SlowingoSarufi
B2 12 / 30

Have Something Done kwa Kiswahili: Nilinyolewa, Nilitengenezewa na Niliibiwa

Have Something Done: Causatives

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kusema kwamba unapanga mtu mwingine akufanyie jambo (I had my hair cut), kutumia have na get katika tense yoyote, kuzungumzia matukio mabaya (I had my phone stolen), na kusema kwamba unamwomba au kumshawishi mtu afanye jambo (have someone do / get someone to do).

Wazo Kuu

Linganisha I cut my hair na I had my hair cut. Katika ya kwanza, wewe umeshika mkasi. Katika ya pili, umekaa kwenye kiti cha kinyozi wakati mtu mwingine anafanya kazi. Matokeo ni yale yale — nywele fupi — lakini anayefanya kitendo ni tofauti.

Causative ni kwa vitendo ambavyo mtu mwingine anafanya kwa ajili yako, kwa kawaida kwa sababu ulipanga au ulilipia: matengenezo, huduma, usafirishaji. Muundo unaweka kitu katikati na kitendo baadaye: have + kitu + kinachofanyiwa. Kama passive (B1-11), kwa kawaida hautaji nani anafanya kazi: iko wazi (fundi, daktari wa meno) au si muhimu.

Muundo huo huo unaweza pia kueleza mambo yanayokutokea bila kutaka kwako: I had my bike stolen. Hapa have haimaanishi ulipanga. Inamaanisha ulikumbwa na jambo hilo.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, kazi hii hufanywa na kitenzi chenyewe: nilinyolewa nywele, nilitengenezewa gari, niliibiwa simu — mimi ndiye kiima, na kitenzi kina -w- au -ew-. Kiingereza hakiwezi kusema I was stolen my phone; kinahitaji have + kitu + past participle.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili hueleza huduma na matukio mabaya kwa passive yenye mtu kama kiima: -w- (nilinyolewa, niliibiwa) na -ew- / -iw- (nilitengenezewa, tulifutiwa). Mara nyingi pia hutumia kitenzi cha kawaida hata kama fundi ndiye aliyefanya kazi (nimekata nywele, nilitengeneza gari gereji). Kiingereza: have / get + kitu + past participle; na kumtaja mtu, have + mtu + base form au get + mtu + to-infinitive — kama nilimwambia fundi akague… au nilimshawishi kaka anitengenezee….

KiswahiliMaanaKiingereza
Nilinyolewa nywele jana.hudumaI had my hair cut yesterday.
Nilitengenezewa gari gereji.hudumaI had my car repaired at the garage.
Niliibiwa simu kwenye treni.tukio bayaI had my phone stolen on the train.
Nilimwambia fundi akague breki.kumtaja mtu: maagizoI had the mechanic check the brakes.
Nilimshawishi kaka anitengenezee baiskeli.kumtaja mtu: kushawishiI got my brother to fix my bike.

Angalia safu ya tatu: katika Kiswahili, mimi ni kiima cha niliibiwa. Katika Kiingereza, kiima cha was stolen kingekuwa simu (My phone was stolen), si mimi — au tumia I had my phone stolen.

Muundo

have / get + object + past participle

Kiimahave / getObjectPast participle
Ihadmy haircutyesterday.
Sheis gettingher carrepaired.
We're going to havethe kitchenpainted.

Katika tense mbalimbali — have / get tu ndiyo hubadilika

TenseMfano
present simpleI have my teeth checked every six months.
present continuousWe're having the windows cleaned today.
past simpleShe had her bag repaired.
present perfectHave you had your eyes tested recently?
future (will)I'll get it fixed tomorrow.
going toThey're going to have solar panels installed.
modalYou should get that tooth looked at.
umbo la -ingI hate having my photo taken.

Hasi na maswali — hapa have ni kitenzi kikuu, kwa hiyo tumia do / does / did:

  • I didn't have my hair cut. I cut it myself.
  • Where do you have your car serviced?

have someone do / get someone to do

MpangilioMaanaMfano
have + mtu + base formkumwomba au kumwagiza mtu (mara nyingi ni kazi yake)I'll have the receptionist call you a taxi.
get + mtu + to-infinitivekushawishi au kupangaI finally got my son to tidy his room.

Matumizi

1Have something done — huduma

Tumia have + object + past participle unapopanga mtaalamu akufanyie jambo.

