By eða until, during eða for? On time, in time og at the end útskýrt á íslensku
By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu talað nákvæmlega um fresti og tímabil: valið á milli by og until, á milli for, during og while, notað within og by the time, gert greinarmun á on time og in time og á at the end og in the end, og notað as þegar tvennt gerist á sama tíma.
Aðalatriðið
Hugsaðu þér hlaupabraut með fána. Fáninn er tímapunktur: Friday, six o'clock, the end of the month.
By fánanum merkir „við fánann eða á undan honum, en ekki seinna“. Þetta er frestur: eitthvað eitt á að gerast einhvers staðar á brautinni áður en þú kemur að fánanum. Send it by Friday.
Until fánanum merkir að þú heldur áfram alla leið að fánanum og stoppar svo. Þetta er lína, ekki punktur: I'll wait until Friday.
Mörg önnur tímaorð virka á svipaðan hátt. Sum segja hvenær eitthvað gerist (during the night), sum mæla hve lengi (for two hours), og sum segja hvort þú komst að fánanum á réttu augnabliki (on time) eða nógu snemma til að ná einhverju öðru (in time). Hvert orð svarar örlítið annarri spurningu. Lærðu spurninguna og þá verður valið auðvelt.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslenskan gerir líka greinarmun á fresti og tímalengd. „Fyrir föstudag“ eða „í síðasta lagi á föstudag“ er by: frestur, ekki seinna. „Til föstudags“, „fram að miðnætti“ og „þangað til“ eru until: ástandið varir fram að þeim tíma. „Ekki fyrr en“ er á ensku not … until: „Safnið opnar ekki fyrr en klukkan tíu“ – The museum doesn't open until ten. „Innan þriggja daga“ er within three days – hér er þetta eins.
Erfiðleikarnir eru annars staðar. Tímalengd segjum við með „í“ („í þrjú ár“), en á ensku er það for (sjá A2-18). „Á meðan“ er samtenging og á eftir henni kemur setning – það er while. During er hins vegar forsetning: á eftir henni kemur aðeins nafnorð („í storminum“, „meðan á prófinu stendur“). Íslenska „eftir tvær vikur“ um framtíðina er á ensku in two weeks, ekki after two weeks.
Lokin eru líka vandasöm. „Í lok mánaðarins“ og „við enda götunnar“ eru at the end of – forsetningin er at, þótt við segjum „í“. „Á endanum“ og „að lokum“ (= eftir allt saman) eru in the end, án of. Og „á réttum tíma“ notum við í tali bæði um stundvísi og um að ná einhverju nógu snemma. Á ensku eru það tvö orðasambönd: on time (samkvæmt áætlun, ekki of seint) og in time (nógu snemma, „í tæka tíð“).
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Sendu mér skýrsluna fyrir föstudag. | Please send me the report by Friday. | frestur → by – hér er þetta eins |
| Ég bíð hér þangað til þú kemur aftur. | I'll wait here until you come back. | „þangað til“, „til“ → until; nútíð á eftir, eins og á íslensku |
| Safnið opnar ekki fyrr en klukkan tíu. | The museum doesn't open until ten. | „ekki fyrr en“ → not … until |
| Ég bjó í Dublin í þrjú ár. | I lived in Dublin for three years. | tímalengd: „í“ → for, ekki in |
| Rafmagnið fór af í storminum. | The power went off during the storm. | atburður (nafnorð) → during |
| Hjólinu mínu var stolið á meðan ég var á bókasafninu. | Someone stole my bike while I was in the library. | „á meðan“ + setning → while, ekki during |
| Pöntunin berst innan þriggja virkra daga. | Your order will arrive within three working days. | „innan“ → within – hér er þetta eins |
| Flugvélin lenti á réttum tíma. | The flight landed on time. | samkvæmt áætlun → on time |
| Við komum rétt í tæka tíð til að ná síðasta strætó. | We arrived just in time to catch the last bus. | nógu snemma → in time |
| Það er bakarí við enda götunnar. | There's a bakery at the end of the street. | síðasti hlutinn → at the end of, ekki in |
| Á endanum skírðum við hundinn Max. | In the end, we called the dog Max. | „á endanum“ = að lokum → in the end, ekki on |
Í stuttu máli: „fyrir“ sem frestur er by, „til / þangað til“ er until; tímalengd er for, atburður er during, „á meðan“ + setning er while; „innan“ er within; „í lok“ er at the end of, „á endanum“ er in the end.
