Have Something Done kwa Kiswahili: Nilinyolewa, Nilitengenezewa na Niliibiwa
Have Something Done: Causatives
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema kwamba unapanga mtu mwingine akufanyie jambo (I had my hair cut), kutumia have na get katika tense yoyote, kuzungumzia matukio mabaya (I had my phone stolen), na kusema kwamba unamwomba au kumshawishi mtu afanye jambo (have someone do / get someone to do).
Wazo Kuu
Linganisha I cut my hair na I had my hair cut. Katika ya kwanza, wewe umeshika mkasi. Katika ya pili, umekaa kwenye kiti cha kinyozi wakati mtu mwingine anafanya kazi. Matokeo ni yale yale — nywele fupi — lakini anayefanya kitendo ni tofauti.
Causative ni kwa vitendo ambavyo mtu mwingine anafanya kwa ajili yako, kwa kawaida kwa sababu ulipanga au ulilipia: matengenezo, huduma, usafirishaji. Muundo unaweka kitu katikati na kitendo baadaye: have + kitu + kinachofanyiwa. Kama passive (B1-11), kwa kawaida hautaji nani anafanya kazi: iko wazi (fundi, daktari wa meno) au si muhimu.
Muundo huo huo unaweza pia kueleza mambo yanayokutokea bila kutaka kwako: I had my bike stolen. Hapa have haimaanishi ulipanga. Inamaanisha ulikumbwa na jambo hilo.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, kazi hii hufanywa na kitenzi chenyewe: nilinyolewa nywele, nilitengenezewa gari, niliibiwa simu — mimi ndiye kiima, na kitenzi kina -w- au -ew-. Kiingereza hakiwezi kusema I was stolen my phone; kinahitaji have + kitu + past participle.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hueleza huduma na matukio mabaya kwa passive yenye mtu kama kiima: -w- (nilinyolewa, niliibiwa) na -ew- / -iw- (nilitengenezewa, tulifutiwa). Mara nyingi pia hutumia kitenzi cha kawaida hata kama fundi ndiye aliyefanya kazi (nimekata nywele, nilitengeneza gari gereji). Kiingereza: have / get + kitu + past participle; na kumtaja mtu, have + mtu + base form au get + mtu + to-infinitive — kama nilimwambia fundi akague… au nilimshawishi kaka anitengenezee….
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Nilinyolewa nywele jana. | huduma | I had my hair cut yesterday. |
| Nilitengenezewa gari gereji. | huduma | I had my car repaired at the garage. |
| Niliibiwa simu kwenye treni. | tukio baya | I had my phone stolen on the train. |
| Nilimwambia fundi akague breki. | kumtaja mtu: maagizo | I had the mechanic check the brakes. |
| Nilimshawishi kaka anitengenezee baiskeli. | kumtaja mtu: kushawishi | I got my brother to fix my bike. |
Angalia safu ya tatu: katika Kiswahili, mimi ni kiima cha niliibiwa. Katika Kiingereza, kiima cha was stolen kingekuwa simu (My phone was stolen), si mimi — au tumia I had my phone stolen.
Muundo
have / get + object + past participle
| Kiima | have / get | Object | Past participle | |
|---|---|---|---|---|
| I | had | my hair | cut | yesterday. |
| She | is getting | her car | repaired. | |
| We | 're going to have | the kitchen | painted. |
Katika tense mbalimbali — have / get tu ndiyo hubadilika
| Tense | Mfano |
|---|---|
| present simple | I have my teeth checked every six months. |
| present continuous | We're having the windows cleaned today. |
| past simple | She had her bag repaired. |
| present perfect | Have you had your eyes tested recently? |
| future (will) | I'll get it fixed tomorrow. |
| going to | They're going to have solar panels installed. |
| modal | You should get that tooth looked at. |
| umbo la -ing | I hate having my photo taken. |
Hasi na maswali — hapa have ni kitenzi kikuu, kwa hiyo tumia do / does / did:
- I didn't have my hair cut. I cut it myself.