I'm having my hair cut on Friday.
Ijumaa ninakwenda kunyolewa nywele.
kunyolewa (-w-): kinyozi atanyoa
We had the boiler serviced before the winter.
Tuliita fundi akakagua boila kabla ya majira ya baridi.
fundi alifanya kazi; sisi tulipanga
How often do you have your car washed?
Huwa unapeleka gari lako likaoshwe mara ngapi?
likaoshwe (-w-): mtu mwingine analiosha
She's just had her nails done for the wedding.
Ametoka kupakwa rangi kucha kwa ajili ya harusi.
yeye ni mwanamke → she
You should have that mole checked by a doctor.
Unapaswa kumwonyesha daktari kidoa hicho cheusi kwenye ngozi yako akichunguze.
by + mtu: tu inapoongeza taarifa

2Get something done — si rasmi, na kwa juhudi

Get + object + past participle ina maana sawa, lakini si rasmi na ni ya kawaida sana katika mazungumzo. Inaweza kudokeza juhudi, au kufanikiwa hatimaye. Hutumika pia unapofanya kazi mwenyewe: hapo inamaanisha "kumaliza".

I need to get my phone screen replaced.
Ninahitaji kubadilishiwa skrini ya simu yangu.
kubadilishiwa (-iw-) → get … replaced
Where did you get your glasses made?
Ulitengenezewa miwani yako wapi?
-ew- → get … made
We finally got the washing machine fixed after three weeks.
Hatimaye tulifanikiwa kutengenezewa mashine ya kufulia baada ya wiki tatu.
juhudi: hatimaye
I'll get the report finished by Monday.
Nitamaliza ripoti kabla ya Jumatatu.
nitaifanya mwenyewe: get = kumaliza

3Katika tense na maumbo yote

Causative inafanya kazi katika kila tense, baada ya modals na katika maumbo ya -ing. Have / get tu ndiyo hubadilika; past participle inabaki ile ile.

They're having a new kitchen fitted at the moment.
Kwa sasa wanawekewa jiko jipya.
wanawekewa (-na- + -ew-) → are having … fitted
I've never had my ears pierced.
Sijawahi kutobolewa masikio.
sijawahi → I've never
We're going to get the house painted next spring.
Tunapanga kuwaita mafundi waipake nyumba rangi majira ya kuchipua yajayo.
She was having her portrait painted when the fire alarm went off.
Alikuwa akichorwa picha yake kengele ya moto ilipolia.
alikuwa akichorwa → was having … painted
I can't stand having my blood taken.
Sipendi kabisa kutolewa damu.
kutolewa (-w-) → having … taken

4Matukio mabaya — mambo yanayokutendekea

Muundo huo huo unaeleza jambo baya lililokutokea, ambalo hukulipanga — kama niliibiwa, tulifutiwa ya Kiswahili. Tumia have; get pia inawezekana katika mazungumzo yasiyo rasmi.

I had my phone stolen on the train.
Niliibiwa simu kwenye treni.
niliibiwa (mimi ni kiima) → I had my phone stolen, si I was stolen my phone
He had his licence taken away for speeding.
Alinyang'anywa leseni kwa kuendesha kwa kasi kupita kiasi.
yeye ni mwanamume → he
We had our flight cancelled at the last minute.
Tulifutiwa safari ya ndege dakika za mwisho.
tulifutiwa (-iw-)
She got her bag snatched outside the station.
Alinyang'anywa mkoba nje ya kituo.
si rasmi

5Have someone do / get someone to do

Kumtaja mtu anayefanya kitendo, tumia have + mtu + base form (maagizo, mara nyingi kwa mtu ambaye ni kazi yake) au get + mtu + to-infinitive (kushawishi au kupanga). Have someone do ni ya kawaida hasa katika Kiingereza cha Marekani. Kiswahili hutumia kitenzi cha -e (akutumie, atupeleke) katika zote mbili; Kiingereza kinatofautisha: have bila to, get pamoja na to.

I'll have my assistant send you the details.
Nitamwambia msaidizi wangu akutumie maelezo.
akutumie (-e) → send: base form, bila to
The teacher had the students rewrite their essays.
Mwalimu aliwaagiza wanafunzi waandike upya insha zao.
Can you get someone to look at my laptop?
Unaweza kumpata mtu aangalie kompyuta yangu?
get + mtu + to
I couldn't get the kids to eat their vegetables.
Sikuweza kuwashawishi watoto wale mboga zao.
kushawishi → get … to
We got a friend to drive us to the airport.
Tulimwomba rafiki atupeleke uwanja wa ndege kwa gari.

