Need, needn't have og be supposed to: skylda og nauðsyn á ensku
Need, Needn't Have, Be Supposed To: Obligation in Depth
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu sagt hvað er nauðsynlegt og hvað ekki (need to, don't need to, needn't), sagt að eitthvað sem gert var hafi verið óþarft (needn't have done eða didn't need to do), talað um væntingar og reglur sem oft eru brotnar (be supposed to), notað formlega skyldu (be required to, be obliged to) og valið á milli should, need to, have to og must.
Aðalatriðið
Í A2-20 lærðirðu must, have to, mustn't og don't have to. Raunveruleg skylda hefur hins vegar mörg blæbrigði, svo spurðu tveggja spurninga:
- Hversu sterkt er þetta? Ráð, nauðsyn eða regla með afleiðingum?
- Hvaðan kemur þetta? Frá þér sjálfum, frá reglu eða lögum, eða einfaldlega frá því sem fólk væntir?
Hugsaðu þér hitamæli. Neðst er should – meðmæli. Ofar er need to – nauðsynlegt til að ná markmiði. Þá have to og must – raunveruleg skylda. Efst eru be required to og be obliged to – reglur, lög og samningar.
Við hliðina á hitamælinum hangir sérstakur miði: be supposed to. Hann segir hvers er vænst – og gefur oft í skyn að fólk geri það ekki.
Og loks hefur need eitt bragð í fortíðinni. I needn't have taken a taxi þýðir að ég tók leigubíl og það voru sóaðir peningar. I didn't need to take a taxi þýðir yfirleitt að ég tók hann ekki.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslenskan gerir sama greinarmun og enskan, og það oft nákvæmar. „Þú þarft ekki að koma“ er you don't need to / don't have to come, „Þú mátt ekki koma“ er you mustn't come. Í fortíðinni greinum við líka á milli: „Ég hefði ekki þurft að elda svona mikið“ (ég eldaði, að óþörfu) er I needn't have cooked, og „Ég þurfti ekki að vakna snemma“ (og gerði það ekki) er I didn't need to wake up. „Ég hefði ekki átt að…“ (það var rangt) er I shouldn't have… Munurinn er í forminu: needn't er háttarsögn, svo á eftir því kemur ekkert to, þótt „að“ komi á eftir „þarft ekki“.
Erfiðleikarnir byrja með sögninni „eiga að“. „Ég á að vera í megrun“ og „Pakkinn átti að koma í gær“ eru á ensku be supposed to. Í fortíðinni lítur „átti að“ út eins og had to, en had to er skylda sem yfirleitt var uppfyllt. Áætlun sem stóðst ekki er was / were supposed to.
Í reglum notum við oft ópersónulegar setningar: „Það á að borga við afgreiðsluborðið“, „Það þarf að sýna skilríki.“ „Það“ er þar ekki raunverulegt frumlag, og ensk setning þarf raunverulegt frumlag: You're supposed to pay at the counter, You need to show ID. Formlega segjum við „Farþegum ber að…“ eða „Fyrirtækjum er skylt að…“ með þágufalli; á ensku verða farþegarnir og fyrirtækin frumlag: Passengers are required to…, Companies are obliged to…
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Ég þarf að klára skýrsluna fyrir föstudag. | I need to finish the report by Friday. | „þarf að“ → need to – hér er þetta eins |
| Þú þarft ekki að fara úr skónum. | You don't need to take your shoes off. / You needn't take… | á eftir needn't kemur ekkert to |
| Þú mátt ekki snerta vírana. | You mustn't touch the wires. | „mátt ekki“ → mustn't – hér er þetta eins |
| Ég hefði ekki þurft að elda svona mikið. | I needn't have cooked so much. | gert, en að óþörfu → needn't have |
| Við þurftum ekki að panta borð. | We didn't need to book. | ekki nauðsynlegt (og ekki gert) |
| Ég átti að hitta Sam klukkan sex. | I was supposed to meet Sam at six. | „átti að“ sem áætlun → was supposed to |
| Ég þurfti að vera í jakkafötum í vinnunni. | I had to wear a suit at work. | „þurfti að“ → had to |
| Það á að borga við afgreiðsluborðið. | You're supposed to pay at the counter. | „það á að“ → frumlag + be supposed to |
| Farþegum ber að sýna gildan farmiða. | Passengers are required to show a valid ticket. | „ber að“ → frumlag + are required to |
Í stuttu máli: „þarft ekki að“ og „mátt ekki“ virka eins og don't need to og mustn't; „hefði ekki þurft að“ er needn't have; „átti að, en…“ er was supposed to; og „það á að / það þarf að“ þarf raunverulegt frumlag á ensku.