- Where do you have your car serviced?
have someone do / get someone to do
| Mpangilio | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| have + mtu + base form | kumwomba au kumwagiza mtu (mara nyingi ni kazi yake) | I'll have the receptionist call you a taxi. |
| get + mtu + to-infinitive | kushawishi au kupanga | I finally got my son to tidy his room. |
Matumizi
1Have something done — huduma
Tumia have + object + past participle unapopanga mtaalamu akufanyie jambo.
2Get something done — si rasmi, na kwa juhudi
Get + object + past participle ina maana sawa, lakini si rasmi na ni ya kawaida sana katika mazungumzo. Inaweza kudokeza juhudi, au kufanikiwa hatimaye. Hutumika pia unapofanya kazi mwenyewe: hapo inamaanisha "kumaliza".
3Katika tense na maumbo yote
Causative inafanya kazi katika kila tense, baada ya modals na katika maumbo ya -ing. Have / get tu ndiyo hubadilika; past participle inabaki ile ile.
4Matukio mabaya — mambo yanayokutendekea
Muundo huo huo unaeleza jambo baya lililokutokea, ambalo hukulipanga — kama niliibiwa, tulifutiwa ya Kiswahili. Tumia have; get pia inawezekana katika mazungumzo yasiyo rasmi.
5Have someone do / get someone to do
Kumtaja mtu anayefanya kitendo, tumia have + mtu + base form (maagizo, mara nyingi kwa mtu ambaye ni kazi yake) au get + mtu + to-infinitive (kushawishi au kupanga). Have someone do ni ya kawaida hasa katika Kiingereza cha Marekani. Kiswahili hutumia kitenzi cha -e (akutumie, atupeleke) katika zote mbili; Kiingereza kinatofautisha: have bila to, get pamoja na to.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Niliibiwa simu → "I was stolen my phone". Katika Kiswahili, mtu aliyepoteza kitu ndiye kiima cha passive: niliibiwa simu, alinyang'anywa mkoba. Kiingereza hakiwezi kufanya hivyo: I was stolen ingemaanisha mimi mwenyewe niliibwa! Tumia I had + kitu + stolen, au fanya kitu kiwe kiima.
2. Nilitengeneza gari gereji → "I repaired my car". Katika Kiswahili ni kawaida kabisa kusema nimekata nywele au nilitengeneza gari hata kama kinyozi au fundi ndiye aliyefanya kazi. Kwa Kiingereza, I repaired my car inamaanisha wewe mwenyewe ulishika spana.
3. -ish- / kumfanya → "make" badala ya "have / get". Kiswahili kina kiambishi cha causative -ish- / -esh-, na kumfanya mtu afanye mara nyingi hutafsiriwa kama make. Lakini make someone do = kumlazimisha. Kwa huduma ya kawaida au ombi, tumia have someone do au get someone to do.
Usichanganye
I did it na I had it done — nani alifanya kazi? Kiswahili kinaweza kusema nilipaka rangi kwa zote mbili; Kiingereza kinachagua.
had something done (causative) na had done (past perfect) — mpangilio wa maneno unabadilisha kila kitu. Tazama B1-03.
get someone to do na make / let someone do — get = kushawishi, make = kulazimisha, let = kuruhusu. Tazama B1-18.
had something stolen na got stolen — I had my car stolen (causative: mkazo uko kwangu) dhidi ya My car got stolen (get-passive: mkazo uko kwenye gari). Get-passive inafundishwa katika B2-13.
Tahajia na Matamshi
- Msisitizo kwa kawaida uko kwenye object na past participle, si kwenye have: "I had my HAIR CUT".
- Hapa have ni kitenzi kikuu, kwa hiyo haifupishwi: I've had my car repaired ni sahihi (have ya kwanza ni kitenzi kisaidizi), lakini si I've my car repaired.
- Mwisho wa -ed: /t/ baada ya sauti zisizo na mtetemo (fixed /fɪkst/ — "fikst", washed /wɒʃt/ (UK), /wɑːʃt/ (US) — "wosht"), /ɪd/ baada ya t au d (painted, mended — silabi ya ziada), na /d/ baada ya sauti nyingine zenye mtetemo (repaired, cleaned).
- Usiongeze irabu baada ya -ed: fixed ni silabi moja, si "fiksidi"; washed si "woshedi". Silabi ya ziada ipo tu baada ya t au d.