Form
Frestir og tímabil
| Orð | Á eftir kemur | Hvaða spurningu svarar það? | Dæmi |
|---|---|---|---|
| by | klukka / dagsetning | ekki seinna en hvenær? | Please reply by Monday. |
| by the time | setning | ekki seinna en hvaða atburður? | By the time we arrived, the shop was closed. |
| until / till | klukka / dagsetning eða setning | fram að hverju (varir það)? | I'll be here until six. / Wait until I call. |
| within | tímabil | innan hvaða tíma? | We'll answer within 24 hours. |
| from… to / until | tveir tímapunktar | frá hvaða tíma til hvaða tíma? | The shop is open from 9 to 5. |
| for | tímabil | hve lengi? | I lived there for three years. |
| during | nafnorð (atburður eða tímabil) | hvenær? | I fell asleep during the film. |
| while | setning | hvenær? | I fell asleep while I was watching the film. |
| as | setning | hvenær? (á sama augnabliki) | As I was leaving, the phone rang. |
Föst orðasambönd
| Orðasamband | Merking | Dæmi |
|---|---|---|
| on time | á áætluðum tíma, ekki of seint | The train left on time. |
| in time (for… / to…) | nógu snemma, í tæka tíð | We got there in time for the start. |
| at the end (of…) | í síðasta hluta einhvers | at the end of the film / the street / May |
| in the end | á endanum, eftir nokkurn tíma, breytingar eða vandræði | In the end, we took a taxi. |
Till merkir það sama og until og er óformlegra. Í bandarískri ensku merkir Monday through Friday það sama og from Monday to Friday, föstudagurinn meðtalinn.
Notkun
1By = ekki seinna en (frestur)
Notaðu by + tíma þegar eitthvað á að gerast á þeim tíma eða fyrr. Það skiptir bara máli hvenær fresturinn er, ekki hve lengi verkið tekur. By then = fyrir þann tíma. Á íslensku segjum við „fyrir“ eða „í síðasta lagi“.
2Until = þangað til
Notaðu until (eða till) þegar ástand varir fram að einhverjum tíma og hættir svo. Í neitun merkir not… until „ekki fyrr en“: verkið byrjar fyrst á þeim tíma. Á íslensku segjum við „til“, „fram að“, „þangað til“ eða „ekki fyrr en“.
3By the time, within, from… to
By the time + setning virkar eins og by, en fresturinn er atburður („þegar…“, „áður en…“). Á eftir by the time + Past Simple (einföld þátíð) er fyrri atburðurinn oft í Past Perfect (þáliðin tíð), sjá B1-03. Within + tímabil = innan þess tíma, í síðasta lagi í lok þess. From… to / until gefur upphaf og endi.
4For, during, while
For + tímabil svarar spurningunni hve lengi? During + nafnorð svarar spurningunni hvenær? – einhvern tíma innan atburðarins eða tímabilsins, eða allan tímann. While gerir það sama og during, en á eftir því kemur setning (frumlag + sögn). Um while í frásögnum, sjá A2-02.
5On time og in time
On time = nákvæmlega á áætluðum tíma, ekki of seint – um tímaáætlanir, fundi og bókaða tíma. In time = nógu snemma til að gera eitthvað eða vera tilbúinn fyrir eitthvað; just in time = á síðustu stundu; not in time = of seint.
6At the end (of) og in the end
At the end (of) er punktur: síðasti hlutinn af einhverju – kvikmynd, götu, mánuði. In the end merkir „á endanum“, eftir nokkurn tíma, breytingar, umræður eða vandræði. Það stendur oftast fremst í setningunni. Íslenskan gerir sama greinarmun: „í lok“ og „á endanum“.
7As = while / when (tvennt á sama tíma)
As + setning getur merkt það sama og while eða when: tvennt gerist á sama tíma, eða eitt gerist á meðan annað er í gangi. Þetta er algengt í frásögnum og örlítið formlegra en while. Just as = einmitt á því augnabliki. (As hefur líka aðrar merkingar, til dæmis ástæðu – sjá B1-27.) Á íslensku segjum við oft „þegar“, „um leið og“ eða „á meðan“.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „í lok vertíðarinnar“, „á endanum“ → in the end of, on the end. Á íslensku segjum við „í lok mánaðarins“, „í lok vertíðar“, og „í“ verður auðveldlega in. Síðasti hlutinn af einhverju er á ensku alltaf at the end of. Og „á endanum“ (= eftir allt saman) er in the end, án of – ekki on the end.
2. „á meðan við biðum“ → during + setning. Á íslensku er „á meðan“ samtenging: „á meðan við biðum eftir rútunni“. Í orðabókum stendur oft during við „meðan“, en during er forsetning og á eftir henni kemur aðeins nafnorð. Á undan setningu með frumlagi og sögn þarf while (eða as).
3. „eftir tvær vikur“ → after two weeks. Á íslensku segjum við „eftir tvær vikur“ um tíma sem er fram undan, talið frá deginum í dag. Á ensku er það in two weeks. After two weeks merkir „þegar tvær vikur voru liðnar“ frá einhverju öðru, oftast í frásögn um fortíðina.