Form
Need (nútíð)
| Mynd | Tegund | Dæmi |
|---|---|---|
| need to + grunnmynd | venjuleg sögn (allar tíðir) | You need to renew your passport. |
| don't / doesn't need to + grunnmynd | venjuleg sögn, neitun | You don't need to bring anything. |
| needn't + grunnmynd (án to og án -s) | háttarsögn; aðallega UK, svolítið formlegt | You needn't bring anything. |
| Do I need to…? | spurning | Do I need to book? |
Óþarfar athafnir í fortíðinni: tvö mynstur
| Mynstur | Gerðist það? | Dæmi |
|---|---|---|
| needn't have + lýsingarháttur þátíðar | Já – en það var ekki nauðsynlegt. | I needn't have taken a taxi. (Ég tók leigubíl.) |
| didn't need to + grunnmynd | Yfirleitt ekki – það var óþarft, svo ég gerði það ekki. | I didn't need to take a taxi. (Yfirleitt: ég tók hann ekki.) |
Needn't have er aðallega breskt. Í bandarískri ensku segir fólk yfirleitt didn't need to eða didn't have to í báðum tilvikum, og samhengið sýnir merkinguna. Didn't need to getur líka lýst því sem gerðist ef samhengið sýnir það skýrt.
Be supposed to
| Dæmi | |
|---|---|
| nútíð + | We're supposed to check in by three. |
| nútíð − | You're not supposed to park here. |
| nútíð ? | What are we supposed to do with these forms? |
| þátíð + | He was supposed to call me. (Hann hringdi ekki.) |
| þátíð − | You weren't supposed to open it! (Þú opnaðir það.) |
Formleg skylda
| Mynd | Dæmi |
|---|---|
| be required to + grunnmynd | Staff are required to wear ID badges. |
| be obliged to + grunnmynd | Landlords are obliged to carry out repairs. |
Styrkleikakvarðinn
| Veikt → sterkt | Merking | Dæmi |
|---|---|---|
| should / ought to | ráð, það sem er rétt | You should back up your files. |
| need to | nauðsynlegt til að ná markmiði | You need to back up your files before the update. |
| have to | regla eða aðstæður utan frá | We have to back up all files on Fridays — it's company policy. |
| must | sterkt; tilfinning þess sem talar, eða skrifleg regla | All files must be backed up daily. |
| be required to / be obliged to | formlegt | Employees are required to back up all files. |
Notkun
1Need to, don't need to, needn't
Need to lýsir nauðsyn – því sem þarf til að ná árangri. Don't need to og needn't þýða að eitthvað sé ekki nauðsynlegt (þú mátt gera það ef þú vilt). Needn't er háttarsögn: án to og án endingarinnar -s. Það er aðallega breskt og svolítið formlegt; don't need to er algengt alls staðar. Íslenska „þarft ekki að“ samsvarar báðum.
2Needn't have og didn't need to – óþarfar athafnir í fortíðinni
Needn't have + lýsingarháttur þátíðar: þú gerðir eitthvað og komst svo að því að það var óþarft – erfiði til einskis. Á íslensku „hefði ekki þurft að“. Didn't need to + grunnmynd: það var ekki nauðsynlegt, og yfirleitt gerðirðu það ekki – „þurfti ekki að“.
3Be supposed to – væntingar og reglur (sem oft eru brotnar)
Be supposed to segir hvers er vænst af einhverjum samkvæmt reglu, samkomulagi eða venju. Oft gefur það í skyn að væntingin standist ekki. Not supposed to = á móti reglunum, ekki leyfilegt. Í fortíðinni lýsir was / were supposed to áætlun eða væntingu sem stóðst ekki – íslenska „átti að“ í merkingunni áætlun.
