Reported Questions қазақша: сұрақты, өтінішті және бұйрықты жеткізу; say пе, tell ме?
Reported Questions, Requests and Commands; Say or Tell?
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз сұрақтарды (She asked if I was free, He asked where I lived), өтініштер мен бұйрықтарды (She asked me to wait, He told us not to touch it) жеткізе аласыз және say пен tell етістіктерінің арасынан дұрысын таңдай аласыз.
Негізгі идея
Сұрақты жеткізгенде ол сұрақ болудан қалады. Сіз ештеңе сұрап тұрған жоқсыз, сіз біреуге бір сұрақ туралы хабарлап тұрсыз. Сондықтан сұрақ белгісі түсіп қалады, ал сөздердің орны қайтадан хабарлы сөйлемдегідей болады: алдымен бастауыш, содан кейін етістік. "Where do you live?" → He asked me where I lived. Do да, сұрақ белгісі де жоқ.
Иә / жоқ сұрақтарында сұрақ сөзі жоқ, сондықтан ағылшын тілі кішкентай жалғаулық сөз қосады: if немесе whether. "Are you hungry?" → She asked if I was hungry.
Өтініш пен бұйрық біреу қалайтын әрекет туралы. Олардың үлгісі ең қарапайым: ask / tell + адам + to + етістік. "Please wait." → She asked me to wait.
Соңында, say пен tell мағынасы жағынан ұқсас, бірақ грамматикасы әртүрлі. Tell сөзінен кейін әдетте адам тұрады: tell someone. Say сөзінен кейін адам тұрмайды.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде сұрақты жеткізудің ең жиі жолы — деп сұрады: «Ол менен қайда тұрасың деп сұрады». Мұнда сұрақ өз күйінде қалады: сұрақ сөзі де, сұраулық демеулік (ма/ме) де, жақ та өзгермейді. Ағылшын тілінде мұндай аралық жол жоқ: сұрақ хабарлы сөйлемге айналады, иә / жоқ сұрағына if / whether қосылады. Қазақшадағы есімшелі түрі («қайда тұратынымды сұрады») ағылшын құрылымына әлдеқайда жақын.
Өтініш пен бұйрықта қазақша көбіне бұйрық райын «деді» арқылы сақтаймыз («отырыңдар деді», «кешікпе деді»). Ағылшыншада бұйрық рай қалмайды: оның орнына to немесе not to + етістік келеді. Ал «есікті жабуымды сұрады» деген құрылым asked me to close тіркесіне жақсы сәйкес келеді. Тағы бір айырмашылық: қазақшадағы айту етістігі say мағынасын да, tell мағынасын да береді.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Ол менен қайда тұрасың деп сұрады. | сұрақ өзгермейді | He asked me where I lived. |
| Ол менен қайда тұратынымды сұрады. | есімше | He asked me where I lived. |
| Ол менен қарның ашты ма деп сұрады. | ма/ме демеулігі | She asked if I was hungry. |
| Ол менен есікті жабуымды сұрады. | -уымды сұрады | She asked me to close the door. |
| Мұғалім бізге отырыңдар деді. | бұйрық + деді | The teacher told us to sit down. |
| Ол маған кешікпе деді. | болымсыз бұйрық -ма/-ме | He told me not to be late. |
| Ол маған шаршағанын айтты. | айту = say / tell | She told me she was tired. / She said she was tired. |
Құрылым
Жеткізілген иә / жоқ сұрақтары — asked (+ адам) + if / whether + хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі
| Тура сөз | Жанама сөз |
|---|---|
| "Are you ready?" | She asked (me) if I was ready. |
| "Do you like jazz?" | He asked whether I liked jazz. |
| "Have you seen my keys?" | She asked if I had seen her keys. |
| "Can you drive?" | They asked if I could drive. |
Жеткізілген wh- сұрақтары — asked (+ адам) + сұрақ сөзі + хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі
| Тура сөз | Жанама сөз |
|---|---|
| "Where do you live?" | He asked me where I lived. |
| "What time does the film start?" | She asked what time the film started. |
| "Why did you leave?" | They asked why I had left. |
| "Who is that man?" | I asked who that man was. |
| "Who called?" (бастауышқа қойылған сұрақ) | She asked who had called. |
Шақтың, есімдіктердің және уақыт сөздерінің өзгеруі хабарлы сөйлемдердегідей B1-12. Who немесе what бастауыш болса, сөз тәртібі өзгермейді A2-33.