4. „náðum á réttum tíma til að…“ → on time í merkingunni „í tæka tíð“. Í töluðu máli segjum við „á réttum tíma“ líka þegar við náum einhverju nógu snemma. Enska on time merkir aðeins „samkvæmt áætlun, ekki of seint“. Þegar þú átt við „nógu snemma til að ná einhverju“ er það in time (+ to + sögn eða for + nafnorð).
Ekki rugla saman
by og until – By = eitt verk fyrir frest. Until = ástand sem varir fram að ákveðnum tíma. Á íslensku: „fyrir mánudag“ og „til mánudags“.
in + tímabil og within + tímabil – In two days merkir venjulega „eftir tvo daga“ (talið frá núna). Within two days merkir „innan tveggja daga, ekki seinna“.
in the end og at last – In the end = á endanum, eftir breytingar eða vandræði. At last = loksins, eftir langa bið, með létti.
Stafsetning og framburður
- until er skrifað með einu l, till með tveimur. Hvort tveggja er rétt, till er óformlegra. Forðastu untill og 'til í formlegum texta.
- until /ʌnˈtɪl/ og within /wɪˈðɪn/: áherslan er á seinna atkvæðinu – un-TIL, wi-THIN. Á íslensku er áherslan alltaf á fyrsta atkvæði, svo hér þarftu að hugsa þig um.
- within: /w/ byrjar með kringdum vörum og tennurnar snerta ekki vörina – þetta er ekki íslenskt v. /ð/ þekkirðu úr íslensku („með“, „góður“), en á íslensku kemur ð aldrei fremst í orði; hér stendur það inni í orðinu og er raddað.
- during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): áherslan er á fyrsta atkvæðinu. Í lokin er /ŋ/ – sama nefhljóð og í „langur“, en ekkert g eða k heyrist á eftir því.
- Í on time og in time er áherslan á time. Enskt /t/ fremst í orði er fráblásið, eins og íslenskt t í „tími“ – hér hjálpar íslenskan.
- in the end: áherslan er á end. Á undan sérhljóði er the oft borið fram /ði/: at the end of.
Gullna reglan
By = ekki seinna en (frestur fyrir eitt verk, „fyrir föstudag“); until = allan tímann fram að ákveðnum tíma („til föstudags“, „þangað til“). For = hve lengi; during + nafnorð / while + setning = hvenær. On time = ekki of seint; in time = nógu snemma. At the end of eitthvað = síðasti hlutinn („í lok“); in the end = á endanum.
Æfingar
A. Form
Veldu rétta orðið úr svigunum eða fylltu í eyðurnar.
-
I fell asleep ___ the film. …
-
I fell asleep ___ I was watching the film. …
-
She has lived in Lisbon ___ ten years. …
-
You must return the form ___ 30 days. …
-
The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
-
The essay must be handed in ___ Friday. …
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: I'll stay in bed … ten.
-
Veldu rétta svarið: The plane took off …, at 7.30 exactly.
-
Veldu rétta svarið: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
-
Veldu rétta svarið: … we decided not to go.
-
Veldu rétta svarið: The shop doesn't open … ten.
-
Veldu rétta svarið: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
I have to finish this essay until Monday.
-
We stayed in Paris during a week.
-
My office is at the end of the corridor.
-
In the end of the year, we have a big party.
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í skilaboðunum.
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu um eitt sem þú þarft að gera fyrir ákveðinn tíma í þessari viku og eitt sem þú ætlar að gera fram að ákveðnum tíma.
-
Skrifaðu um ákvörðun sem tók langan tíma. Notaðu in the end.flat (UK) = apartment (US)
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A1-20 At, on, in á ensku: forsetningar með tíma – útskýringar og æfingar I usually go swimming ___ Monday mornings. …
-
A2-27 Zero og first conditional: skilyrðissetningar með if á ensku I'll call you as soon as I (arrive).
-
B1-03 Past Perfect (þáliðin tíð) á ensku: had + lýsingarháttur þátíðar When we got to the cinema, the film already (start).
Svör
A. Form
- during
- while
- for
- within
- from … to / from … until / from … till / between … and
- by
B. Merking
- until
- on time
- in time
- In the end
- until
- As
C. Finndu villuna
- I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
- We stayed in Paris for a week.
- ✓ My office is at the end of the corridor.
- At the end of the year, we have a big party.
D. Í samhengi
- during / for
- on time
- for
- By
- in time
- until / till / through
- by / before
E. Spreyttu þig
- I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
- We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.
F. Blönduð upprifjun
- on
- arrive / have arrived
- had … started