Be supposed to getur líka þýtt „sagt er að“: This café is supposed to be very good. Þá merkingu lærirðu í B2-12.
4Be required to / be obliged to – formleg skylda
Be required to og be obliged to eru notuð í reglum, lögum, samningum og opinberum skjölum. Be obliged to vísar oft til skyldu sem ekki verður komist hjá – lagalegrar eða siðferðilegrar. Not required to = ekki nauðsynlegt (formlegt). Íslenska „ber að“ og „er skylt að“ standa með þágufalli; á ensku verður sá sem á að gera eitthvað frumlag.
5Should, need to, have to, must – að velja á kvarðanum
Veldu eftir styrk og uppruna. Should = ráð. Need to = nauðsynlegt til að ná markmiði. Have to = skylda utan frá (reglur, annað fólk, aðstæður). Must = sterk skylda, oft eigin tilfinning þess sem talar, eða í skriflegum reglum og á skiltum. Íslenska „verð að“ getur verið bæði have to og must.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Þú þarft ekki að…“ → needn't to. Á eftir „þarft ekki“ kemur alltaf „að“ + nafnháttur, og þetta „að“ fylgir auðveldlega með yfir á ensku. Needn't er hins vegar háttarsögn: á eftir því kemur aðeins grunnmynd, eins og á eftir must og should. (Með venjulegu sögninni don't need þarf to að vera.)
2. „Átti rafvirkinn ekki að koma…?“ → had to. Á íslensku lýsir „átti að“ mjög oft áætlun eða samkomulagi sem stóðst ekki: „Átti rafvirkinn ekki að koma á þriðjudaginn?“ „Átti að“ lítur út eins og had to, en had to er skylda, sem yfirleitt var uppfyllt, svo setningin verður ruglingsleg. Áætlun eða vænting sem stóðst ekki er was / were supposed to.
3. „Það á að fara í sturtu…“ → It is supposed to shower. Í reglum og spurningum um reglur notum við oft ópersónulegt „það“ eða ekkert frumlag: „Það á að fara í sturtu án sundfata“, „Þarf að panta borð?“ Þetta „það“ er ekki raunverulegt frumlag. Á ensku verður it hins vegar raunverulegt frumlag, og þá segir setningin að einhver hlutur eigi að fara í sturtu. Ensk regla þarf frumlag sem vísar til fólks: you're supposed to…, we need to…, guests are required to…
Ekki rugla saman
mustn't og don't need to / needn't – Mustn't þýðir ekki gera þetta. Don't need to þýðir óþarft (þú mátt ef þú vilt). Sjá A2-20. Íslenska „mátt ekki“ og „þarft ekki að“ gera sama greinarmun.
needn't have done og didn't need to do – gerði það eða (yfirleitt) gerði það ekki. Á íslensku: „hefði ekki þurft að“ og „þurfti ekki að“.
be supposed to og should – Should er eigið ráð þess sem talar. Be supposed to segir frá því sem aðrir vænta eða reglurnar segja.
needn't have og shouldn't have – needn't have = það var óþarft; shouldn't have = það var rangt. Sjá B1-09. Hér hjálpar íslenskan: „hefði ekki þurft að“ og „hefði ekki átt að“.
Need + -ing í þolmyndarmerkingu (The car needs washing) er í B2-13. Formlega be to (You are to report at nine) er í C1-16.
Stafsetning og framburður
- supposed to er borið fram /səˈpəʊstə/ (UK), /səˈpoʊstə/ (US). Áherslan er á öðru atkvæði – ekki því fyrsta, eins og við erum vön á íslensku. Fyrsta atkvæðið er veikt /ə/. -d heyrist ekki á undan to, en það verður að skrifa það.
- supposed er með /z/ í miðjunni: /səˈpəʊzd/ þegar það stendur eitt. Íslenskan hefur ekki /z/, svo láttu raddböndin titra.
- needn't /ˈniːdnt/: langt /iː/, eins og íslenskt í. t í lokin er oft mjög veikt, svo hlustaðu eftir neitunarmerkingunni. needn't have /ˈniːdntəv/.
- have to = /ˈhæftə/ og has to = /ˈhæstə/: f og s, ekki v og z.
