SlowingoGramatyka
C1 16 / 20

Zdania względne dla zaawansowanych: to whom, whereby, in which case, whatever

Advanced Relative Clauses

Na tej stronie
  1. Cel lekcji
  2. Główna idea
  3. Polski a angielski
  4. Budowa
  5. Użycie
  6. Częste błędy
  7. Pułapki dla Polaków
  8. Nie myl
  9. Pisownia i wymowa
  10. Złota zasada
  11. Ćwiczenia

Cel lekcji

Po tej lekcji użyjesz formalnych konstrukcji względnych — to whom, the extent to which, whereby, in which case, by which time, at which point — oraz względnych zdań rzeczownikowych z what, whatever i whoever, a także połączysz zdania względne z bezokolicznikiem i z określeniami ilości.

Główna idea

Zdanie względne (relative clause) to haczyk: zawiesza dodatkową informację na rzeczowniku. W codziennym angielskim przyimek zwisa na końcu haczyka: the person I spoke to. W formalnym angielskim przyimek przesuwa się na początek i trzyma się zaimka względnego: the person to whom I spoke. Znaczenie jest takie samo; zmienia się tylko rejestr.

Niektóre formalne zaimki względne zaczepiają się o całą myśl, a nie o jeden rzeczownik: The train may be cancelled, in which case we'll drive. Tu which wskazuje całą sytuację — to, że pociąg może zostać odwołany.

Inne zaimki względne niosą rzeczownik w sobie. What znaczy the thing that („to, co”); whoever znaczy any person who („ktokolwiek”). W takich względnych zdaniach rzeczownikowych (nominal relatives) całe zdanie działa jak rzeczownik: What she said surprised me.

Polski a angielski

Tu polski ma przewagę: w polszczyźnie przyimek zawsze stoi przed zaimkiem — „osoba, do której napisałam”, „badania, na których opiera się teoria”. To dokładnie formalny wzór angielski (to whom, on which). Zwisający przyimek (the person I spoke to) jest dla nas obcy, a w potocznym angielskim to norma. Polskie „który” odnosi się i do ludzi, i do rzeczy, a angielski rozróżnia whom (ludzie) i which (rzeczy). Polskie „to, co” to what, ale „wszystko, co” to everything (that), nigdy everything what. Polskie „w którym to przypadku” czy „w tym momencie” działają jak in which case, at which point. I jeszcze interpunkcja: po polsku przed „który” zawsze stoi przecinek, a po angielsku w zdaniach definiujących przecinka nie ma.

PolskiAngielskiCo się dzieje
osoba, do której zaadresowano listthe person to whom this letter is addressedprzyimek z przodu: tak samo (styl formalny)
koledzy, z którymi pracowałathe colleagues with whom she had workedludzie: whom
w jakim stopniu sen wpływa na pamięćthe extent to which sleep affects memorystałe wyrażenie
program, dzięki któremu pracownicy kupują akcjea scheme whereby staff can buy sharesmetoda, układ: whereby
Lot może być opóźniony — wtedy nie zdążymy na przesiadkę.…, in which case we'll miss the connectionodnosi się do całej sytuacji
To, co mnie zaskoczyło…What surprised me…what = to, co
Wszystko, co powiedział…Everything (that) he said…nie everything what
Kto pierwszy skończy, wygrywa.Whoever finishes first wins.whoever, nie samo who
trzech braci, z których wszyscy mieszkają za granicąthree brothers, all of whom live abroadludzie: of whom

Budowa

Przyimek + whom / which

Potocznie (przyimek na końcu)Formalnie (przyimek na początku)
the person (who) I spoke tothe person to whom I spoke
the company (that) she works forthe company for which she works
the colleagues (who) he relies onthe colleagues on whom he relies
the way (that) the system worksthe way in which the system works

Po przyimku użyj whom (ludzie) albo which (rzeczy), ewentualnie whose + rzeczownik (the writer to whose work I referred). That jest tu niemożliwe, a who po przyimku w starannym angielskim się unika.

