By apo until, during apo for, on time apo in time – parafjalët e kohës në shqip
By, Until, During, For; In Time, On Time, At the End
Në këtë faqe
Qëllimi
Pas këtij mësimi do të flisni saktë për afatet dhe periudhat kohore: by apo until, for, during apo while, within dhe by the time, on time apo in time, at the end apo in the end, si edhe as për dy gjëra që ndodhin në të njëjtën kohë.
Ideja kryesore
Përfytyroni një pistë vrapimi me një flamur. Flamuri është një pikë në kohë: Friday, six o'clock, the end of the month.
By flamuri do të thotë «te flamuri ose para tij, por jo më vonë». Është një afat: një gjë duhet të ndodhë diku në pistë, para se të arrini te flamuri. Send it by Friday.
Until flamuri do të thotë që vazhdoni gjatë gjithë rrugës deri te flamuri dhe pastaj ndaleni. Nuk është pikë, është vijë: I'll wait until Friday.
Shumë fjalë të tjera të kohës punojnë njësoj. Disa tregojnë kur ndodh diçka (during the night), disa matin sa gjatë (for two hours), e disa tregojnë nëse arritët te flamuri pikërisht në orën e caktuar (on time) apo mjaft herët për diçka tjetër (in time). Çdo fjalë i përgjigjet një pyetjeje pak më ndryshe – mësoni pyetjen dhe fjala bëhet e lehtë.
Shqipja dhe anglishtja
Kurthi kryesor është fjala «deri». Në shqip ajo mbulon edhe afatin («Dërgoje raportin deri të premten»), edhe vazhdimësinë («Do të pres deri të premten»). Anglishtja i ndan: për afatin – një veprim që duhet kryer jo më vonë se një moment – përdoret by, për diçka që vazhdon deri në atë moment përdoret until. Pyetni veten: kryhet një herë para flamurit apo vazhdon deri te flamuri?
Edhe «gjatë» është e rrezikshme. «Gjatë stuhisë» = during the storm, por për kohëzgjatjen shqipja thotë «për tri vjet» ose thjesht «tri vjet», dhe ndonjëherë «gjatë tri ditëve». Në anglisht kohëzgjatja është gjithmonë for, kurrë during. Para një fjalie të plotë shqipja thotë «ndërsa», «kur» ose «gjatë kohës që»; anglishtja përdor while ose as, sepse pas during vjen vetëm emër. Te «në fund» parafjala «në» tërheq in, por «në fund të filmit» është at the end of the film; in the end është «në fund, përfundimisht». Dhe «në kohë» mbulon dy kuptime: on time (sipas orarit, pa vonesë) dhe in time (mjaft herët, sa për të arritur diçka).
| Shqip | Anglisht | Çfarë ndryshon |
|---|---|---|
| Dërgoje raportin deri të premten. | Send me the report by Friday. | afat, një veprim → by |
| Ndenjëm në festë deri në mesnatë. | We stayed at the party until midnight. | vazhdon deri në atë pikë → until |
| Jetova në Dublin tri vjet. | I lived in Dublin for three years. | sa gjatë → for |
| Iku drita gjatë stuhisë. | The power went off during the storm. | këtu është njësoj: «gjatë» + emër = during |
| Ma vodhën biçikletën ndërsa isha në bibliotekë. | … while I was in the library. | para fjalisë → while, jo during |
| Porosia vjen brenda tri ditësh. | … within three working days. | këtu është njësoj: «brenda» = within |
| Punoj nga nëntë deri në pesë. | I work from nine to five. | këtu është njësoj |
| Muzeu nuk hapet para orës dhjetë. | The museum doesn't open until ten. | «nuk… para» = not… until |
| Avioni u ul në kohë. | The flight landed on time. | sipas orarit → on time |
| Arritëm në kohë për autobusin e fundit. | We arrived just in time to catch the last bus. | mjaft herët → in time |
| Ka një furrë buke në fund të rrugës. | … at the end of the street. | «në fund të» → at, jo in |
| Në fund e quajtëm qenin Max. | In the end, we called the dog Max. | përfundimisht → in the end |
Shkurt: «deri» si afat = by, «deri» si vazhdimësi = until; kohëzgjatja = for, «gjatë» + emër = during, «ndërsa» + fjali = while; «në fund të» = at the end of, «në fund» (përfundimisht) = in the end.
