SlowingoГрамматика
B1 14 / 39

Reported Questions қазақша: сұрақты, өтінішті және бұйрықты жеткізу; say пе, tell ме?

Reported Questions, Requests and Commands; Say or Tell?

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз сұрақтарды (She asked if I was free, He asked where I lived), өтініштер мен бұйрықтарды (She asked me to wait, He told us not to touch it) жеткізе аласыз және say пен tell етістіктерінің арасынан дұрысын таңдай аласыз.

Негізгі идея

Сұрақты жеткізгенде ол сұрақ болудан қалады. Сіз ештеңе сұрап тұрған жоқсыз, сіз біреуге бір сұрақ туралы хабарлап тұрсыз. Сондықтан сұрақ белгісі түсіп қалады, ал сөздердің орны қайтадан хабарлы сөйлемдегідей болады: алдымен бастауыш, содан кейін етістік. "Where do you live?" → He asked me where I lived. Do да, сұрақ белгісі де жоқ.

Иә / жоқ сұрақтарында сұрақ сөзі жоқ, сондықтан ағылшын тілі кішкентай жалғаулық сөз қосады: if немесе whether. "Are you hungry?" → She asked if I was hungry.

Өтініш пен бұйрық біреу қалайтын әрекет туралы. Олардың үлгісі ең қарапайым: ask / tell + адам + to + етістік. "Please wait." → She asked me to wait.

Соңында, say пен tell мағынасы жағынан ұқсас, бірақ грамматикасы әртүрлі. Tell сөзінен кейін әдетте адам тұрады: tell someone. Say сөзінен кейін адам тұрмайды.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде сұрақты жеткізудің ең жиі жолы — деп сұрады: «Ол менен қайда тұрасың деп сұрады». Мұнда сұрақ өз күйінде қалады: сұрақ сөзі де, сұраулық демеулік (ма/ме) де, жақ та өзгермейді. Ағылшын тілінде мұндай аралық жол жоқ: сұрақ хабарлы сөйлемге айналады, иә / жоқ сұрағына if / whether қосылады. Қазақшадағы есімшелі түрі («қайда тұратынымды сұрады») ағылшын құрылымына әлдеқайда жақын.

Өтініш пен бұйрықта қазақша көбіне бұйрық райын «деді» арқылы сақтаймыз («отырыңдар деді», «кешікпе деді»). Ағылшыншада бұйрық рай қалмайды: оның орнына to немесе not to + етістік келеді. Ал «есікті жабуымды сұрады» деген құрылым asked me to close тіркесіне жақсы сәйкес келеді. Тағы бір айырмашылық: қазақшадағы айту етістігі say мағынасын да, tell мағынасын да береді.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Ол менен қайда тұрасың деп сұрады.сұрақ өзгермейдіHe asked me where I lived.
Ол менен қайда тұратынымды сұрады.есімшеHe asked me where I lived.
Ол менен қарның ашты ма деп сұрады.ма/ме демеулігіShe asked if I was hungry.
Ол менен есікті жабуымды сұрады.-уымды сұрадыShe asked me to close the door.
Мұғалім бізге отырыңдар деді.бұйрық + дедіThe teacher told us to sit down.
Ол маған кешікпе деді.болымсыз бұйрық -ма/-меHe told me not to be late.
Ол маған шаршағанын айтты.айту = say / tellShe told me she was tired. / She said she was tired.

Құрылым

Жеткізілген иә / жоқ сұрақтары — asked (+ адам) + if / whether + хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі

Тура сөзЖанама сөз
"Are you ready?"She asked (me) if I was ready.
"Do you like jazz?"He asked whether I liked jazz.
"Have you seen my keys?"She asked if I had seen her keys.
"Can you drive?"They asked if I could drive.

Жеткізілген wh- сұрақтары — asked (+ адам) + сұрақ сөзі + хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі

Тура сөзЖанама сөз
"Where do you live?"He asked me where I lived.
"What time does the film start?"She asked what time the film started.
"Why did you leave?"They asked why I had left.
"Who is that man?"I asked who that man was.
"Who called?" (бастауышқа қойылған сұрақ)She asked who had called.

Шақтың, есімдіктердің және уақыт сөздерінің өзгеруі хабарлы сөйлемдердегідей B1-12. Who немесе what бастауыш болса, сөз тәртібі өзгермейді A2-33.