Zaimki względne odnoszące się do metody, czasu albo całej sytuacji

WyrażenieZnaczenieDo czego się odnosi
wherebyprzez który, dzięki któremusystem, metoda, porozumienie
in which casea jeśli tak się staniecałe poprzednie zdanie
by which timea do tego czasumoment albo wydarzenie
at which pointi w tym właśnie momenciemoment albo wydarzenie

Względne zdania rzeczownikowe (rzeczownik jest w środku)

WyrażenieZnaczeniePrzykład
whatto, coWhat I need is sleep.
whatevercokolwiek, wszystko, coTake whatever you want.
whoeverktokolwiek / ten, ktoWhoever finishes first wins.
whicheverktórykolwiek (z ograniczonego wyboru)Choose whichever room you like.
wherever / whenevergdziekolwiek / kiedykolwiekSit wherever you like.

Zdania względne z bezokolicznikiem i z określeniem ilości (powtórka)

SchematPrzykład
rzeczownik + bezokolicznik z tothe person to contact
rzeczownik + przyimek + which/whom + bezokolicznik z to (formalnie)a place in which to live
określenie ilości + of + whom / whichall of which, neither of whom

Użycie

1Przyimek + whom / which

W tekście formalnym postaw przyimek przed whom albo which — tak jak po polsku. Niektóre wyrażenia prawie zawsze mają ten szyk: the extent to which, the speed at which, the way in which, the basis on which. Czasowniki frazowe (phrasal verbs) tego nie potrafią: ich partykuła zostaje przy czasowniku (the problem I came across). Oba szyki są poprawne; wybór zależy od rejestru (C2-02).

The person to whom this letter is addressed no longer works here.
Osoba, do której zaadresowano ten list, już tu nie pracuje.
po angielsku bez przecinków
This is the research on which the whole theory is based.
To są badania, na których opiera się cała teoria.
She thanked the colleagues with whom she had worked for twenty years.
Podziękowała kolegom, z którymi przepracowała dwadzieścia lat.
ludzie: whom
The study measures the extent to which sleep affects memory.
Badanie mierzy, w jakim stopniu sen wpływa na pamięć.
stałe wyrażenie
The speed at which technology changes can be overwhelming.
Tempo, w jakim zmienia się technologia, bywa przytłaczające.

2Whereby

Whereby znaczy by which albo through which („w ramach którego”, „dzięki któremu”, „na mocy którego”). Wprowadza sposób działania systemu, programu, porozumienia albo procesu. Jest formalne i częste w tekstach biznesowych i naukowych.

The company has introduced a scheme whereby staff can buy shares at a discount.
Firma wprowadziła program, w ramach którego pracownicy mogą kupować akcje ze zniżką.
The two sides reached an agreement whereby each would pay half the costs.
Obie strony zawarły porozumienie, na mocy którego każda pokryje połowę kosztów.
Photosynthesis is the process whereby plants turn light into energy.
Fotosynteza to proces, dzięki któremu rośliny przetwarzają światło w energię.

3In which case, by which time, at which point

Te wyrażenia odnoszą się do całej sytuacji i dodają to, co z niej wynika. Stoją po przecinku. In which case = jeśli tak się stanie („w takim przypadku”, „wtedy”); by which time = a do tego czasu (często z past perfect); at which point = i dokładnie w tym momencie („w tym momencie”, „na co”).

The flight might be delayed, in which case we'll miss the connection.
Lot może być opóźniony, a wtedy nie zdążymy na przesiadkę.
jeśli tak się stanie
You may find an error on the form, in which case please contact us immediately.
Jeśli znajdą Państwo błąd w formularzu, prosimy o natychmiastowy kontakt.
formalny komunikat do klientów
We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed.
Dotarliśmy tam dopiero o północy, a restauracja była już wtedy zamknięta.
do tego czasu: past perfect
The talks went on until 3 a.m., by which time everyone was exhausted.
Rozmowy trwały do trzeciej w nocy i do tego czasu wszyscy byli wykończeni.
He started shouting, at which point security asked him to leave.
Zaczął krzyczeć, na co ochrona poprosiła go o opuszczenie sali.
w tym właśnie momencie

4Względne zdania rzeczownikowe: what i słowa na -ever

Takie zdanie zawiera własny rzeczownik, więc całe może być podmiotem albo dopełnieniem. What = the thing(s) that („to, co”) (B2-20). Formy z -ever dodają „jakikolwiek — wszystko jedno który” (polskie „-kolwiek”). Whichever dotyczy ograniczonego wyboru. Na początku zdania whatever, whoever i wherever mogą też znaczyć no matter what / who / where („bez względu na to, co / kto / gdzie”) (B2-23).