Жеткізілген өтініштер мен бұйрықтар — ask / tell + адам + (not) to + етістіктің негізгі түрі
| Тура сөз | Жанама сөз |
|---|---|
| "Please close the door." | She asked me to close the door. |
| "Could you help me?" | She asked me to help her. |
| "Sit down!" | The teacher told us to sit down. |
| "Don't be late." | He told me not to be late. |
say және tell
| Етістік | Үлгі | Мысал |
|---|---|---|
| say | say (that) + бағыныңқы сөйлем | She said (that) she was tired. |
| say | say + бір нәрсе + to + адам | He said goodbye to everyone. |
| tell | tell + адам + (that) + бағыныңқы сөйлем | She told me (that) she was tired. |
| tell | tell + адам + to do | He told us to wait. |
| tell | тұрақты тіркестер: tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a joke | Tell me the truth. |
Қолданылуы
1if / whether арқылы иә / жоқ сұрақтарын жеткізу
Бастапқы сұрақта сұрақ сөзі болмаса, if немесе whether қолданыңыз. Whether сәл ресмирек.
2wh- сұрақтарын жеткізу
Сұрақ сөзін сақтаңыз, содан кейін хабарлы сөйлемнің сөз тәртібін қолданыңыз: бастауыш + етістік. Сұрақ жасау үшін do, does, did қоспаңыз (болымсыз didn't қала береді: She asked why I didn't call.).
3ask + to арқылы өтініштерді жеткізу
Сыпайы өтініштер (Please…, Can you…?, Could you…?) ask + адам + to арқылы жеткізіледі.
4tell + to арқылы бұйрықтар мен нұсқауларды жеткізу
Бұйрықтар мен нұсқаулар tell + адам + to арқылы жеткізіледі. Болымсыз түрі — not to.
5say және tell
Tell сөзінен кейін бірден адам тұруы керек (tell the truth сияқты тұрақты тіркестерден басқа). Say сөзіне адам керек емес; адамды атағыңыз келсе, say … to + адам қолданыңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Қайда тұрасың деп сұрады» → сұрақ өзгермейді. Қазақша «деп сұрады» алдында сұрақты сол күйінде қайталаймыз. Ағылшынша мұны сөзбе-сөз аударсақ, сұрақтың сөз тәртібі мен do / did қалып қояды. Asked сөзінен кейін сұрақ сөзі, содан кейін бастауыш + етістік.
2. «… ма деп сұрады» → if жоқ. Қазақшада иә / жоқ сұрағын ма/ме, ба/бе, па/пе демеулігі жасайды, ол «деп сұрады» алдында сақталады. Ағылшыншада бұл демеуліктің орнына if немесе whether келеді, ал сөз тәртібі хабарлы сөйлемдегідей болады.
3. «… деді» → said + адам. Қазақша өтініш пен бұйрықты «деді» арқылы жеткіземіз: «Жаттықтырушы ойыншыларға алдымен денені қыздырыңдар деді». Ағылшыншада said сөзінен кейін адам тұрмайды. Адамға бұйрық берілсе, told + адам + to, өтініш болса, asked + адам + to.
4. «-ма деді» → don't. Қазақшадағы болымсыз бұйрық («уайымдама деді», «ішпе деді») жеткізгенде де сақталады. Ағылшыншада don't жеткізілген сөйлемге енбейді: оның орнына not to + етістіктің негізгі түрі.
Шатастырмаңыз
Тура сұрақ және жеткізілген сұрақ — Тура сұрақта сұраулы сөз тәртібі мен сұрақ белгісі бар; жеткізілген сұрақта хабарлы сөз тәртібі мен нүкте бар.
told me to және told me that — to + етістік бұйрықты жеткізеді; that + бағыныңқы сөйлем ақпаратты жеткізеді. Қазақшада: «шалуымды айтты» және «шалғанын айтты».
Жеткізілген сұрақ және жанама сұрақ — Екеуінде де хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі. Жеткізілген сұрақ біреудің не сұрағанын айтады; жанама сұрақ — қазір сыпайы сұраудың жолы B1-14.