Makosa ya Kawaida

❌I had my car repair.
✅I had my car repaired.
Tumia past participle.
❌I'm having cut my hair tomorrow.
✅I'm having my hair cut tomorrow.
Mpangilio: have + object + past participle.
❌I got my brother fix my bike.
✅I got my brother to fix my bike.
get + mtu + to-infinitive.
❌I had the mechanic to check the brakes.
✅I had the mechanic check the brakes.
have + mtu + base form (bila to).
❌Have you your eyes tested?
✅Have you had your eyes tested? au Do you have your eyes tested?
have ni kitenzi kikuu: tumia vitenzi visaidizi kwa maswali.
⚠️I had stolen my wallet.
✅I had my wallet stolen.
Sarufi ni sahihi, lakini ni past perfect: inamaanisha wewe ndiye uliyeiba!
⚠️I cut my hair at the hairdresser's.
✅I had my hair cut at the hairdresser's.
Ni ya kawaida katika mazungumzo ya kila siku, lakini kwa usahihi inamaanisha ulijikata mwenyewe.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Niliibiwa simu → "I was stolen my phone". Katika Kiswahili, mtu aliyepoteza kitu ndiye kiima cha passive: niliibiwa simu, alinyang'anywa mkoba. Kiingereza hakiwezi kufanya hivyo: I was stolen ingemaanisha mimi mwenyewe niliibwa! Tumia I had + kitu + stolen, au fanya kitu kiwe kiima.

❌Juma was stolen his laptop at the bus stand.
✅Juma had his laptop stolen at the bus stand. au Juma's laptop was stolen at the bus stand.
❌She was snatched her handbag in town.
✅She had her handbag snatched in town. au Her handbag was snatched in town.
Kiima si mtu.

2. Nilitengeneza gari gereji → "I repaired my car". Katika Kiswahili ni kawaida kabisa kusema nimekata nywele au nilitengeneza gari hata kama kinyozi au fundi ndiye aliyefanya kazi. Kwa Kiingereza, I repaired my car inamaanisha wewe mwenyewe ulishika spana.

⚠️I repaired my car at the garage last week.
✅I had my car repaired at the garage last week. au I got my car repaired at the garage last week.
Sarufi ni sahihi, lakini inasema wewe mwenyewe uliitengeneza.

3. -ish- / kumfanya → "make" badala ya "have / get". Kiswahili kina kiambishi cha causative -ish- / -esh-, na kumfanya mtu afanye mara nyingi hutafsiriwa kama make. Lakini make someone do = kumlazimisha. Kwa huduma ya kawaida au ombi, tumia have someone do au get someone to do.

⚠️I made the tailor shorten my trousers.
✅I had the tailor shorten my trousers. au I got the tailor to shorten my trousers.
Sarufi ni sahihi, lakini made inamaanisha ulimlazimisha.

Usichanganye

I did it na I had it done — nani alifanya kazi? Kiswahili kinaweza kusema nilipaka rangi kwa zote mbili; Kiingereza kinachagua.

I painted the bedroom.
Nilipaka rangi chumba cha kulala mimi mwenyewe.
nilifanya mwenyewe
I had the bedroom painted.
Nilimtafuta fundi akapaka rangi chumba cha kulala.
fundi alifanya

had something done (causative) na had done (past perfect) — mpangilio wa maneno unabadilisha kila kitu. Tazama B1-03.

I had my car washed.
Nilioshewa gari langu.
mtu mwingine aliliosha kwa ajili yangu
I had washed my car.
Nilikuwa nimeosha gari langu.
past perfect: niliosha mwenyewe, kabla ya jambo jingine

get someone to do na make / let someone do — get = kushawishi, make = kulazimisha, let = kuruhusu. Tazama B1-18.

I got him to help me.
Nilimshawishi anisaidie.
nilimshawishi
I made him help me.
Nilimlazimisha anisaidie.
hakuwa na chaguo
I let him help me.
Nilimruhusu anisaidie.
niliruhusu

had something stolen na got stolen — I had my car stolen (causative: mkazo uko kwangu) dhidi ya My car got stolen (get-passive: mkazo uko kwenye gari). Get-passive inafundishwa katika B2-13.