What surprised me most was how calm she stayed.
Najbardziej zaskoczyło mnie to, że zachowała taki spokój.
what = to, co
I'll do what I can to help.
Zrobię, co w mojej mocy, żeby pomóc.
You can order whatever you like; it's my treat.
Zamów, co tylko chcesz, ja stawiam.
Whoever designed this app deserves an award.
Ktokolwiek zaprojektował tę aplikację, zasługuje na nagrodę.
whoever, nie samo who
Take whichever seat you prefer.
Wybierz sobie miejsce, które najbardziej ci odpowiada.
z dostępnych miejsc
Our dog follows me wherever I go.
Nasz pies chodzi za mną wszędzie, gdzie pójdę.
Whatever happens, don't panic.
Cokolwiek się stanie, nie panikuj.
= bez względu na to, co się stanie

5Zdania względne z bezokolicznikiem (powtórka)

Zdanie względne może skurczyć się do bezokolicznika z to, zwłaszcza po rzeczownikach wyrażających cel i po first, last, only oraz po stopniu najwyższym (B2-09). W stylu formalnym przed bezokolicznikiem może stać przyimek + which / whom — podobnie jak polskie „nie mieć z kim porozmawiać”, „szukać, gdzie zamieszkać”. Przed bezokolicznikiem nigdy nie stoi who ani that.

If you have questions, the person to contact is Ms Patel.
W razie pytań należy kontaktować się z panią Patel.
They're looking for a quiet place in which to live.
Szukają spokojnego miejsca do życia.
formalnie = a quiet place to live in
She felt she had nobody with whom to share her worries.
Czuła, że nie ma komu zwierzyć się ze swoich zmartwień.
formalnie = nobody to share them with
He was the last person to leave the building.
Wyszedł z budynku jako ostatni.
the last + bezokolicznik

6Określenie ilości + of whom / of which (powtórka)

Użyj określenia ilości (all, some, most, many, neither, none, both, half) albo liczby + of whom (ludzie) lub of which (rzeczy), żeby mówić o części grupy — jak polskie „z których większość”, „z których żaden”. To zdania niedefiniujące, więc stoją po przecinku (B2-08).

She has three brothers, all of whom live abroad.
Ma trzech braci, z których wszyscy mieszkają za granicą.
ludzie: of whom
We received over 200 applications, most of which were excellent.
Dostaliśmy ponad 200 zgłoszeń, z których większość była świetna.
rzeczy: of which
I asked two mechanics, neither of whom could find the problem.
Pytałam dwóch mechaników i żaden z nich nie znalazł usterki.
The museum owns thousands of paintings, many of which have never been shown.
Muzeum ma tysiące obrazów, z których wiele nigdy nie było wystawianych.

Częste błędy

⚠️The man to who I spoke was very helpful.
✅The man to whom I spoke was very helpful. lub The man (who) I spoke to was very helpful.
who po przyimku słychać czasem w mowie, ale to mieszanie stylów: formalny szyk wymaga whom.
❌The flat in that we live is rented.
✅The flat in which we live is rented. lub The flat (that) we live in is rented.
Po przyimku nie może stać that.
❌This is the problem about which I came across.
✅This is the problem (that) I came across.
Czasownik frazowy zatrzymuje swoją partykułę.
❌I have two sisters, both of them are doctors.
✅I have two sisters, both of whom are doctors. lub …sisters, and both of them are doctors.
Żeby połączyć zdania, użyj of whom.
❌Everything what he said was true.
✅Everything (that) he said was true.
Po everything/all/something stoi that albo nic, a nie what.
❌The bus may be late, which case we'll walk.
✅The bus may be late, in which case we'll walk.
Stałe wyrażenie to in which case.
❌She needs a friend who to talk to.
✅She needs a friend to talk to. lub …a friend with whom to talk.
Przed bezokolicznikiem nigdy nie stoi who.
❌Whatever you will decide, I'll support you.
✅Whatever you decide, I'll support you.
Po whatever/whenever/wherever czas teraźniejszy w znaczeniu przyszłym.