Forma
Afatet dhe periudhat
| Fjala | Çfarë vjen pas saj | Pyetja që i përgjigjet | Shembull |
|---|---|---|---|
| by | një orë / datë | jo më vonë se kur? | Please reply by Monday. |
| by the time | një fjali | jo më vonë se cila ngjarje? | By the time we arrived, the shop was closed. |
| until / till | një orë / datë ose një fjali | deri kur (vazhdon)? | I'll be here until six. / Wait until I call. |
| within | një periudhë | brenda cilës periudhë? | We'll answer within 24 hours. |
| from… to / until | dy momente | kur fillon dhe kur mbaron? | The shop is open from 9 to 5. |
| for | një periudhë | sa gjatë? | I lived there for three years. |
| during | një emër (ngjarje ose periudhë) | kur? | I fell asleep during the film. |
| while | një fjali | kur? | I fell asleep while I was watching the film. |
| as | një fjali | kur? (në të njëjtin moment) | As I was leaving, the phone rang. |
Shprehje të ngulitura
| Shprehja | Kuptimi | Shembull |
|---|---|---|
| on time | në orën e planifikuar, pa vonesë | The train left on time. |
| in time (for… / to…) | mjaft herët | We got there in time for the start. |
| at the end (of…) | në pikën e fundit të diçkaje | at the end of the film / the street / May |
| in the end | përfundimisht, pas njëfarë kohe, ndryshimesh ose problemesh | In the end, we took a taxi. |
Till do të thotë njësoj si until, por është më jozyrtare. Në anglishten amerikane Monday through Friday = nga e hëna në të premte, përfshirë të premten.
Përdorimi
1by = jo më vonë se (afat)
Përdorni by + një moment kur diçka duhet të ndodhë në atë moment ose para tij. Rëndësi ka vetëm afati, jo sa zgjat veprimi. By then = jo më vonë se atëherë. Në shqip këtu themi shpesh «deri», por kuptimi është afat: by.
2until = vazhdon deri në një moment
Përdorni until (ose till) kur një situatë vazhdon deri në një pikë dhe pastaj ndalet. Në mohim not… until do të thotë «jo para»: veprimi fillon në atë pikë. Në shqip këtu themi shpesh «nuk… para» ose «vetëm kur».
3by the time, within, from… to
By the time + fjali punon si by, por afati është një ngjarje. Pas by the time + Past Simple (e kryera e thjeshtë) veprimi më i hershëm është shpesh në Past Perfect (më se e kryera) (shih B1-03). Within + periudhë = brenda asaj periudhe, jo më vonë se fundi i saj. From… to / until jep fillimin dhe fundin.
4for, during, while
For + periudhë i përgjigjet pyetjes sa gjatë? During + emër i përgjigjet pyetjes kur? – në një moment brenda asaj ngjarjeje ose periudhe, ose gjatë gjithë saj. While bën të njëjtën punë si during, por pas tij vjen një fjali (kryefjalë + folje). Për while në tregime shih A2-02.
5on time apo in time
On time = pikërisht në orën e planifikuar, pa vonesë – për orare, takime dhe vizita. In time = mjaft herët për të bërë diçka ose për të qenë gati për diçka; just in time = në minutën e fundit; not in time = shumë vonë. Në shqip për të dyja themi shpesh «në kohë».
6at the end (of) apo in the end
At the end (of) është një pikë: pjesa e fundit e diçkaje – e një filmi, e një rruge, e një muaji. In the end do të thotë «përfundimisht», pas njëfarë kohe, ndryshimesh, diskutimesh ose problemesh. Zakonisht vjen në fillim të fjalisë.
7as = while / when (dy gjëra në të njëjtën kohë)
As + fjali mund të thotë while ose when: dy gjëra ndodhin njëkohësisht, ose diçka ndodh pikërisht kur një tjetër është në zhvillim. Është e shpeshtë në tregime dhe pak më e shkruar se while. Just as = pikërisht në atë moment. (As ka edhe kuptime të tjera, p.sh. shkakun – shih B1-27.)
Gabime të shpeshta
Kurthe për shqipfolësit
1. «Deri» si afat → until. Në shqip themi «Arta duhet ta kthejë makinën me qira deri në mesditë». Fjala «deri» përkthehet automatikisht until. Por kthimi është një veprim që duhet kryer jo më vonë se mesdita: kjo është by. Until vetëm kur diçka vazhdon deri në atë moment.
2. «Gjatë katër orëve» → during + periudhë. Shqipja ndonjëherë e shpreh kohëzgjatjen me «gjatë»: «Dje Blerta i ra pianos gjatë katër orëve». Në anglisht during tregon kur, jo sa gjatë. Pas një numri orësh, ditësh ose vitesh vjen for.
3. «Gjatë kohës që» + fjali → during + fjali. «Gjatë kohës që prisnim tragetin, Jonida lexonte një libër» – në shqip «gjatë» mund të çojë te një fjali e plotë. During jo: pas saj vjen vetëm emër. Para kryefjalës dhe foljes përdorni while ose as.
4. «Në fund të» → in the end of. «Shkruani emrin dhe nënshkrimin në fund të formularit» – parafjala «në» tërheq in. Por pjesa e fundit e diçkaje është at the end of. In the end (pa of) do të thotë «përfundimisht».
5. «Në kohë» → on time në vend të in time. «Hidrauliku erdhi në kohë dhe e rregulloi rrjedhjen para se të përmbytej kuzhina.» Në shqip «në kohë» mjafton; në anglisht on time do të thotë «sipas orarit». Kur dikush arrin mjaft herët për të bërë diçka, kjo është in time.
Mos i ngatërroni
by apo until – By = një veprim në afat ose para tij. Until = një situatë që vazhdon deri në një pikë. Në shqip të dyja janë shpesh «deri».
in + periudhë apo within + periudhë – In two days zakonisht do të thotë «pas dy ditësh» (nga sot). Within two days do të thotë «diku brenda këtyre dy ditëve, jo më vonë».
in the end apo at last – In the end = përfundimisht, pas ndryshimesh ose problemesh. At last = «më në fund», pas një pritjeje të gjatë, me lehtësim.
