Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ережелер мен міндеттер туралы айта аласыз, неге рұқсат жоқ екенін және неге қажеті жоқ екенін айта аласыз. Ол үшін must, have to, mustn't, can't және don't have to сөздерін осы шақта, өткен шақта және келер шақта қолданасыз.
Негізгі идея
Must те, have to да «бұл қажет» дейді. Айырмашылығы көбінесе қысымның қайдан келетінінде. Must болғанда қысым әдетте сөйлеушінің өзінен шығады: I must call my mum, яғни мен мұны маңызды деп санаймын. Have to болғанда қысым сырттан келеді: басшыдан, заңнан, кестеден. I have to wear a uniform, өйткені жұмысым солай талап етеді.
Болымсыз түрлері мүлде басқа, және сабақтың ең маңызды бөлігі осы. Екі нәрсені елестетіңіз. Mustn't — мұражайдағы қызыл арқан тосқауыл: одан өтпеңіз, бұған рұқсат жоқ. Don't have to — мәзір: таңдау өзіңізде. You mustn't park here (тыйым салынған). You don't have to pay (қажеті жоқ, бірақ қаласаңыз, төлей аласыз).
Соңғысы: must — can сияқты модаль етістік. Ол ешқашан өзгермейді және оның өткен шақ түрі жоқ. Have to — қарапайым етістік, сондықтан ол кез келген шаққа ауыса алады: had to, will have to.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде міндетті айтудың бірнеше жолы бар: керек («баруым керек»), тиіс («баруға тиіспін»), міндетті және тура келу («баруға тура келді»). Бірақ «өз ойым» мен «сырттан келген ереже» арасындағы айырмашылықты қазақша сөз емес, жағдай көрсетеді. Ағылшын тілінде таңдауды өзіңіз жасайсыз: өз шешіміңіз болса көбіне must, сыртқы ереже немесе жағдай болса have to. Ең үлкен қауіп болымсыз түрде. Сөзбе-сөз алсақ, «керек емес» = «must + not» сияқты көрінеді, бірақ ағылшынша mustn't «керек емес» емес, «-уға болмайды» дегенді білдіреді. «Қажеті жоқ, міндетті емес» мағынасы үшін don't have to керек. Өткен және келер шақта қазақшадағы тура келді / тура келеді тіркестері had to / will have to тіркестеріне өте жақсы сәйкес келеді.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Әжеме қоңырау шалуым керек. | өз ойым, өзім маңызды деп санаймын | I must call my grandmother. |
| Жұмыста костюм киюге тиіспін. | сыртқы ереже (компания) | I have to wear a suit at work. |
| Бұл жерге көлік қоюға болмайды. | тыйым | You mustn't park here. / You can't park here. |
| Төлеу міндетті емес. / Төлеуіңіз керек емес. | қажеті жоқ, таңдау сізде | You don't have to pay. |
| Кеше жұмыста кешке қалуға тура келді. | өткендегі міндет | I had to work late yesterday. |
| Такси алуға тура келеді. | келешектегі міндет | You'll have to take a taxi. |
| Сенбіде жұмыс істеуіңіз керек пе? | міндет туралы сұрақ | Do you have to work on Saturdays? |
Құрылым
Must — модаль етістік: барлық бастауышпен бірдей түрде келеді, одан кейін етістіктің негізгі түрі (base form) тұрады.
| Түрі | Мысал |
|---|---|
| Хабарлы сөйлем | I / you / she / we / they must go. |
| Болымсыз сөйлем | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Сұрақ (сирек, біршама ресми) | Must I go? |
Have to — қарапайым етістік: бастауышқа қарай өзгереді, болымсыз және сұраулы сөйлемде do / does / did көмекші етістігін қолданады.
| Түрі | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Хабарлы сөйлем | I have to work. | She has to work. |
| Болымсыз сөйлем | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Сұрақ | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Қысқа жауаптар | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Өткен шақ пен келер шақ — must сөзінің өткен шақ түрі жоқ және ол will сөзінен кейін келмейді, сондықтан have to қолданыңыз.
| Уақыт | Түрі | Мысал |
|---|---|---|
| Өткен шақ | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Өткен шақтағы сұрақ | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Келер шақ | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Мағына картасы
| Тіркес | Мағынасы |
|---|---|
| must / have to | Бұл қажет. |
| mustn't / can't | Бұған рұқсат жоқ. Мұны істемеңіз! |
| don't have to | Бұл қажет емес. Таңдау өзіңізде. |
Қолданылуы
1Must: сөйлеушінің өз міндет сезімі
Бір нәрсені өзіңіз қажет немесе маңызды деп санасаңыз, must қолданыңыз. Ол біреуге бір нәрсені қатты ұсынғанда да жиі айтылады.
2Must: жазбаша ережелер мен хабарландырулар
Must жазбаша ережелерде, белгілерде, анкеталар мен нұсқаулықтарда өте жиі кездеседі.
3Have to: сырттан келген міндет
Міндет ережеден, басшыдан, заңнан немесе жағдайдан келсе, have to қолданыңыз. Күнделікті әдеттер мен келісілген істер үшін де әдеттегі таңдау осы. Бейресми британ ағылшынында have got to ('ve got to) да осы мағынада айтылады: I've got to go.
4Mustn't және can't: тыйым
Бір нәрсеге рұқсат жоқ немесе ол өте жаман ой екенін айту үшін mustn't қолданыңыз. Күнделікті сөйлеуде ережелер үшін can't өте жиі айтылады. Mustn't негізінен британ ағылшынына тән; американ ағылшынында әдетте can't немесе don't айтылады. Қазақшада мұның бәрі «-уға болмайды» немесе «-маңыз».