Pułapki dla Polaków

1. „Wszystko, co…”, „to, co…” → all what / everything what. Polskie „co” po „wszystko”, „coś”, „nic” kusi, żeby wstawić what. Po angielsku po all, everything, something, nothing stoi that albo nic. What stoi samo, bez rzeczownika przed sobą.

❌All what I need is a long holiday.
✅All I need is a long holiday. lub What I need is a long holiday.
❌There's nothing what we can do now.
✅There's nothing we can do now. lub There's nothing that we can do now.

2. „Kto pierwszy, ten…” → who. Po polsku samo „kto” wystarcza na początku zdania: „Kto chce, może przyjść”. Po angielsku samo who tak nie działa — potrzebne jest whoever albo anyone who.

❌Who wants to come is welcome.
✅Whoever wants to come is welcome. lub Anyone who wants to come is welcome.

3. „Który” dla ludzi → of which. Polskie „z których” dotyczy i ludzi, i rzeczy. Po angielsku przy ludziach potrzebne jest of whom.

❌The firm hired three engineers, none of which had worked abroad.
✅The firm hired three engineers, none of whom had worked abroad.
ludzie: of whom

4. Przecinek przed „który”. Po polsku przecinek przed „który” jest obowiązkowy. W angielskim zdaniu definiującym — takim, bez którego nie wiadomo, o co chodzi — przecinków nie ma, także przy formalnym to whom, in which.

⚠️The extent, to which prices have risen, is shocking.
✅The extent to which prices have risen is shocking.
Przecinki zrobiłyby z tego zdanie niedefiniujące; tu są błędem interpunkcyjnym.

5. Formalny szyk w luźnej rozmowie. Skoro po polsku przyimek zawsze stoi z przodu, Polacy często przenoszą formalny szyk do codziennej rozmowy. Jest poprawny, ale w czacie czy przy kawie brzmi sztywno, jak pismo urzędowe.

⚠️That's the café in which we had our first date!
✅That's the café we had our first date in! lub That's the café where we had our first date!
Poprawne, ale zbyt formalne w swobodnej rozmowie.

Nie myl

what i which (odnoszące się do całego zdania) — What zawiera swój rzeczownik (= to, co). Which po przecinku komentuje całe poprzednie zdanie (B2-08) — jak polskie „co” w „Opowiedziała dowcip, co rozśmieszyło wszystkich”.

What she said made everyone laugh.
To, co powiedziała, rozśmieszyło wszystkich.
what = to, co
She told a joke, which made everyone laugh.
Opowiedziała dowcip, co wszystkich rozśmieszyło.
which = a to

whereby i where — Where dotyczy miejsca (dosłownego albo przenośnego); whereby dotyczy metody albo układu.

This is the office where I first worked.
To biuro, w którym zaczynałam pracę.
miejsce
We have a system whereby new staff are paired with a mentor.
Mamy system, w ramach którego każdy nowy pracownik dostaje mentora.
metoda

whoever i who — Who potrzebuje rzeczownika przed sobą (the person who…). Whoever zawiera ten rzeczownik.