Drejtshkrimi dhe shqiptimi
- until /ʌnˈtɪl/ ka një l në fund; till ka dy. Të dyja janë të sakta; till është më jozyrtare. Mos shkruani untill, dhe në shkrim zyrtar shmangni 'til. Theksi bie te rrokja e dytë: un-TIL.
- Te until zanorja /ʌ/ nuk është as «a», as «ë» e plotë: është një «a» e shkurtër, me gojë gjysmë të hapur dhe buzë të lëshuara. Shqipja nuk e ka këtë tingull, prandaj ushtrojeni.
- during /ˈdjʊərɪŋ/ (UK), /ˈdʊrɪŋ/ (US): theksi bie te rrokja e parë. Në fund /ŋ/ – tingull hundor, pa shtuar një «g» të dëgjueshme.
- within /wɪˈðɪn/: /w/ nuk është «v» – rrumbullakosni buzët pa prekur dhëmbët me buzë. /ð/ është «dh» e shqipes, këtu keni avantazh. Theksi bie te rrokja e dytë.
- Te on time dhe in time theksi bie te time; /t/ në fillim të rrokjes së theksuar shqiptohet me një frymë të lehtë ajri, ndryshe nga «t» shqipe. Te in the end theksohet end; para zanores the shqiptohet /ði/ – «dh» shqipe me një «i» të shkurtër.
Rregulli i artë
By = jo më vonë se (afat për një veprim); until = gjatë gjithë kohës deri në një pikë. For = sa gjatë; during + emër / while + fjali = kur. On time = pa vonesë; in time = mjaft herët. At the end of diçka = pjesa e saj e fundit; in the end = përfundimisht. Dhe mbani mend: «deri» si afat është by.
Ushtrime
A. Forma
Plotësoni fjalën që mungon. Zgjidhni fjalën në kllapa kur ka.
-
I fell asleep ___ the film. …
-
I fell asleep ___ I was watching the film. …
-
She has lived in Lisbon ___ ten years. …
-
You must return the form ___ 30 days. …
-
The bank is open 9 a.m. 4 p.m.
-
The essay must be handed in ___ Friday. …
B. Kuptimi
Zgjidhni përgjigjen që i përshtatet kuptimit.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: I'll stay in bed … ten.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: The plane took off …, at 7.30 exactly.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: We got to the station … to buy a coffee before the train left.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: … we decided not to go.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: The shop doesn't open … ten.
-
Zgjidhni përgjigjen e saktë: … I was getting off the bus, I saw my old teacher.
C. Gjeni gabimin
Çdo fjali ka një gabim ose është e saktë. Shkruani fjalinë e korrigjuar ose shkruani correct.
-
I have to finish this essay until Monday.
-
We stayed in Paris during a week.
-
My office is at the end of the corridor.
-
In the end of the year, we have a big party.
D. Në kontekst
Lexoni mesazhin dhe plotësoni fjalët që mungojnë.
Hi Ana! Sorry I didn't reply — my phone was off 17 the whole flight. We landed 18, at 6.10 exactly, but then we waited for our bags 19 almost an hour! 20 the time we got to the hotel, it was nearly nine. We were tired, but we went out anyway and got to the restaurant just 21 before the kitchen closed. We're staying here 22 Sunday. Can you send me your address 23 Friday? I want to send you a postcard!
E. Radha juaj
Shkruani në anglisht.
-
Shkruani për diçka që duhet ta bëni deri në një afat këtë javë dhe për diçka që do ta bëni deri në një orë të caktuar.
-
Shkruani për një vendim që kërkoi shumë kohë. Përdorni in the end.flat (UK) = apartment (US)
F. Përsëritje e përzier
Përsëritni mësimet e mëparshme.
-
A1-20 At, on, in për kohën: parafjalët e kohës në anglisht I usually go swimming ___ Monday mornings. …
-
A2-27 Zero dhe First Conditional: fjalitë kushtore me if, unless dhe when në anglisht I'll call you as soon as I (arrive).
-
B1-03 Past Perfect: më se e kryera në anglisht («kisha ikur») e shpjeguar në shqip When we got to the cinema, the film already (start).
Përgjigjet
A. Forma
- during
- while
- for
- within
- from … to / from … until / from … till / between … and
- by
B. Kuptimi
- until
- on time
- in time
- In the end
- until
- As
C. Gjeni gabimin
- I have to finish this essay by Monday. / I have to finish this essay before Monday.
- We stayed in Paris for a week.
- ✓ My office is at the end of the corridor.
- At the end of the year, we have a big party.
D. Në kontekst
- during / for
- on time
- for
- By
- in time
- until / till / through
- by / before
E. Radha juaj
- I have to pay my phone bill by Thursday. On Saturday I'm going to stay at home until lunchtime.
- We looked at ten flats. In the end, we chose the small one near the park.
F. Përsëritje e përzier
- on
- arrive / have arrived
- had … started