Жеткізілген өтініштер мен бұйрықтар — ask / tell + адам + (not) to + етістіктің негізгі түрі

Тура сөзЖанама сөз
"Please close the door."She asked me to close the door.
"Could you help me?"She asked me to help her.
"Sit down!"The teacher told us to sit down.
"Don't be late."He told me not to be late.

say және tell

ЕтістікҮлгіМысал
saysay (that) + бағыныңқы сөйлемShe said (that) she was tired.
saysay + бір нәрсе + to + адамHe said goodbye to everyone.
telltell + адам + (that) + бағыныңқы сөйлемShe told me (that) she was tired.
telltell + адам + to doHe told us to wait.
tellтұрақты тіркестер: tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a jokeTell me the truth.

Қолданылуы

1if / whether арқылы иә / жоқ сұрақтарын жеткізу

Бастапқы сұрақта сұрақ сөзі болмаса, if немесе whether қолданыңыз. Whether сәл ресмирек.

The receptionist asked if we had a reservation.
Әкімші бізден алдын ала брондалған орындарымыз бар ма деп сұрады.
"Do you have a reservation?" → if we had
My dad asked whether I needed any money.
Әкем маған ақша керек пе деп сұрады.
"Do you need any money?" → whether I needed
She wanted to know if the shop was open on Sundays.
Ол дүкен жексенбі күндері ашық па, жоқ па, соны білгісі келді.
He asked me if I could lend him my charger.
Ол менен зарядтағышыңды бере тұра аласың ба деп сұрады.
"Can you lend me your charger?" → if I could, him

2wh- сұрақтарын жеткізу

Сұрақ сөзін сақтаңыз, содан кейін хабарлы сөйлемнің сөз тәртібін қолданыңыз: бастауыш + етістік. Сұрақ жасау үшін do, does, did қоспаңыз (болымсыз didn't қала береді: She asked why I didn't call.).

The officer asked me where I was going.
Полиция қызметкері менен қайда бара жатқанымды сұрады.
I was going: бастауыш, содан кейін етістік
My friend asked what I had done at the weekend.
Досым менен демалыста не істегенімді сұрады.
"What did you do at the weekend?" → did жоқ
She asked how much the tickets cost.
Ол билеттердің қанша тұратынын сұрады.
does жоқ
They wanted to know why the train was late.
Олар пойыздың неге кешіккенін білгісі келді.

3ask + to арқылы өтініштерді жеткізу

Сыпайы өтініштер (Please…, Can you…?, Could you…?) ask + адам + to арқылы жеткізіледі.

She asked me to pick up some bread.
Ол менен нан ала келуімді өтінді.
"Can you pick up some bread?" → asked me to
The waiter asked us to wait at the bar.
Даяшы бізден бардың жанында күте тұруымызды өтінді.
I asked him to turn the music down.
Мен одан музыканың дыбысын бәсеңдетуін өтіндім.
They asked us not to park in front of the gate.
Олар бізден қақпаның алдына көлік қоймауымызды өтінді.
болымсыз: not to

4tell + to арқылы бұйрықтар мен нұсқауларды жеткізу

Бұйрықтар мен нұсқаулар tell + адам + to арқылы жеткізіледі. Болымсыз түрі — not to.

The doctor told me to stay in bed for two days.
Дәрігер маған екі күн төсекте жатуымды айтты.
My boss told us to finish the report by Friday.
Бастығым бізге есепті жұмаға дейін бітіруді тапсырды.
The guide told everyone not to touch the paintings.
Гид барлығына суреттерді ұстамауды ескертті.
not to touch
Mum told me not to talk to strangers.
Анам маған бейтаныс адамдармен сөйлеспе деді.
«сөйлеспе деді» → not to talk; Mum (UK) = Mom (US)

5say және tell

Tell сөзінен кейін бірден адам тұруы керек (tell the truth сияқты тұрақты тіркестерден басқа). Say сөзіне адам керек емес; адамды атағыңыз келсе, say … to + адам қолданыңыз.