The person who wins gets a free trip.
Osoba, która wygra, dostanie darmową wycieczkę.
Whoever wins gets a free trip.
Kto wygra, ten dostanie darmową wycieczkę.
polskie „kto…, ten” → whoever

Pisownia i wymowa

  • Whom /huːm/ brzmi jak who + „m”. h to lekki wydech, słabszy niż polskie „ch”, a /uː/ jest długie. Litera w jest tu niema.
  • Whereby to jedno słowo z akcentem na drugiej sylabie: /weəˈbaɪ/ (UK), /werˈbaɪ/ (US). Na początku jest /w/ z zaokrąglonymi ustami, nie polskie „w”.
  • Whatever, whoever, whichever, wherever, whenever to pojedyncze słowa; akcent pada na -ev-: whatever. Tu polski odruch akcentowania przedostatniej sylaby akurat pasuje.
  • What ever pisane osobno to emfatyczne pytanie (What ever happened to him?), a nie zdanie względne — zob. C1-06.
  • Po in which case, by which time i at which point robimy krótką pauzę — w piśmie oznacza ją przecinek przed wyrażeniem.
  • W most of which, neither of whom akcent pada na określenie ilości: most of which. of jest słabe: /əv/.

Złota zasada

W formalnym angielskim możesz przenieść przyimek na początek — tak jak zawsze robimy po polsku; po nim użyj whom albo which, nigdy that. What i słowa na -ever stosuj wtedy, gdy samo zdanie względne jest rzeczownikiem („to, co”, „ktokolwiek”). In which case, by which time i at which point zaczepiają nowe zdanie o całą sytuację. I pamiętaj: „wszystko, co” to everything (that), a „z których” przy ludziach to of whom.

Ćwiczenia

A. Forma

Przekształć każde zdanie, używając podanej konstrukcji. Zachowaj znaczenie.

  1. Przekształć na styl formalny, stawiając przyimek przed zaimkiem względnym: The woman I sent the email to is my manager.
  2. Połącz w jedno zdanie, używając „whereby”: The company has a new scheme. Under this scheme, staff can buy shares at a discount.
  3. Połącz w jedno zdanie, używając „in which case”: The flight might be delayed. If that happens, we'll miss our connection.
  4. Połącz w jedno zdanie, używając „by which time”: We didn't get there until midnight. The restaurant had already closed then.
  5. Połącz w jedno zdanie, używając „of whom”: I asked two mechanics. Neither of them could find the problem.
  6. Przekształć, zaczynając od „Whoever”: The person who designed this app deserves an award.
  7. Przekształć na styl formalny, używając przyimka + „whom” + bezokolicznika z to: She felt she had nobody to share her worries with.

B. Znaczenie

Przeczytaj opis sytuacji i wybierz lepsze zdanie.

  1. Formalny list polecający. Które zdanie lepiej pasuje do rejestru?
  2. Wiadomość tekstowa do znajomego. Które zdanie jest bardziej naturalne?
  3. Formalny dokument opisuje program mentorski. Które sformułowanie jest precyzyjniejsze?
  4. Relacja prasowa opisuje, co się wydarzyło na spotkaniu. Które zdanie pasuje?
  5. Gospodyni pokazuje gościowi trzy wolne pokoje. Które zdanie pasuje najlepiej?

C. Znajdź błąd

Popraw błąd. Jeśli zdanie jest poprawne, napisz correct.

  1. We interviewed twelve candidates for the post, most of them had several years of experience in the industry.
  2. Everything what the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
  3. The house in that my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family.
  4. Whatever you will decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
  5. The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.

D. W kontekście

Przeczytaj e-mail i przekształć ponumerowane fragmenty tak, aby brzmiały bardziej formalnie i spójnie.

Interview invitation
Dear Ms Kovac,
(18) Thank you for your application. We received it on 3 May. (19) The panel has five members. All of them were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview. (20) We use a system. In this system, each candidate gives a ten-minute presentation. (21) Interviews end on 20 May. At that moment the panel will make its decision. (22) Please let us know if you cannot attend. If that happens, we will offer you another date. (23) You may bring any materials that you find useful. (24) The person you should send questions to is Mr Adebayo.
Yours sincerely,
Hana Iqbal
  1. Połącz (18) w jedno zdanie ze zdaniem względnym niedefiniującym.
  2. Połącz dwa pierwsze zdania z (19), używając „all of whom”.
  3. Połącz (20) w jedno zdanie, używając „whereby”.
  4. Połącz (21), używając „at which point”.
  5. Połącz (22), używając „in which case”.
  6. Przekształć (23), używając względnego zdania rzeczownikowego ze słowem na -ever.
  7. Przekształć (24) na styl formalny, używając „to whom”.

