to wear a white shirt on Mondays.

3. «Керек болады» → will must. Келешек туралы айтқанда «керек болады» сөзбе-сөз will must болып шығып қалады. Екі модаль етістік қатар тұрмайды: will have to деңіз.

❌After the operation, Madina will must rest for a month.
✅After the operation, Madina will have to rest for a month.

4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада сұрақ сұрау сөзімен немесе ма/ме шылауымен жасалады, ал сөз тәртібі сол күйі қалады: «Жобаны қашан тапсыруымыз керек?». Ағылшыншада have to қарапайым етістік, сондықтан сұраққа do / does / did керек және ол бастауыштың алдында тұрады.

❌When we have to hand in the project?
✅When do we have to hand in the project?
❌Why your brother has to work at night?
✅Why does your brother have to work at night?

Шатастырмаңыз

mustn't және don't have to — Mustn't — арқан тосқауыл: мұны істемеңіз. Don't have to — мәзір: таңдау өзіңізде. Қазақшада: «-уға болмайды» және «қажеті жоқ».

You mustn't wear shoes in the temple.
Ғибадатханаға аяқ киіммен кіруге болмайды.
рұқсат жоқ
You don't have to wear a tie to the party.
Кешке галстук тағып келу міндетті емес.
қажет емес, бірақ тағуға болады

must және have to (хабарлы сөйлемде) — Көбінесе екеуі де мүмкін. Must жеке сезім сияқты естіледі; have to сыртқы ережеге немесе жағдайға нұсқайды. Американ ағылшынында ауызша сөйлеуде have to әлдеқайда жиі қолданылады.

I must eat less chocolate.
Шоколадты азырақ жеуім керек.
өз шешімім
I have to stop at the bank. They close at four.
Банкке соғуым керек. Олар сағат төртте жабылады.
жағдай

can't (рұқсат жоқ) және can't (қабілет жоқ) — Түрі бірдей, мағынасын контекст көрсетеді. Қазақшада бұлар әртүрлі: «-уға болмайды» және «-а алмаймын». Қабілет туралы A1-17 қараңыз.

You can't take photos in the museum.
Мұражайда суретке түсіруге болмайды.
ереже
I can't swim.
Мен жүзе алмаймын.
қабілет

must ереже ретінде және must болжам ретінде — She must be tired ереже емес, «Ол шаршаған болуы керек, мен сенімдімін» дегенді білдіреді. Бұл қолданыс B1-16 сабағында. Need to мен needn't B2-07 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • mustn't /ˈmʌsnt/: бірінші t оқылмайды. Екі буын: «MUS» және «nt». /s/ дыбысынан кейін тіл бірден /n/ дыбысына көшеді; арасына дауысты қоспаңыз.
  • /ʌ/ дыбысы қысқа, ауыз сәл ашық, ерін босаңсыған. Ол қазақтың а дыбысына жақын, бірақ қысқарақ әрі тілдің ортасынан айтылады. Оны о немесе у деп айтпаңыз: жазылуы u болғанымен, бұл у дыбысы емес.
  • Сөйлемде must жиі әлсіз айтылады: /məst/ немесе /məs/. I must go сөйлемінде екпін go сөзіне түседі.
  • have to /ˈhæftə/: /æ/ дыбысы қазақтың ә дыбысына өте жақын, бұл сізге оңай. v дыбысы /f/ болып естіледі, өйткені одан кейін /t/ келеді. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: /d/ дыбысы /t/ ішінде жоғалып кетеді. Жазғанда әрқашан толық түрін жазыңыз.
  • /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан жай ғана ауа шығады, қырылдамайды.
  • have to тіркесінде have сөзін қысқартпаңыз: I have to go деңіз (бейресми түрде I've got to go).

Алтын ереже

Mustn't = мұны істемеңіз, рұқсат жоқ («-уға болмайды»). Don't have to = бұл қажет емес, таңдау өзіңізде («қажеті жоқ», «міндетті емес»). Must сөзінің өткен шақ түрі жоқ: өткен шақ үшін had to, will сөзінен кейін will have to қолданыңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

have to сөзінің дұрыс түрін қолданыңыз немесе сөйлемді нұсқау бойынша өзгертіңіз.

  1. My sister (have to) work every Saturday.
  2. Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
  3. you have to wear a uniform at your school?
  4. Болымсыз түрге айналдырыңыз: He has to pay.
  5. Келер шаққа айналдырыңыз: I have to take a taxi. (tomorrow)
  6. Өткен шақта сұрақ құраңыз: you / have to / wait / long?

B. Мағына

Мағынаға қарай жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: You … cross the road when the light is red.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's Sunday, so I … get up early.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Entry is free. You … pay.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's a secret. You … tell anyone!
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз. Мұражайда: "Sorry, you … take photos here."

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. She must to finish the report today.
  2. I musted call the bank yesterday.
  3. He don't have to pay.
  4. We'll have to leave early tomorrow.

D. Мәтін ішінде

must, mustn't, can't немесе have to тіркесінің бір түрін қолданыңыз.

First day at work
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Осы аптада істеуге тиіс екі ісіңізді және істеудің қажеті жоқ бір ісіңізді жазыңыз.
  2. Үйіңізге, мектебіңізге немесе жұмысыңызға арналған екі ережені mustn't немесе can't арқылы жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-17 Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік
    Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
  2. A2-19 Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен
    I (work) late three times this week.
  3. A2-04 Will қазақша: шешім, ұсыныс, уәде және болжам
    It's late. I think I (take) a taxi.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. has to
  2. had to
  3. Do
  4. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  5. I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
  6. Did you have to wait long?

B. Мағына

  1. mustn't
  2. don't have to
  3. don't have to
  4. mustn't
  5. can't

C. Қатені табыңыз

  1. She must finish the report today.
  2. I had to call the bank yesterday.
  3. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  4. ✓ We'll have to leave early tomorrow.

D. Мәтін ішінде

  1. don't have to / do not have to
  2. have to / must
  3. mustn't / must not / can't / cannot
  4. have to
  5. had to

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
  2. You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.

F. Аралас қайталау

  1. can't / cannot
  2. 've worked / have worked
  3. 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play