She said she was sorry.
Ол өкінетінін айтты.
адам жоқ → said
She told me she was sorry.
Ол маған өкінетінін айтты.
tell сөзінен кейін адам
He said goodbye to his colleagues and left.
Ол әріптестерімен қоштасып, кетіп қалды.
say … to + адам
Can you tell me the time?
Сағат неше екенін айта аласыз ба?
tell + me
Don't tell anyone, OK?
Ешкімге айтпа, жарай ма?
tell + anyone

Жиі кездесетін қателер

❌She asked me where did I live.
✅She asked me where I lived.
Хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі; did жоқ.
❌He asked me what time was it.
✅He asked me what time it was.
Жеткізілген сұрақта бастауыш етістіктің алдында тұрады.
❌They asked me do I like pizza.
✅They asked me if I liked pizza.
Иә / жоқ сұрағы → if / whether.
❌She asked if I was hungry?
✅She asked if I was hungry.
Жеткізілген сұрақ — хабарлы сөйлем: соңында нүкте.
❌He said me to wait.
✅He told me to wait.
say сөзінен кейін бірден адам тұрмайды.
❌She told that she was busy.
✅She said that she was busy.
tell + бағыныңқы сөйлемге адам керек (немесе: She told me that she was busy).
❌He told me don't go.
✅He told me not to go.
Болымсыз бұйрық → not to.
❌She asked me that I close the window.
✅She asked me to close the window.
Өтініш → ask + адам + to.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Қайда тұрасың деп сұрады» → сұрақ өзгермейді. Қазақша «деп сұрады» алдында сұрақты сол күйінде қайталаймыз. Ағылшынша мұны сөзбе-сөз аударсақ, сұрақтың сөз тәртібі мен do / did қалып қояды. Asked сөзінен кейін сұрақ сөзі, содан кейін бастауыш + етістік.

❌Assel asked me where are you from.
✅Assel asked me where I was from.
❌The taxi driver asked me which hotel did I need.
✅The taxi driver asked me which hotel I needed.

2. «… ма деп сұрады» → if жоқ. Қазақшада иә / жоқ сұрағын ма/ме, ба/бе, па/пе демеулігі жасайды, ол «деп сұрады» алдында сақталады. Ағылшыншада бұл демеуліктің орнына if немесе whether келеді, ал сөз тәртібі хабарлы сөйлемдегідей болады.

❌The nurse asked Dauren does he have any allergies.
✅The nurse asked Dauren if he had any allergies. немесе The nurse asked Dauren whether he had any allergies.
❌Erlan asked me is there a bus to the airport.
✅Erlan asked me if there was a bus to the airport.

3. «… деді» → said + адам. Қазақша өтініш пен бұйрықты «деді» арқылы жеткіземіз: «Жаттықтырушы ойыншыларға алдымен денені қыздырыңдар деді». Ағылшыншада said сөзінен кейін адам тұрмайды. Адамға бұйрық берілсе, told + адам + to, өтініш болса, asked + адам + to.

❌The coach said the players to warm up first.
✅The coach told the players to warm up first.
❌Madina said her brother to help her with the boxes.
✅Madina asked her brother to help her with the boxes.

4. «-ма деді» → don't. Қазақшадағы болымсыз бұйрық («уайымдама деді», «ішпе деді») жеткізгенде де сақталады. Ағылшыншада don't жеткізілген сөйлемге енбейді: оның орнына not to + етістіктің негізгі түрі.

❌My aunt told me don't worry about the money.
✅My aunt told me not to worry about the money.
❌The doctor told Nurlan don't drink coffee in the evening.
✅The doctor told Nurlan not to drink coffee in the evening.

Шатастырмаңыз

Тура сұрақ және жеткізілген сұрақ — Тура сұрақта сұраулы сөз тәртібі мен сұрақ белгісі бар; жеткізілген сұрақта хабарлы сөз тәртібі мен нүкте бар.

"Where is the station?" she asked.
«Вокзал қайда?» деп сұрады ол.
тура сұрақ
She asked where the station was.
Ол вокзалдың қайда екенін сұрады.
жеткізілген сұрақ

told me to және told me that — to + етістік бұйрықты жеткізеді; that + бағыныңқы сөйлем ақпаратты жеткізеді. Қазақшада: «шалуымды айтты» және «шалғанын айтты».

She told me to call the office.
Ол маған кеңсеге қоңырау шалуымды айтты.
нұсқау
She told me that she had called the office.
Ол маған кеңсеге қоңырау шалғанын айтты.
ақпарат

Жеткізілген сұрақ және жанама сұрақ — Екеуінде де хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі. Жеткізілген сұрақ біреудің не сұрағанын айтады; жанама сұрақ — қазір сыпайы сұраудың жолы B1-14.