Tahajia na Matamshi

  • Msisitizo kwa kawaida uko kwenye object na past participle, si kwenye have: "I had my HAIR CUT".
  • Hapa have ni kitenzi kikuu, kwa hiyo haifupishwi: I've had my car repaired ni sahihi (have ya kwanza ni kitenzi kisaidizi), lakini si I've my car repaired.
  • Mwisho wa -ed: /t/ baada ya sauti zisizo na mtetemo (fixed /fɪkst/ — "fikst", washed /wɒʃt/ (UK), /wɑːʃt/ (US) — "wosht"), /ɪd/ baada ya t au d (painted, mended — silabi ya ziada), na /d/ baada ya sauti nyingine zenye mtetemo (repaired, cleaned).
  • Usiongeze irabu baada ya -ed: fixed ni silabi moja, si "fiksidi"; washed si "woshedi". Silabi ya ziada ipo tu baada ya t au d.
  • Vitenzi vingi vinavyotumika katika causatives vina participles zisizo za kawaida: cut, done, made, taken, stolen, sewn. Angalia tahajia ya dyed (rangi ya nywele au nguo) na died (alikufa): zinasikika sawa, /daɪd/ — "dide".

Kanuni ya Dhahabu

Mtu mwingine anakufanyia jambo, au jambo linakutokea (nilinyolewa, nilitengenezewa, niliibiwa): have / get + object + past participle — si I was stolen…. Kumtaja mtu: have someone do (bila to), get someone to do (pamoja na to).

Mazoezi

A. Muundo

Tumia maneno yaliyo kwenye mabano kuunda causative, au andika upya kama unavyoelekezwa.

  1. My laptop is broken. I need to (have / it / repair).
  2. She (have / her hair / dye) red last week.
  3. We (get / the roof / fix) at the moment.
  4. I (have / my passport / steal) while I was on holiday.
  5. Andika upya kwa causative: A mechanic is servicing my car.
  6. Andika upya kwa get: A photographer will take our wedding photos.

B. Maana

Chagua au jibu kulingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: I'll get my sister … me move.
  2. Chagua jibu sahihi: The manager had his assistant … the flights.
  3. "I had my suit cleaned." Nani alifanya kazi? …
  4. "I had cleaned my suit." Nani alifanya kazi? …
  5. Sentensi ipi inaeleza tukio baya?

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. When did you last have your eyes test?
  2. I got the plumber come on Sunday.
  3. We're having our garden redesigned this summer.
  4. I had stolen my bike last week, so now I walk to work.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo kwa neno moja katika kila nafasi, au tumia kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi.

Getting ready to sell the flat
Kim: Are you still selling your flat?
Raj: Yes, but first I'm 16 the walls 17 (paint). They're in a terrible state.
Kim: Are you doing it yourself?
Raj: No way! I'm having a professional 18 (do) it. And I've already 19 the windows replaced.
Kim: What about the photos for the website?
Raj: I'm going to get my cousin 20 (take) them — she's a photographer.
Kim: Good idea. When I sold my last flat, I 21 my car broken into on the day of the viewing. Terrible luck!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.

  1. Andika kuhusu mambo mawili ambayo mtaalamu hukufanyia mara kwa mara.
  2. Andika kuhusu jambo unalotaka mtu akufanyie, kwa get someone to do.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. B1-18 Want Him To, Make Him Do, Let Him Do kwa Kiswahili: Kitenzi + Mtu + To
    My parents never let me (stay) out after ten.
  2. B1-11 Passive Voice katika Tense Zote na Modals: Is Being Done, Has Been Done, Must Be Done
    The bridge (repair) at the moment, so it's closed.
  3. B2-10 Participle Clauses kwa Kiswahili: Feeling Tired, After Leaving na Having Finished
    (finish) his homework, he went out to play.
  4. B2-07 Need, Needn't Have na Be Supposed To kwa Kiswahili: Nahitaji, Si Lazima na Natakiwa
    We (need / not / buy) any bread — there was plenty in the cupboard, so we didn't.
Majibu

A. Muundo

  1. have it repaired
  2. had her hair dyed
  3. are getting the roof fixed / 're getting the roof fixed
  4. had my passport stolen
  5. I'm having my car serviced. / I'm getting my car serviced.
  6. We'll get our wedding photos taken. / We're going to get our wedding photos taken.

B. Maana

  1. to help
  2. book
  3. someone else
  4. I did
  5. We had our windows broken.

C. Tafuta Kosa

  1. When did you last have your eyes tested?
  2. I got the plumber to come on Sunday. / I had the plumber come on Sunday.
  3. ✓ We're having our garden redesigned this summer.
  4. I had my bike stolen last week, so now I walk to work. / My bike was stolen last week, so now I walk to work.

D. Katika Muktadha

  1. having / getting
  2. painted
  3. do
  4. had / got / gotten
  5. to take
  6. had / got

E. Zamu Yako

  1. I have my hair cut every two months, and I get my car serviced once a year.
  2. I want to get my brother to help me paint my room this weekend.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. stay
  2. is being repaired
  3. Having finished / After finishing
  4. didn't need to buy / did not need to buy
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play