- obliged /əˈblaɪdʒd/ er tvö atkvæði, með áherslu á því seinna. /dʒ/ er raddað, eins og upphafið á jam – hljóðið er ekki til í íslensku, svo láttu raddböndin titra.
Gullna reglan
Spurðu hversu sterkt þetta er og hver ákveður: should (ráð) → need to (nauðsynlegt) → have to / must (skylda) → be required to / be obliged to (formlegar reglur). Be supposed to = það sem vænst er, en er oft ekki gert; „átti að, en…“ er was supposed to. Í fortíðinni: needn't have done = þú gerðir það, en það var óþarft („hefði ekki þurft að“); didn't need to do = það var óþarft (og yfirleitt ekki gert).
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með réttri mynd.
-
Fylltu í eyðuna með needn't + have: We took sandwiches, but there was free food. We (bring) sandwiches.
-
Fylltu í eyðuna með be supposed to (þátíð): The train arrive at six, but it was an hour late.
-
Fylltu í eyðuna: Drivers are required (carry) their licence.
-
Umorðaðu með needn't: It isn't necessary for you to wait for me.
-
Umorðaðu með be obliged to: The law says landlords must return the deposit.
-
Breyttu setningunni í neitun: You need to print the tickets.
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Veldu rétta svarið: You … pay — the museum is free on Sundays.
-
Veldu rétta svarið: It was a holiday, so I to work. I stayed in bed.
-
Veldu rétta svarið: I — the exam was easy, but I was nervous all week.
-
Veldu rétta svarið: You're not … to eat in the library — it's against the rules.
-
Veldu ráðið, ekki regluna: … see a dentist once a year.
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
You needn't to call me back.
-
I'm suppose to start work at eight.
-
She needs not worry about the exam.
-
We didn't need to queue because we had booked online.queue (UK) = wait in line (US)
D. Í samhengi
Fylltu í eyðurnar í samtalinu. Notaðu needn't have, didn't need to eða be supposed to í réttri mynd.
Lena: How was the wedding?
Max: Lovely, but I made a few mistakes. First, I took a taxi from the station — and then I saw the hotel was right next to it. I 16 (take) a taxi at all!
Lena: Oh no. What about the dress code?
Max: The invitation said guests 17 (supposed / wear) something blue. I forgot.
Lena: Did you need to bring a gift?
Max: No, we 18 (not / need / bring) anything — they asked for donations to a charity instead, so I just gave money.
Lena: And the speech?
Max: I 19 (supposed / give) a short speech, but I was too nervous, so my brother did it.
Lena: Well, at least you were there!
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um eigin reynslu.
-
Skrifaðu um eitthvað sem þú gerðir og reyndist óþarft, með needn't have.
-
Skrifaðu eina reglu í skólanum þínum eða á vinnustaðnum sem fólk brýtur oft, með be supposed to.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A2-20 Must, have to, mustn't og don't have to: skylda og bann á ensku You ___ … smoke here — it's a hospital.
-
B1-09 Should have, could have, might have: eftirsjá og ásökun á ensku I'm so tired. I (not stay) up so late last night.
-
B2-06 Must have, can't have, might have: ályktanir um fortíðina á ensku The ground is wet. It (must rain) in the night.
-
B2-05 Would rather, had better og prefer: að vilja frekar og vara við á ensku It's late. We'd better (go) home.
Svör
A. Form
- needn't have brought
- was supposed to
- to carry
- You needn't wait for me.
- Landlords are obliged to return the deposit. / Landlords are legally obliged to return the deposit.
- You don't need to print the tickets. / You needn't print the tickets.
B. Merking
- don't need to
- didn't need to go
- needn't have worried / didn't need to worry
- supposed
- You should
C. Finndu villuna
- You needn't call me back. / You don't need to call me back.
- I'm supposed to start work at eight.
- She needn't worry about the exam. / She doesn't need to worry about the exam.
- ✓ We didn't need to queue because we had booked online.
D. Í samhengi
- needn't have taken / didn't need to take
- were supposed to wear
- didn't need to bring
- was supposed to give
E. Spreyttu þig
- I needn't have taken an umbrella yesterday — it didn't rain at all.
- We're supposed to turn off our computers every evening, but most people forget.
F. Blönduð upprifjun
- mustn't
- shouldn't have stayed
- must have rained
- go