- Vitenzi vingi vinavyotumika katika causatives vina participles zisizo za kawaida: cut, done, made, taken, stolen, sewn. Angalia tahajia ya dyed (rangi ya nywele au nguo) na died (alikufa): zinasikika sawa, /daɪd/ — "dide".
Kanuni ya Dhahabu
Mtu mwingine anakufanyia jambo, au jambo linakutokea (nilinyolewa, nilitengenezewa, niliibiwa): have / get + object + past participle — si I was stolen…. Kumtaja mtu: have someone do (bila to), get someone to do (pamoja na to).
Mazoezi
A. Muundo
Tumia maneno yaliyo kwenye mabano kuunda causative, au andika upya kama unavyoelekezwa.
-
My laptop is broken. I need to (have / it / repair).
-
She (have / her hair / dye) red last week.
-
We (get / the roof / fix) at the moment.
-
I (have / my passport / steal) while I was on holiday.holiday (UK) = vacation (US)
-
Andika upya kwa causative: A mechanic is servicing my car.
-
Andika upya kwa get: A photographer will take our wedding photos.
B. Maana
Chagua au jibu kulingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: I'll get my sister … me move.
-
Chagua jibu sahihi: The manager had his assistant … the flights.
-
"I had my suit cleaned." Nani alifanya kazi? …
-
"I had cleaned my suit." Nani alifanya kazi? …
-
Sentensi ipi inaeleza tukio baya?
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
When did you last have your eyes test?
-
I got the plumber come on Sunday.
-
We're having our garden redesigned this summer.
-
I had stolen my bike last week, so now I walk to work.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo kwa neno moja katika kila nafasi, au tumia kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi.
Kim: Are you still selling your flat?
Raj: Yes, but first I'm 16 the walls 17 (paint). They're in a terrible state.
Kim: Are you doing it yourself?
Raj: No way! I'm having a professional 18 (do) it. And I've already 19 the windows replaced.
Kim: What about the photos for the website?
Raj: I'm going to get my cousin 20 (take) them — she's a photographer.
Kim: Good idea. When I sold my last flat, I 21 my car broken into on the day of the viewing. Terrible luck!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Andika kuhusu mambo mawili ambayo mtaalamu hukufanyia mara kwa mara.
-
Andika kuhusu jambo unalotaka mtu akufanyie, kwa get someone to do.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
B1-18 Want Him To, Make Him Do, Let Him Do kwa Kiswahili: Kitenzi + Mtu + To My parents never let me (stay) out after ten.
-
B1-11 Passive Voice katika Tense Zote na Modals: Is Being Done, Has Been Done, Must Be Done The bridge (repair) at the moment, so it's closed.
-
B2-10 Participle Clauses kwa Kiswahili: Feeling Tired, After Leaving na Having Finished (finish) his homework, he went out to play.
-
B2-07 Need, Needn't Have na Be Supposed To kwa Kiswahili: Nahitaji, Si Lazima na Natakiwa We (need / not / buy) any bread — there was plenty in the cupboard, so we didn't.
Majibu
A. Muundo
- have it repaired
- had her hair dyed
- are getting the roof fixed / 're getting the roof fixed
- had my passport stolen
- I'm having my car serviced. / I'm getting my car serviced.
- We'll get our wedding photos taken. / We're going to get our wedding photos taken.
B. Maana
- to help
- book
- someone else
- I did
- We had our windows broken.
C. Tafuta Kosa
- When did you last have your eyes tested?
- I got the plumber to come on Sunday. / I had the plumber come on Sunday.
- ✓ We're having our garden redesigned this summer.
- I had my bike stolen last week, so now I walk to work. / My bike was stolen last week, so now I walk to work.
D. Katika Muktadha
- having / getting
- painted
- do
- had / got / gotten
- to take
- had / got
E. Zamu Yako
- I have my hair cut every two months, and I get my car serviced once a year.
- I want to get my brother to help me paint my room this weekend.
F. Marudio Mchanganyiko
- stay
- is being repaired
- Having finished / After finishing
- didn't need to buy / did not need to buy