5Don't have to: міндет жоқ
Бір нәрсе қажет болмаса, don't / doesn't have to қолданыңыз. Оны істей аласыз, бірақ істемесеңіз де болады. Қазақшадағы «қажеті жоқ», «міндетті емес», «-удың керегі жоқ» тіркестері осыған сәйкес келеді.
6Had to және will have to: өткен шақ пен келер шақ
Must сөзінің өткен шақ түрі жоқ. Өткендегі міндет үшін had to қолданыңыз. Келешек үшін will have to қолданыңыз. (Must өз жоспарларыңызға қатысты жақын келешек туралы айта алады, мысалы I must call her tomorrow, бірақ ол ешқашан will сөзінен кейін келмейді.) Қазақшадағы «тура келді» мен «тура келеді» осы екі түрге өте жақын.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Керек емес» → mustn't. Мектепте «керек = must» деп жаттаймыз, сондықтан «керек емес» дегенді mustn't деп аудару өте оңай. Бірақ mustn't «қажеті жоқ» емес, «болмайды, тыйым салынған» дегенді білдіреді. «Қажеті жоқ, міндетті емес» мағынасында don't have to қолданыңыз. A2-21 қараңыз.
2. «Керек болды» → must. Қазақшада «керек» сөзін өткен шаққа оңай қоямыз: «баруым керек болды». Ағылшыншада must өзгермейді, оның өткен шақ түрі жоқ. Өткен шақта had to қолданыңыз.
3. «Керек болады» → will must. Келешек туралы айтқанда «керек болады» сөзбе-сөз will must болып шығып қалады. Екі модаль етістік қатар тұрмайды: will have to деңіз.
4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада сұрақ сұрау сөзімен немесе ма/ме шылауымен жасалады, ал сөз тәртібі сол күйі қалады: «Жобаны қашан тапсыруымыз керек?». Ағылшыншада have to қарапайым етістік, сондықтан сұраққа do / does / did керек және ол бастауыштың алдында тұрады.
Шатастырмаңыз
mustn't және don't have to — Mustn't — арқан тосқауыл: мұны істемеңіз. Don't have to — мәзір: таңдау өзіңізде. Қазақшада: «-уға болмайды» және «қажеті жоқ».
must және have to (хабарлы сөйлемде) — Көбінесе екеуі де мүмкін. Must жеке сезім сияқты естіледі; have to сыртқы ережеге немесе жағдайға нұсқайды. Американ ағылшынында ауызша сөйлеуде have to әлдеқайда жиі қолданылады.
can't (рұқсат жоқ) және can't (қабілет жоқ) — Түрі бірдей, мағынасын контекст көрсетеді. Қазақшада бұлар әртүрлі: «-уға болмайды» және «-а алмаймын». Қабілет туралы A1-17 қараңыз.
must ереже ретінде және must болжам ретінде — She must be tired ереже емес, «Ол шаршаған болуы керек, мен сенімдімін» дегенді білдіреді. Бұл қолданыс B1-16 сабағында. Need to мен needn't B2-07 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- mustn't /ˈmʌsnt/: бірінші t оқылмайды. Екі буын: «MUS» және «nt». /s/ дыбысынан кейін тіл бірден /n/ дыбысына көшеді; арасына дауысты қоспаңыз.
- /ʌ/ дыбысы қысқа, ауыз сәл ашық, ерін босаңсыған. Ол қазақтың а дыбысына жақын, бірақ қысқарақ әрі тілдің ортасынан айтылады. Оны о немесе у деп айтпаңыз: жазылуы u болғанымен, бұл у дыбысы емес.
- Сөйлемде must жиі әлсіз айтылады: /məst/ немесе /məs/. I must go сөйлемінде екпін go сөзіне түседі.
- have to /ˈhæftə/: /æ/ дыбысы қазақтың ә дыбысына өте жақын, бұл сізге оңай. v дыбысы /f/ болып естіледі, өйткені одан кейін /t/ келеді. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/: /d/ дыбысы /t/ ішінде жоғалып кетеді. Жазғанда әрқашан толық түрін жазыңыз.
- /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан жай ғана ауа шығады, қырылдамайды.
- have to тіркесінде have сөзін қысқартпаңыз: I have to go деңіз (бейресми түрде I've got to go).
Алтын ереже
Mustn't = мұны істемеңіз, рұқсат жоқ («-уға болмайды»). Don't have to = бұл қажет емес, таңдау өзіңізде («қажеті жоқ», «міндетті емес»). Must сөзінің өткен шақ түрі жоқ: өткен шақ үшін had to, will сөзінен кейін will have to қолданыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
have to сөзінің дұрыс түрін қолданыңыз немесе сөйлемді нұсқау бойынша өзгертіңіз.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
you have to wear a uniform at your school?
-
Болымсыз түрге айналдырыңыз: He has to pay.
-
Келер шаққа айналдырыңыз: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Өткен шақта сұрақ құраңыз: you / have to / wait / long?
B. Мағына
Мағынаға қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: You … cross the road when the light is red.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's Sunday, so I … get up early.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Entry is free. You … pay.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: It's a secret. You … tell anyone!
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз. Мұражайда: "Sorry, you … take photos here."
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Мәтін ішінде
must, mustn't, can't немесе have to тіркесінің бір түрін қолданыңыз.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Осы аптада істеуге тиіс екі ісіңізді және істеудің қажеті жоқ бір ісіңізді жазыңыз.
-
Үйіңізге, мектебіңізге немесе жұмысыңызға арналған екі ережені mustn't немесе can't арқылы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-17 Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will қазақша: шешім, ұсыныс, уәде және болжам It's late. I think I (take) a taxi.
Жауаптар
A. Құрылым
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Мағына
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Қатені табыңыз
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Мәтін ішінде
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Сіздің кезегіңіз
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Аралас қайталау
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