Жазылуы мен айтылуы
- asked айтуға қиын: /ɑːskt/ (UK), /æskt/ (US). Соңындағы үш дауыссыз (s, k, t) бірге айтылады, арасына дауысты қоспаңыз. Жылдам сөйлеуде /k/ жиі естілмейді, бірақ жазуда әрдайым asked.
- told me to бір топ болып айтылады, to әлсіз: /ˈtəʊld mi tə/.
- not to тіркесінде екпін not сөзіне түседі: He told me NOT to go.
- Жеткізілген сұрақтан кейін, ол қанша ұзын болса да, сұрақ белгісі қойылмайды.
- whether пен weather әдетте бірдей айтылады: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðɚ/ (US). /ð/ дыбысы үшін тілдің ұшын үстіңгі тістерге тигізіп, дауыспен айтыңыз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
Алтын ереже
Жеткізілген сұрақтарда хабарлы сөйлемнің сөз тәртібі: сұрақ жасайтын do / does / did жоқ, сұрақ белгісі жоқ, иә / жоқ сұрақтары үшін if / whether. Өтініштер мен бұйрықтар: ask / tell + адам + (not) to + етістік. Біреуге tell, бір нәрсені say. Қазақшадағы «… деп сұрады», «… деді» сұрақ пен бұйрықты сақтайды, ал ағылшыншада олар өзгереді.
Жаттығулар
A. Құрылым
1–5-тапсырмаларда шақты бір қадам артқа жылжытыңыз (backshift).
-
"Are you tired?" → She asked me I was tired.
-
"Where do you work?" → He asked me where .
-
"What time does the train leave?" → I asked what time the train .
-
"Please be quiet." → The librarian asked us quiet.
-
"Don't open the window." → She told me the window.
-
Жеткізіңіз: "Why did you leave early?" (мұны сізден бастығыңыз сұрады)
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: He … me he was leaving.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: She … goodbye and left.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The teacher … us to open our books.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "She told me to call the office." This is ….
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
She asked me where was the bathroom.
-
He asked me did I want a drink.
-
They said us to come early.
-
She asked who had taken her pen.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, әр орынға дұрыс сөзді жазыңыз; жақшада сөздер берілсе, солардан дұрыс түрін жасаңыз немесе дұрысын таңдаңыз.
On my first day, my manager asked me 15 I had worked in a café before. I said no. Then she asked me 16 (how / I / get) to work. She 17 (say / tell) me to wear black shoes, and she asked me 18 (not / use) my phone in the café. At the end of the day, she 19 (say / tell) I had done well!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Осы аптада біреу сізге қойған екі сұрақты жеткізіңіз.
-
Мұғалімнің, дәрігердің немесе бастықтың бір нұсқауын жеткізіңіз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-12 Reported Speech қазақша: төлеу сөзді ағылшынша қалай жеткіземіз? "I'll call you tomorrow." (бір аптадан кейін) → She said she would call me .
-
A2-33 Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша Who (live) in that house?
-
B1-11 Passive Voice барлық шақта және модаль етістіктермен: is being done, has been done, must be done Sorry, the lift (repair) at the moment.lift (UK) = elevator (US)
-
B1-08 I Wish және If Only қазақша: «-са ғой» ағылшынша қалай айтылады? I wish I (have) more free time.
Жауаптар
A. Құрылым
- if / whether
- I worked
- left
- to be
- not to open
- My boss asked me why I had left early. / My boss asked me why I left early.
B. Мағына
- told
- said
- told
- an instruction
C. Қатені табыңыз
- She asked me where the bathroom was.
- He asked me if I wanted a drink. / He asked me whether I wanted a drink.
- They told us to come early. / They asked us to come early.
- ✓ She asked who had taken her pen.
D. Мәтін ішінде
- if / whether
- how I got / how I get
- told
- not to use
- said
E. Сіздің кезегіңіз
- My neighbour asked me if I was going away for the weekend. My son asked me what we were having for dinner.
- My doctor told me to drink more water and not to work so late.
F. Аралас қайталау
- the next day / the following day / the day after
- lives
- is being repaired
- had