E. Twoja kolej

Napisz po angielsku krótkie teksty z konstrukcjami z tej lekcji.

  1. Napisz w 2–3 zdaniach formalne podziękowanie dla nauczyciela albo mentora. Raz użyj przyimka + whom i raz the extent to which albo the way in which.
  2. Opisz w 2–3 zdaniach plan, który może się nie udać. Raz użyj in which case i raz by which time albo at which point.
  3. Opisz w 2–3 zdaniach znaną ci grupę ludzi albo rzeczy. Użyj jednego określenia ilości + of whom / of which i jednego słowa na -ever (whoever, whatever albo whichever).

F. Powtórka mieszana

Powtórz materiał z poprzednich lekcji.

  1. B2-08 Zdania względne niedefiniujące (non-defining relative clauses): przecinki, which i of whom
    Połącz, używając zdania względnego niedefiniującego: My sister is a chef. She lives in Rome.
  2. B2-20 Noun clauses: zdania z that, whether i what (zdania podrzędne w roli rzeczownika)
    Przekształć, zaczynając od „What”: The thing that surprised me was her calm reaction.
  3. C1-13 Discourse markers po angielsku: przyczyna, przykład, ustępstwo i podsumowanie (given that, hence, albeit)
    Przekształć, używając „albeit”: The project was a success, although it was an expensive one.
Odpowiedzi

A. Forma

  1. The woman to whom I sent the email is my manager.
  2. The company has a new scheme whereby staff can buy shares at a discount.
  3. The flight might be delayed, in which case we'll miss our connection.
  4. We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had closed. / We didn't get there until midnight, by which time the restaurant had already closed.
  5. I asked two mechanics, neither of whom could find the problem.
  6. Whoever designed this app deserves an award.
  7. She felt she had nobody with whom to share her worries.

B. Znaczenie

  1. She is someone on whom I have always been able to rely.
  2. Is that the guy you were telling me about?
  3. We have a system whereby new staff are paired with a mentor.
  4. The speaker began shouting, at which point security asked him to leave.
  5. You can take whichever room you prefer tonight.

C. Znajdź błąd

  1. We interviewed twelve candidates for the post, most of whom had several years of experience in the industry. / We interviewed twelve candidates for the post, and most of them had several years of experience in the industry.
  2. Everything the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers. / Everything that the minister said in her speech last night had already been announced in the morning papers.
  3. The house in which my grandparents lived for over fifty years has finally been sold to a young family. / The house that my grandparents lived in for over fifty years has finally been sold to a young family.
  4. Whatever you decide about the job offer, your family and friends will support you all the way.
  5. ✓ The study measures the extent to which regular exercise improves sleep in adults over the age of sixty.

D. W kontekście

  1. Thank you for your application, which we received on 3 May.
  2. The panel has five members, all of whom were impressed by your experience, and we would like to invite you to an interview.
  3. We use a system whereby each candidate gives a ten-minute presentation.
  4. Interviews end on 20 May, at which point the panel will make its decision.
  5. Please let us know if you cannot attend, in which case we will offer you another date.
  6. You may bring whatever materials you find useful.
  7. The person to whom you should send questions is Mr Adebayo.

E. Twoja kolej

  1. I would like to thank Dr Novak, without whom I would never have finished this project. Her advice has changed the way in which I approach research.
  2. We're planning to leave at six, but the traffic may be heavy, in which case we'll take the train. Either way, we should arrive by eight, by which time the speeches will have started.
  3. Our team has six members, most of whom work from home. Whoever comes into the office first on Monday makes the coffee.

F. Powtórka mieszana

  1. My sister, who lives in Rome, is a chef.
  2. What surprised me was her calm reaction.
  3. The project was a success, albeit an expensive one.
Aplikacja AndroidUcz się w drodze Google Play