He asked me where the bank was.
Ол менен банктің қайда екенін сұрады.
жеткізу
Could you tell me where the bank is?
Банктің қайда екенін айтып жібере аласыз ба?
қазір сыпайы сұрау: B1-14 қараңыз

Жазылуы мен айтылуы

  • asked айтуға қиын: /ɑːskt/ (UK), /æskt/ (US). Соңындағы үш дауыссыз (s, k, t) бірге айтылады, арасына дауысты қоспаңыз. Жылдам сөйлеуде /k/ жиі естілмейді, бірақ жазуда әрдайым asked.
  • told me to бір топ болып айтылады, to әлсіз: /ˈtəʊld mi tə/.
  • not to тіркесінде екпін not сөзіне түседі: He told me NOT to go.
  • Жеткізілген сұрақтан кейін, ол қанша ұзын болса да, сұрақ белгісі қойылмайды.
  • whether пен weather әдетте бірдей айтылады: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðɚ/ (US). /ð/ дыбысы үшін тілдің ұшын үстіңгі тістерге тигізіп, дауыспен айтыңыз; оны з немесе д деп айтпаңыз.

Алтын ереже

Жеткізілген сұрақтарда хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі: сұрақ жасайтын do / does / did жоқ, сұрақ белгісі жоқ, иә / жоқ сұрақтары үшін if / whether. Өтініштер мен бұйрықтар: ask / tell + адам + (not) to + етістік. Біреуге tell, бір нәрсені say. Қазақшадағы «… деп сұрады», «… деді» сұрақ пен бұйрықты сақтайды, ал ағылшыншада олар өзгереді.

Жаттығулар

A. Құрылым

1–5-тапсырмаларда шақты бір қадам артқа жылжытыңыз (backshift).

  1. "Are you tired?" → She asked me I was tired.
  2. "Where do you work?" → He asked me where .
  3. "What time does the train leave?" → I asked what time the train .
  4. "Please be quiet." → The librarian asked us quiet.
  5. "Don't open the window." → She told me the window.
  6. Жеткізіңіз: "Why did you leave early?" (мұны сізден бастығыңыз сұрады)

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: He … me he was leaving.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: She … goodbye and left.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The teacher … us to open our books.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: "She told me to call the office." This is ….

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. She asked me where was the bathroom.
  2. He asked me did I want a drink.
  3. They said us to come early.
  4. She asked who had taken her pen.

D. Мәтін ішінде

Мәтінді оқып, әр орынға дұрыс сөзді жазыңыз; жақшада сөздер берілсе, солардан дұрыс түрін жасаңыз немесе дұрысын таңдаңыз.

First day at work
On my first day, my manager asked me 15 I had worked in a café before. I said no. Then she asked me 16 (how / I / get) to work. She 17 (say / tell) me to wear black shoes, and she asked me 18 (not / use) my phone in the café. At the end of the day, she 19 (say / tell) I had done well!

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Осы аптада біреу сізге қойған екі сұрақты жеткізіңіз.
  2. Мұғалімнің, дәрігердің немесе бастықтың бір нұсқауын жеткізіңіз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B1-12 Reported Speech қазақша: төлеу сөзді ағылшынша қалай жеткіземіз?
    "I'll call you tomorrow." (бір аптадан кейін) → She said she would call me .
  2. A2-33 Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша
    Who (live) in that house?
  3. B1-11 Passive Voice барлық шақта және модаль етістіктермен: is being done, has been done, must be done
    Sorry, the lift (repair) at the moment.
  4. B1-08 I Wish және If Only қазақша: «-са ғой» ағылшынша қалай айтылады?
    I wish I (have) more free time.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. if / whether
  2. I worked
  3. left
  4. to be
  5. not to open
  6. My boss asked me why I had left early. / My boss asked me why I left early.

B. Мағына

  1. told
  2. said
  3. told
  4. an instruction

C. Қатені табыңыз

  1. She asked me where the bathroom was.
  2. He asked me if I wanted a drink. / He asked me whether I wanted a drink.
  3. They told us to come early. / They asked us to come early.
  4. ✓ She asked who had taken her pen.

D. Мәтін ішінде

  1. if / whether
  2. how I got / how I get
  3. told
  4. not to use
  5. said

E. Сіздің кезегіңіз

  1. My neighbour asked me if I was going away for the weekend. My son asked me what we were having for dinner.
  2. My doctor told me to drink more water and not to work so late.

F. Аралас қайталау

  1. the next day / the following day / the day after
  2. lives
  3. is being repaired
  4. had
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play